⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik: het Oordeel en de Overste van de Kosmos⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Een hele goede avond allemaal, voor zover ik dat nog niet gezegd had. Inmiddels is dit de 42e studie, en dat klinkt erg profetisch als ik zeg 42... maar dat zit er niet achter, hoor! Immers, 42 is het getal dat de tijdsperiode van de grote verdrukking markeert: 42 maanden. Het waren trouwens ook 42 pleisterplaatsen die Israël aandeed op de reis tussen Egypte en Kanaän. En na de 42e arriveerden zij in Kanaän, in het beloofde land. En wij zitten nu in 2019. Maar goed, dat even wat het aantal studies betreft.⟨/p> ⟨p>De vorige keer – dat was dus niet in november, maar ergens in oktober – hebben we ons al beziggehouden met Johannes 12. Voor de hoeveelste keer weet ik eigenlijk niet, de derde keer denk ik. Ik stel voor dat we de laatste verzen die we toen hebben gelezen nog eventjes weer voor de geest halen, juist ook om het vervolg waar we nu mee verder gaan te begrijpen. Dat was namelijk wat anders dan er meestal over verteld wordt.⟨/p> ⟨p>Laat ik eerst even beginnen bij vers 31. Daar staat dat de Heer Jezus zegt: "Nu is een oordeel van deze wereld. Nu zal de overste van de wereld buiten geworpen worden." Toen stuitten we op de gangbare uitleg over dit vers, namelijk dat de overste van de wereld Satan zou zijn. Daar is op zich wat voor te zeggen; hij wordt immers de god van deze aeon genoemd en de overste van de macht der lucht. Maar dat is hier juist niet het geval. Het gaat hier over de overste, de vorst van de kosmos, of zoals de Heer Jezus zichzelf eerder aanduidde: als de Ben Adam, de Zoon des mensen.⟨/p> ⟨p>De overste van de wereld is dus de rechtmatige overste, de vorst van de kosmos. En dat "oordeel van deze wereld" is niet een oordeel over deze wereld, zoals de MBG-vertaling abusievelijk heeft, maar het is een oordeel van deze wereld. Dat wil zeggen: de wereld zou een oordeel gaan uitspreken. Moet u zich voorstellen, dit is inmiddels na de intocht in Jeruzalem. Dit was slechts een paar dagen voordat de Heer Jezus overgeleverd werd en veroordeeld werd voor Herodes en bij Pilatus. Voordat de wereld haar oordeel uitsprak... Welnu, nu is dat oordeel van deze wereld. Deze week gaat dat gebeuren en nu zal de overste van de wereld ook buiten geworpen worden.⟨/p> ⟨p>Dit is op geen enkele wijze van toepassing op Satan; dat is toen helemaal niet gebeurd. De wereld heeft een oordeel uitgesproken en haar overste hebben ze geoordeeld en ook veroordeeld. Die hebben ze letterlijk buiten geworpen en ook buiten de stad gekruisigd. Dat hebben we toen wat uitgebreider bezien, maar ik wil het nu nog eventjes in herinnering roepen. En dan vervolgt de Heer Jezus met te zeggen...⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="225" title="Speel af vanaf 03:45">▶ 03:45⟨/button> ⟨span>De Verhoging Vanuit de Aarde: Opstanding, Niet de Kruisiging⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En ik, als ik vanuit de aarde verhoogd zou worden, dan zal ik allen tot mij trekken. Vanuit de aarde verhoogd; dat wilde zeggen dat Hij zou sterven. Hij zou buiten geworpen worden en vervolgens in het graf terechtkomen, in de aarde begraven worden. Maar vanuit de aarde zou Hij vervolgens verhoogd worden en de naam ontvangen boven alle namen. Dat verhogen vanuit de aarde duidt dus niet op de kruisiging, maar juist op wat na de kruisiging plaatsvond, namelijk Zijn opstanding.⟨/p> ⟨p>Zijn kruisiging is in feite Zijn uiterste vernedering. Dat is trouwens weer een hardnekkig misverstand dat altijd gemaakt wordt als het gaat over de verhoging vanuit de aarde. Zoals de Heer Jezus dat tegen Nicodémus ook ooit in Johannes 3 had gezegd: dat de Zoon des mensen verhoogd zal worden. Zoals Mozes de slang in de woestijn verhoogde, zo zou ook de Ben Adam verhoogd worden. En dat gaat dus niet over Zijn sterven, maar over dat wat na Zijn dood zou gebeuren. Hij zou de naam krijgen boven alle namen, letterlijk ook verhoogd worden en aan Gods rechterhand de plaats krijgen. Ik kom daar straks trouwens nog even op terug.⟨/p> ⟨p>Vanuit die positie zou Hij allen tot Zich trekken. Dat zal eigenlijk op allerlei niveaus en in allerlei fases de waarheid worden. Want Hij zal in eerste instantie alle gelovigen tot Zich trekken, maar uiteindelijk is dat iedereen. Alle mensen dus; allen in de meest ruime zin zou Hij zo vanuit Zijn verhoogde positie tot Zich trekken.⟨/p> ⟨p>En dan staat er in vers 33: "Dit nu zei Hij". Dit duidt op heel het voorafgaande. Niet alleen dat verhoogd worden, maar ook dat buiten geworpen worden. Dit nu zei Hij om aan te duiden welke – of zoals de NBG-vertaling of Statenvertaling zegt: hoedanige – dood Hij op het punt stond te sterven. Het gaat om de wijze waarop Hij zou sterven en de aanstaande dood die voor de deur stond. En dat oordeel van de wereld, het buitenwerpen van de overste van de wereld, dat gaat allemaal over Zijn dood en ook over de hoedanigheid daarvan. Hoedanig ook in de zin van de reden waarom Hij zou sterven: Hij werd vernederd om verhoogd te worden, Hij stierf om op te staan.⟨/p> ⟨p>Of, met de woorden die we hieraan voorafgaand hebben gezien in oktober: dat de graankorrel in de aarde viel met één oogmerk, namelijk om vrucht te dragen en om uit de aarde nieuw leven voort te brengen. Dat is de enige echte reden waarom een graankorrel in de aarde valt. Hij valt om te sterven. Maar waarom sterft hij? Wel, om nieuw leven voort te brengen. Juist vanmiddag heb ik daar nog aan gedacht en eraan gememoreerd bij de begrafenis van oma Stans, zoals ik haar even noem. Een begrafenis is natuurlijk een schitterende uitbeelding van deze betekenis. Als een boer vertrouw je eigenlijk iets aan de aarde toe in de zekere verwachting dat daaruit het leven voortkomt. Het is dus een embleem, het is symboliek.⟨/p> ⟨p>Hij sprak deze dingen dus om aan te duiden welke dood Hij op het punt stond te sterven. Dat zijn de laatste verzen die we de vorige keer hebben besproken, en dan pakken we nu de draad op bij vers 34.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="469" title="Speel af vanaf 07:49">▶ 07:49⟨/button> ⟨span>De Blinde Vlek van het Jodendom: een Stervende Messias⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>De menigte dan; u moet zich voorstellen dat deze dingen hier in Johannes worden voorgesteld als een definitief afscheid. Een publiek afscheid van de Heer Jezus. Dit zijn Zijn laatste woorden die Hij tot het publiek heeft gesproken, zoals ze hier in het Johannes-evangelie worden opgetekend. Ook dat zullen we trouwens later nog even bezien, maar ik merk het nu alvast op. Hier wordt dan gezegd dat de menigte die daar in Jeruzalem is, Hem antwoordt: "Wij horen vanuit de wet..." De Tenach, de Torah – wat je heel breed zou kunnen opvatten, want de wet kan in de meest enge zin de boeken van Mozes zijn, maar in een veel ruimere zin is het eigenlijk heel de onderwijzing van God. Want dat is wat de Torah eigenlijk is: onderwijzing. Het betreft dan de hele Tenach, oftewel wat wij noemen het Oude Testament.⟨/p> ⟨p>"Wij horen vanuit de wet dat de Christus blijft tot in de aeon." Dit is echt, tot op de dag van vandaag, dé controverse met het jodendom en ook een blinde vlek van het jodendom: namelijk de gedachte dat als de Christus komt, Hij ononderbroken blijft. Dat is wat het jodendom gelooft. Sterker nog, dat is ook wat ze het christendom verwijten: "Hoe kunnen jullie nou geloven dat Jezus de Christus is? Want als de Christus komt, dan is dat toch te herkennen aan het feit dat Hij de wereld gaat veranderen? Of in ieder geval, dat Hij Zijn koninkrijk gaat vestigen in Jeruzalem? Hij is de Zoon van David en Hij zal Zijn koninkrijk vestigen in Israël en over de hele volkerenwereld. Kijk om je heen; jullie zeggen dat de Messias tweeduizend jaar geleden is gekomen, maar wat is daarvan te zien? Wat is dat voor een bizarre gedachte?" Dat is wat het jodendom zegt over de Messias.⟨/p> ⟨p>Het idee dat erachter zit is natuurlijk dat als de Christus komt, Hij blijft. Dan zal Hij ook daadwerkelijk de wereld – te beginnen in Israël – veranderen, verbeteren en Zijn koninkrijk vestigen. En het is waar: als de Christus komt, dan blijft Hij, maar dat is pas bij Zijn terugkeer, bij Zijn wederkomst. Maar dat is iets wat het jodendom dus niet kent. Hier zien we dat feitelijk al, dat zij zeggen: "Hoe kan dat? Wij horen vanuit de wet dat de Christus blijft tot in de aeon." Dat betekent dat er voor hen geen plaats is voor een sterven van de Christus. Dat Hij buiten geworpen zou worden of dat Hij zou sterven zoals die tarwekorrel in de aarde valt, dat heeft in hun denken domweg geen plaats. Voor hen is het: als de Messias komt, dan blijft Hij. Dus sterft Hij niet en is er ook geen sprake van een verhoging waarbij Hij naar elders zou gaan. Nee, want Hij blijft. Hij kan niet sterven en Hij kan ook niet weggaan om bijvoorbeeld verhoogd te worden.⟨/p> ⟨p>Wat hier in Johannes 12 vers 34 wordt uitgedrukt, is in een notendop het grote bezwaar dat het jodendom heeft ten opzichte van het christendom – of laat ik het anders zeggen: ten opzichte van het Nieuwe Testament. Men kan dit niet vatten, niet begrijpen en er niet mee instemmen. Nou, dat blijkt ook wel uit hun woorden: "Wij horen vanuit de wet dat de Christus blijft tot in de aeon." Ik doel hiermee op die toekomende aeon waar Joden het ook altijd over hebben. Zij spreken over de Olam Hazeh, dat wil zeggen "deze aeon", en de Olam Haba, zo zeggen de Joden dat dan, de aeon of de eeuw die gaat komen. Als de Christus komt, dan wordt feitelijk deze aeon afgesloten en is dat meteen de aanvang van de toekomende aeon. Het hele idee dat de Christus zou komen en dat pas later de komende aeon zou aanbreken, heeft geen plaats in hun denken.⟨/p> ⟨p>Dat wordt hier ook uitgedrukt, want dan zeggen ze: "Hoe zegt U dan dat de Zoon van de mens verhoogd moet worden?" Want ze hebben wel in de gaten dat die aanduiding, de Ben Adam, slaat op de Christus. "Wie is deze Zoon van de mens?" Dat wil zeggen: wij kennen Hem niet. Vanuit de wet is dat niet zoals wij dat verstaan.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="806" title="Speel af vanaf 13:26">▶ 13:26⟨/button> ⟨span>Jesaja 52 en de Zoon Des Mensen: Eerst Vernedering, Dan Verhoging⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Laten we eens naar Jesaja 52 gaan. De vorige keer hebben we Psalm 110 opgeslagen, waar David over zijn Zoon profeteert dat God Hem aanspreekt: "Zit aan Mijn rechterhand, totdat Ik Uw vijanden gesteld heb tot een voetbank voor Uw voeten." Daar zegt David al dat de Messias ooit verhoogd zou worden, aan Gods rechterhand plaats zou nemen en daar zou wachten tot het tijdstip dat Zijn vijanden gesteld zouden worden tot een voetbank voor Zijn voeten. Die Psalm is juist een kroongetuige van de waarheid dat de Messias verhoogd zou worden en aan Gods rechterhand zou zitten. Dat is in het Oude Testament al een eikpunt; het ligt er op zijn minst in verborgen.⟨/p> ⟨p>Nu ga ik naar een andere schriftplaats waar letterlijk over verhoging gesproken wordt: Jesaja 52. Dat is het hoofdstuk dat direct voorafgaat aan Jesaja 53. Dat is nogal wiedes, maar ik bedoel het ook als een begrip: Jesaja 53 is hét hoofdstuk bij uitstek dat spreekt over de Messias die zou lijden en sterven. Maar we moeten eens opletten wat er in Jesaja 52 staat. Daar staat dit, pakweg zes of zeven eeuwen voordat de Messias zou komen: "Zie, Mijn Knecht zal voorspoedig zijn; Hij zal verhoogd, ja, ten hoogste verheven zijn. Zoals velen zich over U ontzet hebben – zozeer misvormd, niet meer menselijk was Zijn verschijning en niet meer als die der mensenkinderen Zijn gestalte – zo zal Hij vele volkeren doen opspringen. Om Hem zullen koningen verstommen, want wat hun niet verteld was, dat zien zij, en wat zij niet gehoord hadden, dat vernemen zij."⟨/p> ⟨p>Dit is weer zo’n schriftplaats waar gesproken wordt over de verhoogde Messias die in twee hoedanigheden kenbaar is. Eerst als Degene over wie men zich heeft ontzet, omdat Hij zozeer misvormd was. Niet meer menselijk was Zijn verschijning, niet meer als die der mensenkinderen Zijn gestalte. In het navolgende hoofdstuk wordt dat beschreven: dat Hij als een lam ter slachting werd geleid, dat wij ons aangezicht van Hem keerden en Hem hielden voor een door God geplaagde. Het gaat om de totale miskenning. Maar zoals velen zich over Hem ontzet hebben, zo zal Hij ook vele volkeren doen opspringen.⟨/p> ⟨p>Het gaat hier echt over een openbare, publiekelijke rehabilitatie. Hij werd miskend en verworpen, maar vervolgens zullen de koningen stomgeslagen zijn. Zij zullen zien dat Hij, die zo miskend was, uiteindelijk Degene blijkt te zijn van wie ze nooit hadden vernomen en wat men nooit voor mogelijk had gehouden. Want wat hun niet verteld was, dat zien zij, en wat ze niet gehoord hadden, dat vernemen zij.⟨/p> ⟨p>Het jodendom legt dit vaak uit als zijnde het volk Israël. Dat is de gangbare uitleg tot vandaag, voor zover het jodendom een standaard uitleg heeft. Maar hoe kan dit van toepassing zijn op een volk? Het gaat sowieso over één Iemand, over een 'Hem'. Als je dit gewoon zo leest, gaat het over één enkel persoon. "Niet meer als die der mensenkinderen was Zijn gestalte." Dit gaat niet over een volk, dit gaat over iemand. Bovendien lezen we in het navolgende hoofdstuk, Jesaja 53: "Om de overtredingen van mijn volk werd Hij doorboord." Daar wordt de Messias, de Knecht van Yahweh, wel degelijk onderscheiden van het volk. De lezing dat dit niet de Messias zou zijn maar Israël, is echt buiten de orde. Tenzij je de tekst in een mal wilt dwingen, maar het blijkt voor geen meter te passen.⟨/p> ⟨p>Waar het me nu om gaat, is dat die Messias dus eerst miskend en later erkend zal worden. In die tussentijd zal Hij verhoogd, ja, ten hoogste verheven zijn. Hieruit blijkt opnieuw dat de verhoging volgt op de vernedering. Eerst vernederd, vervolgens verhoogd, en in die verhoging uiteindelijk ook erkenning vinden. Dit zijn de laatste verzen van Jesaja 52. Straks zullen we vers 1 van hoofdstuk 53 ook nog lezen, want dat wordt in Johannes 12 ook aangehaald. Ik denk dat we er nog wel toe komen, als we hier tenminste niet te lang bij stil blijven staan.⟨/p> ⟨p>Dus als hier de vraag klinkt: "Hoe zegt u dan dat de Zoon des Mensen verhoogd moet worden?", dan stond de Heer Jezus met dat getuigenis natuurlijk volledig op de grond van de Hebreeuwse Bijbel. De menigte beriep zich weliswaar op de Wet, maar ze kenden de Schriften niet. Het is zoals de Heer Jezus een paar dagen later tegen de Emmaüsgangers zou zeggen: "O onverstandigen en tragen van hart dat u niet geloofd hebt al wat de profeten gesproken hebben! Moest de Christus dit niet lijden?" Beginnende bij Mozes heeft Hij hun vanuit de Schriften uitgelegd dat de Christus inderdaad moest lijden om alzo in Zijn heerlijkheid in te gaan. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat toen ook Jesaja 52 en 53 niet gepasseerd zijn. Als je zestig stadiën moet gaan lopen – een kilometer of elf, twaalf – met zo’n Bijbelleraar als de opgestane Heer Jezus, hoeveel tijd heb je dan wel niet om dat allemaal vanuit de Schriften duidelijk te maken? De hele Schrift getuigt hiervan.⟨/p> ⟨p>In ieder geval is dit het verwijt: "Hoe zegt u dan dat de Zoon des Mensen verhoogd moet worden? En wie is deze Zoon des Mensen?" De meest markante plek waar die uitdrukking 'Ben Adam' slaat op de Messias, is in Psalm 8: "Wat is de mens, dat U zijner gedenkt, en de Zoon des Mensen, dat U naar Hem omziet? U hebt Hem een korte tijd beneden de engelen gesteld, maar vervolgens met eer en heerlijkheid gekroond en alles onder Zijn voeten gesteld." Dat is allemaal die verhoging. Wie is die Ben Adam? Wel, dat is Degene die moest sterven. Want dat "een korte tijd beneden de engelen gesteld" slaat op Zijn sterven. Engelen sterven niet, maar als Hij een korte tijd beneden de engelen gesteld is, betekent dit dat Hij een korte tijd in de dood zou zijn. Vervolgens is Hij gekroond met eer en heerlijkheid en heeft Hij leven ontvangen, zodat alles onder Zijn voeten wordt gesteld. Daarin zie je de Zoon des Mensen, de Ben Adam. Niet 'zoon van de mens' in het algemeen, maar de Ben Ha-Adam: de Zoon van dé Mens. Die ene, de Oorspronkelijke. Jezus zei dan tot hen... Ik ga verder in vers 35.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1394" title="Speel af vanaf 23:14">▶ 23:14⟨/button> ⟨span>Wandel Terwijl het Licht te Midden van Jullie Is⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Jezus dan zei tot hen: "Nog een kleine tijd is het licht te midden van jullie." Ik zei al, dit is eigenlijk het laatste echt publieke optreden dat de Heer Jezus heeft daar in Jeruzalem, in het Jodendom zoals Johannes daar een melding van maakt. En dan zegt Hij: "Nog een kleine tijd is het licht te midden van jullie." Ik ben hier nu nog, maar dat duurt niet lang meer.⟨/p> ⟨p>Als we trouwens even doorlezen, dan zijn we inmiddels in Johannes 14. Dat is de geschiedenis die vanaf hoofdstuk 13 begint, dat Hij in de opperzaal is. Dat is echt de nacht voorafgaand aan Zijn sterven en de gesprekken die daar hebben plaatsgevonden. En dan lees je dat de Heere Jezus zegt: "Nog even, en de wereld ziet Mij niet meer. Maar jullie zien Mij, want Ik leef en jullie zullen leven." Kijk, hier zie je trouwens ook heel duidelijk het onderscheid dat de Heer Jezus maakt tussen de wereld en jullie. De wereld zal Mij niet meer zien. Wat we in Johannes 12 vinden, is het laatste van Zijn publieke optreden. Vervolgens heeft de wereld Hem nog wel gezien, namelijk toen ze een oordeel over Hem uitsprak en Hij gekruisigd werd. Zijn begrafenis is het laatste wat de wereld van Hem gezien heeft; sindsdien heeft de wereld niets meer van Hem vernomen. Maar jullie wel! Jullie zullen Mij zien. Hoezo? Want Ik leef.⟨/p> ⟨p>In Zijn opstanding zou Hij slechts aan de Zijnen verschijnen. Dat zegt later Petrus ook: Hij is niet aan het hele volk verschenen. Nee, Hij is aan enkelingen verschenen, aan degenen die eerder met Hem gegeten en gedronken hadden. Kortom, aan degenen die Hij had uitgekozen. Dat waren er uiteindelijk toch honderden, maar het waren allemaal volgelingen van Hem. Die hebben Hem gezien. De wereld heeft niets meer van Hem vernomen tot op de dag van vandaag. Slechts degenen die de Heer had uitgekozen, die hebben Hem gezien toen Hij opstond en hen ook daarmee het leven gegeven. Hij blies op hen en zegt: "Ontvang de Heilige Geest." Dat is dat leven, dat opstandingsleven dat zij sindsdien ook bezitten.⟨/p> ⟨p>Nog een korte tijd, een kleine tijd is het Licht te midden van jullie. Wandel terwijl jullie het Licht hebben. Eigenlijk is het idee: profiteer ervan nu het Licht nog niet uit is. Het Licht is er nu nog, maar dat gaat uit, opdat het donker jullie niet zou grijpen. Dat wil zeggen dat jullie niet in de duisternis verdwijnen en dat de duisternis jullie zou aangrijpen. In feite is dit een laatste oproep aan de wereld om het Licht naar waarde te schatten. En dan staat erbij: "Wie in het donker wandelt, weet niet waar hij heen gaat."⟨/p> ⟨p>Ik heb in deze vertaling – ik geef toe dat het suggestief is, want in de grondtekst bestaat er geen verschil tussen kleine letters en grote letters – dit nu even met een hoofdletter gezet. Omdat ik geloof dat het hier niet zomaar gaat over de mens in het algemeen, maar over de Ben-Adam. Wie in het donker wandelt, als straks het Licht uit is en de wereld Mij niet meer ziet, die weet niet waar Hij heen gaat. Hij – wie is Hij? Nou, dat is het Licht.⟨/p> ⟨p>Ze weten het niet. De Heer Jezus had net gezegd: "Ik zal verhoogd worden", maar de wereld heeft niets meer van Hem vernomen. Ze hebben Hem gezocht en het enige wat ze gezien hebben, is een weggewentelde steen en dat het graf leeg was. Vervolgens hebben ze daar door een leugen inhoud aan gegeven, maar het laatste wat ze van Hem vernomen hebben, is dat Hij in het graf werd gelegd.⟨/p> ⟨p>Dat het graf leeg is, is opmerkelijk. Vriend en vijand waren het over één ding eens: het graf was leeg. Het lege graf is nooit betwist, ook niet door de vijanden. Dat de steen was weggewenteld en dat het graf leeg was, dat is onmiskenbaar. Zelfs de vijanden hebben dat moeten herkennen. Moet je je voorstellen – dat is eigenlijk een onderwerp apart, maar het is een ontzettend boeiend onderwerp – gewoon even juridisch bezien is het volstrekt duidelijk dat het graf leeg was. Dat is nooit betwist. En als dat niet het geval was geweest, wat had er simpeler kunnen zijn voor de vijanden dan het lichaam tevoorschijn te halen? En dus moesten ze wel zeggen: "Het is gestolen."⟨/p> ⟨p>Wat veel grotere vragen oproept, want hoe kun je dan het hele getuigenis verklaren? Hoe konden angstige, bange discipelen die helemaal gefrustreerd waren omdat hun Meester was overleden en gekruisigd, in één keer tot levende, krachtige getuigen veranderen? Getuigen voor wie niets te veel was en die miskenning en verachting trotseerden, allemaal omdat ze getuigden: "Hij leeft!" Denk je dat ze echt dat getuigenis zouden hebben uitgesproken en uitgedragen, allemaal, terwijl ze wisten dat het lichaam gestolen was en het dus ook een leugen was dat Hij leeft? Dat is toch bizar? Wie doet dat? Er zijn mensen, er zijn er genoeg zelfs, die graag willen liegen, maar dat is altijd omdat je er beter van wordt. Maar één ding is wel duidelijk: van het getuigenis van de apostelen, degenen die Jezus had uitgekozen, zijn ze naar wereldse maatstaven nooit beter geworden. Integendeel, ze hebben het altijd met moeite, tegenstand en verachting moeten bekopen, en uiteindelijk zelfs de dood.⟨/p> ⟨p>Even terug naar mijn onderwerp, want dit is een beetje een stokpaardje waar ik graag over spreek. Wie straks in het donker wandelt als Ik straks gestorven ben, zal het Licht niet meer zien. Jullie weten niet waar Hij heen gaat. De Heer spreekt hier weer, zoals Hij dat zo vaak doet, in de derde persoon: waar Hij heen gaat. Jullie hebben geen idee. Ja, het staat in de Schriften: Hij wordt verhoogd. Maar ja, dat is precies wat ze niet geloofden.⟨/p> ⟨p>Als jullie het Licht hebben, nu nog steeds in de tegenwoordigheid: geloof in het Licht. Altijd weer die oproep: geloof in het Licht, opdat jullie zonen van het Licht zouden worden. Feit is dat dit altijd de oproep is in de Bijbel: de waarheid te erkennen. Herken dat. Ik weet het, het heeft ook nog een andere kant – en daar gaan we straks na de pauze wellicht over spreken – want het moet je ook gegeven worden. Maar het heeft twee kanten. De oproep naar de mens toe is altijd: Het Licht, doe je oog open, de waarheid ligt er. Geloof in het Licht opdat jullie zonen van het Licht zouden worden. Eigenlijk moeilijker is het ook niet. De oproep is nooit om dingen te doen, maar gewoon: herken de waarheid. En de waarheid zal je ook vrijmaken. Daar hadden we het van de week nog over: de waarheid maakt altijd vrij. En dan staat erbij...⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1935" title="Speel af vanaf 32:15">▶ 32:15⟨/button> ⟨span>De Messias Wordt Verborgen voor de Wereld⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Deze dingen sprak Jezus, en terwijl hij wegging, werd hij verborgen voor hen. Ik maak trouwens even een correctie op de gangbare vertaling. Ik weet niet hoe het in de Statenvertaling staat, maar in de NBG-vertaling staat: "En Hij verborg Zich." Maar u ziet dat het hier letterlijk in de passieve vorm staat. Niet "hij verborg zich", nee: hij werd verborgen. Hij werd verborgen, dat wil zeggen: het licht ging uit.⟨/p> ⟨p>Eigenlijk is deze laatste zin de demonstratie van het voorafgaande. Deze dingen sprak Jezus; dit was feitelijk het laatste wat de Heer Jezus in dit hoofdstuk naar voren bracht. Hij sprak het, en toen hij wegging, werd hij verborgen. Ze zagen hem niet meer; dat is precies wat er staat. In het voorgaande vers stond er: "Wie in het donker wandelt, die weet niet waar hij heen gaat." Nou, dat is precies wat er gebeurt. Jullie wandelen in de duisternis en jullie weten niet waar hij heen gaat. Hij werd verborgen voor hen.⟨/p> ⟨p>Dus dit was een illustratie van wat de Heer Jezus zojuist had verkondigd. En feitelijk is het ook de demonstratie van de waarheid van deze hele bedeling, namelijk: de Heer Jezus stierf en sindsdien is hij voor de wereld verborgen. We leven ook in de dag van de verborgenheid en in die verborgenheid is hij nog steeds. En waar is hij dan? Wij weten: hij is verhoogd. Maar als je in het duister wandelt, als je kortom dat licht van het Woord niet hebt, dan weet je niet waar hij is. Is hij dus verborgen voor je? De belangrijkste waarheid ontgaat je dan, namelijk die van het licht en de waarheid en het leven. Maar dat is weer Johannes 14 vers 9: "Ik ben de weg, de waarheid en het leven." Nou, dat was vers 36.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2073" title="Speel af vanaf 34:33">▶ 34:33⟨/button> ⟨span>Waarom Israël Niet Kon Geloven (jesaja 53)⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Dan gaan we nu naar vers 37 tot 43. Dat is in mijn Bijbel ook weer een nieuwe passage en literair gezien klopt dat ook weer. Want met die laatste zin van de vorige passage — "deze dingen sprak Jezus en terwijl hij wegging werd hij verborgen voor hen" — wordt er iets afgesloten. En dan vangt in vers 37 tot 43 weer een nieuwe passage aan. Ik wil eventjes de structuur van dat korte gedeelte, van die paar verzen, aangeven. Het begint met het ongeloof van Israël. In vers 38 gaat het over de woorden die Jesaja sprak. In vers 41 gaat het over Jesaja en de waarneming van hem. In vers 39 en 40 gaat het over de consequentie daarvan. En centraal staat in dit gedeelte vers 39 en 40, en dat is het citaat uit Jesaja. Je ziet hier een keurige structuur van, zoals dat heet, inversie. Dat wil zeggen: het is allemaal naar binnen gekeerd. Dat wat hier in deze structuur centraal staat, daarheen wijst ook alles; daarop is het gericht. Dat staat dus letterlijk en figuurlijk centraal.⟨/p> ⟨p>Goed, en dan komen we bij vers 37: "Hoewel hij zoveel tekenen vlak voor hun ogen had gedaan, geloofden zij niet in hem." In feite praten we hier over een soort samenvatting, een evaluatie van wat er is gebeurd. Ik bedoel: dit is het einde van het publieke optreden van de Heer Jezus onder zijn volk, daar in Jeruzalem, vlak voordat hij overgeleverd zou worden. En nu wordt er teruggeblikt op alles wat hij aan tekenen had gedaan, vlak voor hun ogen. Ze hebben het zo met hun eigen ogen kunnen zien, maar ze geloofden niet in hem. Ja, zoals je dat dan doet aan het einde van... als je een terugblik uitspreekt en optekent aan het einde van het verhaal. Zoals je dat aan het einde van het jaar ook doet: dan wordt de balans opgemaakt. Nou, hier wordt de balans opgemaakt. Dit is aan de ene kant wat er allemaal — om het eventjes in economische termen te zeggen — in geïnvesteerd is: zoveel tekenen had hij vlak voor hun ogen gedaan. En dit is het netto resultaat: zij geloofden niet in hem. Dat is generaliserend, want we zullen zien dat daar nogal wat uitzonderingen op waren, maar dit is grosso modo, zoals dat zo mooi heet, het resultaat: ze geloofden niet in hem.⟨/p> ⟨p>En nu kun je vervolgens de vraag stellen: waarom geloofden ze niet in hem? Dat is de grote vraag. Hoe kwam het nou dat hij zoveel tekenen deed? Slechts een relatief klein aantal daarvan wordt in het Johannes-evangelie beschreven, maar hoe is het in de wereld mogelijk dat er zoveel tekenen geschiedden, ook met een getuigenis dat zo scherp, zo gedegen en zo doorwrocht was? Ik bedoel wat de Heer Jezus heeft uitgesproken, hoe hij de Schrift duidelijk heeft gemaakt, hoe hij het heeft uitgelegd en hoe hij de verbanden liet zien. Hij heeft het zo aan hun hart gelegd en ze konden het met hun eigen ogen zien. Hoe is het dan mogelijk dat ze niet in hem geloofden? Notabene het volk dat zegt en verklaart — eigenlijk tot op vandaag — dat het uitziet naar de Messias. Zij zien uit naar de komst van de Messias. Dan zou je zeggen: nou, dan ben je toch gespitst op het feit dat hij komt en dan grijp je dus alles aan om hem te herkennen. Nou, nu is hij er, en ze geloofden niet in hem. Ondanks dat.⟨/p> ⟨p>Maar het antwoord daarop vinden we in Johannes 12 vers 38. Er staat bij dat ze niet in hem geloofden "opdat..." En nu krijgen we dus de reden waarom zij niet in hem geloven: "...opdat het woord van Jesaja de profeet vervuld zou worden." Aha. Dus — ik zeg niet dat het het enige antwoord is — maar dat is het antwoord dat hier gegeven wordt. De reden is: ze geloofden niet, wel omdat Jesaja dit al had voorzegd. Het kon niet anders, het moest zo gebeuren. Dat is eigenlijk genadig, hè? We zullen het nog sterker zien hoor. Maar alleen al op deze reden: ze geloofden niet opdat het woord van Jesaja de profeet vervuld zou worden. Ja, en we zullen dan gaan naar Jesaja 53 vers 1. Want er staat: "opdat het woord van Jesaja de profeet vervuld zou worden", namelijk dat hij zei: "Heer, wie gelooft wat hij van ons hoort? En aan wie werd de arm van de Heer onthuld?"⟨/p> ⟨p>We gaan nog eventjes in gedachten terug naar Jesaja 52; we hadden dat net voor ons. Toen hebben we dit gedeelte gezien: "Zie, mijn knecht zal voorspoedig zijn, hij zal verhoogd, ja, ten hoogste verheven zijn. En zoals mensen zich hebben ontzet over zijn verschijning... zo zal hij uiteindelijk vele volkeren doen opspringen." Dat is Jesaja 52. En dan begint hoofdstuk 53 met: "Wie gelooft wat wij gehoord hebben en aan wie is de arm van JAHWEH geopenbaard?" Ah: wie gelooft wat hij van ons hoort en aan wie werd de arm van de Heer onthuld? Dat is dus dat woord van Jesaja. "En aan wie is de arm van JAHWEH geopenbaard?" Nou, het antwoord is dus: niet. Niemand. Zij hebben het in ieder geval niet gezien.⟨/p> ⟨p>En wat was er trouwens zo bijzonder aan die arm van JAHWEH? Over welke arm praten we trouwens? Ja, ik heb al een idee hoor: dat gaat gewoon over de rechterarm. De rechterhand namelijk. En wat zou er gebeuren? Hij zou verhoogd worden. Hoezo verhoogd? Hij zou verhoogd worden aan Gods rechterhand. En daar is hij nu ook. Ik bedoel, dat is de actuele situatie van de Messias: waar is hij nu wel? Aan Gods rechterhand. Maar aan wie is dat openbaar? Nou, aan niemand, want hij is daar verhoogd, maar dat is juist verborgen. Dat is zijn actuele positie. Hij is verhoogd, ten hoogste verheven, ja, maar niemand weet het. Nee, het is namelijk ook verborgen.⟨/p> ⟨p>Dat grijpt weer terug naar het feit dat de Heer al had gezegd: "Ja, het licht gaat uit." Nu is het licht nog onder jullie en straks, over een paar dagen als ik sterf, dan gaat het licht dus echt uit voor jullie. Voor een aantal niet; die weten dat ik word opgewekt en, nou ja, dat is het getuigenis van de weggerolde steen. Maar daarom staat er ook: "Wie gelooft wat wij gehoord hebben?" Want het werd namelijk niet gezien. Het werd gehoord. Er was wel een prediking vervolgens. Ik bedoel, eigenlijk denk ik ook aan het boek Handelingen. Vervolgens is de boodschap van de opgestane Messias gepredikt. Het werd gehoord, maar de Messias zelf is niet gezien. Hij is niet verschenen aan het volk. Ja, dat doet hij ook wel, maar dat is straks pas. Nu is hij verborgen. Hij is aan de rechterhand van God verborgen. Daar is hij verhoogd en dat wordt weliswaar gepredikt, maar ja, niemand gelooft dat. "Wie gelooft wat wij gehoord hebben en ook wat we verteld hebben? En aan wie is de arm van JAHWEH geopenbaard?" Nou, aan niemand. Aan niemand is dat openbaar. Het is namelijk verborgen; het moet dus verteld worden. Nou, dat is eigenlijk de boodschap van deze twee millennia die inmiddels achter ons liggen.⟨/p> ⟨p>En dan zegt Jesaja... of opdat het woord dus... Ik ga nu even terug. Waarom geloofden ze niet? Nou, dat was opdat het woord van Jesaja de profeet vervuld zou worden. Welk woord? Nou, dat: "Heer, wie gelooft wat hij van ons hoort en aan wie werd de arm van de Heer onthuld?" Daarom konden ze niet geloven. Kijk, naar de mens gesproken was het hun plicht te geloven. Maar let op: naar de mens gesproken. We hadden... ik bedoel, twee weken geleden hebben we daar een bijeenkomst over gehad waarin ik die stijlfiguur ook, het antropomorfisme, uitlegde. Dat wil zeggen: iets menselijkerwijs zeggen. En dan wordt er bijvoorbeeld gewezen op de verantwoordelijkheid van de mens. De verantwoordelijkheid, of beter de plicht dat een mens zou horen, en dat wie oren heeft die horen en wie ogen heeft die zien. Ja, dat is zo. In feite is het zo dat als wij de boodschap doorgeven, dan doe je dat altijd met het appèl ook van: geloof het.⟨/p> ⟨p>Ik bedoel, waarom zou je het anders vertellen? Toch? Maar er zit iets dubbels in. Want naar de mens gesproken zeg ik wel: je ziet het toch? Het staat er toch? Hoeveel bewijzen wil je dan? Weet je wel, dan gaat het op die manier. En dat is terecht, want dat zie je precies in de Bijbel ook. Dat is wat de Heer Jezus zojuist tegen het volk ook had gezegd. Hij zei: "Ik ben in het licht. Geloof nou gewoon in mij." Maar ze geloofden niet.⟨/p> ⟨p>En nu komt er iets anders. Dat is een verklaring die niet aan het volk wordt gegeven. In feite is dit een gedeelte... dat is trouwens heel interessant, waar ik nog even op wil wijzen. Dit is in feite geen geschiedschrijving; dit is de verklaring van Johannes. En Johannes—dit zijn woorden die de auteur in dit geval, Johannes, heeft opgetekend—geeft aan: "Ja, maar ze hebben niet geloofd." En dan geeft hij ook aan waarom dat zo is en dan haalt hij Jesaja aan. We zullen ook de rest van deze passage zien. Dat is allemaal commentaar, of noem het interpretatie, de uitleg die Johannes geeft. Hij beantwoordt ook de vraag: hoe komt het nou dat zij, hoewel ze zoveel tekenen hebben gezien, Hem niet geloofden? En dan zegt hij het echte antwoord, het hoogste, meest absolute antwoord is dit: men kon niet geloven. Daarom konden zij niet geloven.⟨/p> ⟨p>Men was dus verhinderd. Men was niet in staat te geloven omdat de woorden van de profeet Jesaja moesten vervuld worden. Het moest gebeuren, zoals de Heer Jezus... ik haalde het zojuist ook al even aan met die Emmaüsgangers. Namelijk dat Hij zegt dat de Christus moest lijden. Hoezo moest? Nou, het stond geschreven. Het was voorzegd en dus moest dat vervuld worden. Want je kunt natuurlijk aan de ene kant zeggen: ja, waarom worden profetieën vervuld? Is het zo eigenlijk dat—ja, dat is een goede vraag hè, dat is haast filosofisch—gebeuren dingen omdat het voorzegd is? Of is het voorzegd omdat dingen gebeuren? Ik noem maar wat. Is dat zo? Hebben de profeten de dingen opgetekend en omdat het opgetekend is, moet het vervuld worden? Of zou het gebeuren en hebben zij het van tevoren gezien en daarom hebben ze het opgetekend? Absoluut.⟨/p> ⟨p>Dus het antwoord hier is zeker weten: het moest gebeuren omdat het voorzegd was. Ja, in ieder geval... we hebben het nu over dit gedeelte. Het is opgeschreven omdat het gebeuren moest, maar het zou kunnen zijn dat Jesaja het natuurlijk al gezien heeft. Ja, daarom zei ik: dat wordt heel filosofisch. Nee, maar even strikt gewoon lezen zoals het hier staat: waarom geloofde men niet? Wel, omdat het was voorzegd en omdat het woord van Jesaja vervuld zou worden. Dus eerst was daar dat woord van "zo zal het gaan" en daarom geloofden zij niet. Waarom? Omdat het was voorzegd. En niet omgekeerd. Het is sowieso bij monde van Jesaja.⟨/p> ⟨p>Maar nee, het gaat trouwens ook niet om Jesaja, het gaat om wat Johannes hier zegt. De verklaring is, de vraag is... goh, ik zit mezelf nou moeilijk te maken. Ik zit mezelf moeilijk te maken, want ik heb zelf die filosofische vragen opgeworpen. Als je gewoon die vraag nou weer even parkeert en je stelt de vraag: hoe komt het nou? Nou, één antwoord: Jesaja had het voorzien, daarom. En dat die woorden zich vervulden, daarom konden ze niet geloven. Dat is de reden. Ja, en omdat Jesaja wederom zei. En dan gaan we naar Jesaja 6 vers 10.⟨/p> ⟨p>Maar ik stel voor dat we dat eerst even parkeren ook en dat we een kopje koffie drinken. En dan gaan we straks naar dat andere woord uit Jesaja. Laten we verder gaan met dat bijzondere geheimenis, want dat is toch eigenlijk wel wat er aan de orde is. Dus als je het hebt over de vraag van: ja, hoe komt het nou dat in dit geval Israël, ondanks de vele tekenen die waren geschied voor hun eigen ogen, en ondanks de duidelijke verklaringen, toch niet geloofde? Het antwoord is: ze konden het niet. En waarom konden ze het niet? Nou, Jesaja had het al gezegd en dat moest vervuld worden. Dat is de reden.⟨/p> ⟨p>Ja, en dan vervolgens gaat Jesaja verder spreken. Nou, eigenlijk moet ik het anders zeggen: daarom konden ze niet geloven. Dit is nog steeds de verklaring die Johannes geeft, geïnspireerd uiteraard. Waarom? Omdat Jesaja wederom zei... en nu citeert hij uit Jesaja 6. Eerder citeerde hij uit Jesaja 53. Die hoofdstukindeling is natuurlijk arbitrair, die is van later orde, maar in ieder geval staat het in dat gedeelte van de profetie. En nu krijgen we een citaat voorgeschoteld uit Jesaja 6 vers 10. Dat is dat gedeelte... misschien dat we het er straks nog eventjes over zullen hebben... dat Jesaja dat visioen krijgt. Dat hij ook geroepen wordt en dat hij de Heer ziet, verhoogd op een troon, staat er. En dat hij dan vervolgens het ook uitroept: "Ik ben een man onrein van lippen, wie ben ik eigenlijk?" En dan wordt hij uitgezonden: "Want Ik zend u." Dat is dat gedeelte. Het roepingsvisioen staat er in de Bijbel ook boven bij Jesaja.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3155" title="Speel af vanaf 52:35">▶ 52:35⟨/button> ⟨span>God als Regisseur van Verblinding en Verharding (jesaja 6)⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En daarom konden ze niet geloven, omdat Jesaja wederom – dat wil zeggen elders, op een andere plek – zei: "Hij heeft hun ogen verblind." Ja, wij hebben altijd misschien de neiging om te zeggen, en terecht: "Ja, God moet de ogen openen." Dat is waar. Maar God is het ook die de ogen sluit. Dat moet je niet overal zeggen, want dat wil men niet accepteren. Want deze verklaring die Johannes hier geeft over de reden van het ongeloof van de mens – hier specifiek het volk Israël – lijkt me een heel typerend voorbeeld. Juist omdat we het hebben over een volk dat als geen ander volk in aanraking is gekomen met de openbaring van God. Ze kenden Zijn Woord, of in ieder geval wat ervoor doorging, en ze zijn op een overvloedige manier geconfronteerd met wat ze met hun eigen ogen hebben kunnen zien. En desondanks geloofden ze niet. Dan komt de vraag: hoe is dat mogelijk? Hoe kan dat dan? Nou ja, omdat het woord van de profeet vervuld moest worden. En wat had de profeet gezegd? "Hij heeft hun ogen verblind."⟨/p> ⟨p>Ooit lees je dat al wanneer Mozes geroepen wordt in Exodus 4. Mozes zegt dan: "Ja, hoor eens eventjes, wie ben ik? Want ik ben eigenlijk helemaal niet zo'n prater." En dan zegt God: "Ja, maar wie geeft nou een mond? Wie geeft nou het vermogen om te spreken? Wie geeft ogen om te zien, maar ook: wie verblindt?" Dat staat in Exodus 4 vers 11: dat doet God. En dit woord waar ik naar verwijs uit Spreuken 20 citeer ik vaak: "Het oog dat ziet, het oor dat hoort, beide heeft de HEERE gemaakt." Als mijn ogen dingen mogen zien, dan is dat omdat de Heer mij daarvoor de ogen heeft gegeven.⟨/p> ⟨p>We hebben het er ooit over gehad toen we het over de blindgeborene hadden in Johannes 9. Toen was ook de vraag: hoe komt dat? In natuurlijke zin zullen we het nooit iemand verwijten dat hij blind is. Dan zeggen we toch ook niet: "Zie je dat niet? Kun je dat kopje niet zien? Het staat gewoon voor je!" "Ja, maar ik ben blind." "Je moet het zien!" Dat is bizar; als je geen ogen hebt, dan kun je het niet zien. Welnu, dit is de echte fundamentele reden: je kunt wel ogen hebben, maar als ze verblind zijn, dan zie je helemaal niets. En hoe komt dat? Wel, hier staat: "Hij heeft hun ogen verblind." Ze zijn dus niet in staat; ze zijn gehandicapt. En wat is de oorzaak van die handicap? Wel, Hij is de veroorzaker ervan.⟨/p> ⟨p>Kijk, ik weet het, want ik hoor mijn evangelische vrienden nu al roepen: "Jij geeft God de schuld!" Maar ik geef God niet de schuld. De Schrift zelf verklaart dat Hij ogen verblindt. Hij opent ze ook, en Hij gaat alle ogen openen. Daarom zeg ik het ook enigszins laconiek – nou ja, eigenlijk heel erg laconiek zelfs – want ik weet: als Hij de ogen verblindt, dan is dat altijd voor een bepaald specifiek doel. Je leest over Elimas, de tovenaar die bij Saulus (anders gezegd Paulus) was in Handelingen 13. Dat was die Joodse tovenaar toen Paulus bij de landvoogd op Cyprus was, Sergius Paulus. Daar staat ook dat hij verblind werd. Paulus had al gezegd: "Je zult voor een tijd lang verblind zijn." Voor een tijd, niet voor altijd. Nee, voor een tijd zul je verblind zijn.⟨/p> ⟨p>Feitelijk is die Joodse tegenspreker daar ook een type van Israël. Maar het gaat me even om het punt: het is tijdelijk. Dat geldt trouwens voor alle onheil; dat geldt voor ziekte en voor ongeloof. Altijd heeft dat een "totdat". Gods toorn – en in feite is hier ook sprake van verharding en verblinding, dus onheil – heeft altijd een doel. Hij heeft hun ogen verblind en hun hart verhard, zoals we dat ook zagen bij de Farao.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3464" title="Speel af vanaf 57:44">▶ 57:44⟨/button> ⟨span>Het Verschil Tussen Gods Wil en Gods Onweerstaanbare Bedoeling⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Kijk, dat is opmerkelijk, want daar zie je trouwens ook weer dat naar de mens gesproken en op een hoger niveau — op Godsniveau zeg maar — bezien vanuit Godsperspectief, het anders wordt. Tegen Farao wordt gezegd: "Laat mijn volk gaan." Dat moest Mozes zeggen; God zegt dat bij monde van Mozes tegen Farao. Farao wist dus volstrekt helder wat Gods wil was. Dat was Gods wil. Maar Mozes wist: ik ga naar Farao, maar hij gaat het niet doen. God had namelijk al bij de roeping van Mozes gezegd: "Jij gaat naar Farao, maar hij gaat niet luisteren." Dus Mozes wist meer. Mozes wist iets wat Farao niet wist. Mozes kende Gods raad, Gods bedoeling, en hij kende dingen die Farao trouwens niet eens mocht weten. Farao kreeg maar één ding te horen: "Laat mijn volk gaan, luister naar wat Ik zeg." Mozes wist meer, namelijk dat Farao gewoon niet zou luisteren. En op een gegeven ogenblik dan wordt de druk zo groot met al die plagen dat zijn hart bezwijkt en hij zijn hart niet meer verhardt. Dan lees je dat God hem een handje helpt en dan verhardt Góde zijn hart, zodat hij ongehoorzaam blijft.⟨/p> ⟨p>Ook daarin zie je weer bepaalde dingen die bestemd zouden zijn voor alleen maar gelovigen. Deze waarheid die Johannes hier in vers 37 tot 43 optekent, dat is een verklaring, een uitleg die niet bestemd is voor alle oren, maar die bestemd is voor degenen die het wel mogen zien. De rest krijgt een heel andere boodschap. Die krijgen Gods wil te horen, maar die weten niet van Gods bedoelingen. Er staat ergens in de Psalmen — ik meen dat het Psalm 103 is — Hij maakte Israël Zijn daden bekend en Mozes Zijn wegen. Dat is een verschil. Israël werd geconfronteerd met de verlossingen en de grote daden die God verrichtte; dat heeft Israël gezien. Maar alleen Mozes wist van de wegen die God ging. Hij kende het hele pad en hij wist dus dingen. Aan hem waren dingen geopenbaard, zoals je dat ook leest van Abraham. Hij was een vriend van God. God was geen vriend van Abraham, maar Abraham was een vriend van God. Aan Abraham meldt Hij dingen, daar deelt Hij zaken mee die Hij niet aan anderen deelt. Zoals wij dat trouwens ook doen: geheimen zijn voor de intimi en de rest heeft daar helemaal niets mee te maken, als ik het even plat mag zeggen.⟨/p> ⟨p>Hij heeft hun ogen verblind en hun hart verhard. "Hun" is hier natuurlijk specifiek het volk van Israël, opdat zij niet met de ogen zouden waarnemen en met hun hart zouden verstaan. De reden waarom ze verblind werden, was omdat God niet wilde dat zij met hun ogen zouden waarnemen en dat ze met hun hart zouden verstaan en begrijpen en zij zich zouden omkeren. God riep het volk op dat ze zich zouden omkeren, maar Hij maakte het zo dat ze het niet konden zien en ook niet konden horen en in ieder geval niet zouden verstaan, zodat ze zich niet zouden omkeren. God zelf verhindert Israëls bekering. Dat is wat er staat. God verhinderde dat zij zich omkeerden, met als gevolg dat Hij hen niet gezond maakte.⟨/p> ⟨p>Zie je dat God hier de regisseur van dit alles is? Wie zit daarachter? Dat is God zelf. Het is net als wat Ed zondag in Rotterdam heeft verteld: hier heb je echt te maken met Gods bedoelingen die bekend worden gemaakt aan degenen die gehoor geven. De rest weet hier niet van. Maar God krijgt hier ook de eer dat Hij achter alles zit en dat Hij met alles een bedoeling heeft. God heeft alles gemaakt voor Zijn doel — Spreuken 16 vers 4 — zelfs de goddeloze voor de dag van het kwaad. Met andere woorden: als je zou denken dat God alles heeft gemaakt voor Zijn doel, maar niet alles natuurlijk... jawel, zelfs de goddeloze voor de dag van het kwaad is zo bedoeld, zo bestemd en geregisseerd door God zelf. Daar zijn geen uitzonderingen op. Die goddeloze weerstaat Gods wil, maar het is met recht Godsonmogelijk dat hij Gods bedoeling zou kunnen weerstaan. Dat kan namelijk nooit. Nooit heeft iemand Gods doel weerstaan.⟨/p> ⟨p>Dat is ook precies wat er staat in Romeinen 9 en wat helaas is misvertaald door de NBG, de Statenvertaling en de NBV. Er staat over die tegenspreker die dan over Farao begint en zegt: "Wat heeft God daar nog aan te merken? Want wie heeft Zijn wil weerstaan?" staat er dan in de vertaling. Maar dat staat er niet. Er staat: "Wie heeft Gods bedoeling weerstaan?" Want Gods wil werd wel degelijk weerstaan, door Farao bijvoorbeeld. Maar Gods bedoeling? Nooit kan iemand die weerstaan; dat is onmogelijk. Alles verloopt naar het plan, het voornemen van de bedoeling van Zijn wil (Efeze 1:11). We hebben een lachende God, een gelukkige God; alles is in Zijn hand. Het ongeloof van Israël, maar ook het onheil en het feit dat zij nu nog steeds ziek zijn omdat ze zich niet bekeren... dat is zo, maar de grote vraag is: hoe komt het dat ze zich niet bekeren? Omdat ze geen ogen hebben. Hij heeft hun ogen verblind. En hoe komt het dat het een hard hart is en dat ze het niet willen? Omdat Hij hun hart verhard heeft.⟨/p> ⟨p>De Bijbel is volstrekt helder in het antwoord. Dit hoef ik niet eens te interpreteren; dit ís de interpretatie, dit ís de uitleg. Hier wordt de vraag beantwoord waarom zij, ondanks dat overvloedige getuigenis dat via alle zintuigen en kanalen tot hen kwam — via de oren, via de ogen, proefwondervindelijk — desondanks niet geloofden. Het raakte hun hart niet. Hun hart was namelijk verhard, er zat een eeltlaag op, het was versteend. Omdat ze zich ook niet omkeren, zal hun herstel uitblijven. Hun herstel, dat van Israël nationaal, vindt pas plaats op het moment dat zij zich omkeren naar God.⟨/p> ⟨p>Ik moet denken aan de geschiedenis van Lazarus in Johannes 11 vers 6. Toen de Heer hoorde dat Zijn vriend Lazarus zwak en ziek was, bleef Hij nog twee dagen in de plaats waar Hij was. Als het ernstig is, zou je zeggen: ik ga nu meteen. Nee, Hij bleef nog twee dagen, om daarna pas hem te gaan herstellen, op de derde dag. De Heer gaat hem gezond maken, maar dat doet Hij niet meteen, dat doet Hij pas later. God heeft een plan, een tijdpad. Hij wil nu dat Israël het niet ziet; het is verborgen. "Ik zal mijn aangezicht voor het huis van Israël verbergen," lees je zo vaak in de profetie. Ook Jezus spreekt erover. Hij verbergt nu Zijn aangezicht. En waar is Hij nu dan? Wat is er met Zijn rechterarm? Die rechterarm is nu verborgen, want daar zit iemand die verhoogd is. Op Gods tijd wordt Hij geopenbaard. Wij leven nu vlak voor dat moment dat de derde dag gaat aanbreken en dan zal Israël alsnog hersteld worden. Maar daar zit afstand tussen. Net als toen Israël door de Jordaan ging en Jozua met de ark vooropging. Israël moest volgen, maar tussen hen en de ark was een afstand van ongeveer 2000 ellen. Dat is de afstand; zo is dat bepaald. Op hoeveel plaatsen staat dat eigenlijk niet?⟨/p> ⟨p>Op talloze schriftplaatsen zie je het terug. En als... Oké, dat is nou het wonderlijke. Als er eenmaal het kwartje is gevallen, dan zie je het toch wel. Ik durf te zeggen: op elke bladzijde van de Bijbel. Hoe zei Johan Cruijff het ook alweer? Dit is echt zoiets om Cruijffiaans te formuleren. Nee, die bedoelde ik niet. Dat is trouwens ook wel een mooie eigenlijk: "Je snapt het pas als je het begrijpt", of zoiets. Dat is trouwens een volgende, dat kan er ook eentje zijn van J.Z., was dat ook hè? Oké.⟨/p> ⟨p>Maar hier met dit citaat wordt het antwoord gegeven op de vraag waarom. Het eerste citaat gaf hij aan omdat de Schrift vervuld moest worden, en hier wordt gezegd dat God zelf daarachter schuilgaat en zijn bedoelingen heeft met dit hele gebeuren. En deze dingen, staat er dan in vers 41, zei Jesaja omdat hij zijn heerlijkheid waarnam en sprak omtrent hem. In beide citaten: deze dingen. Niet 'dit', maar 'deze dingen'. Het is meervoud. Deze dingen, zowel in het ene als in het andere citaat. Dat is omdat Jesaja sprak van de heerlijkheid van Christus die verhoogd zou worden. Jesaja 53 spreekt over de verhoogde knecht van Yahweh, maar Jesaja 6 ook.⟨/p> ⟨p>Want Jesaja werd geroepen, maar hij zag een visioen van de Heer die verhoogd was en verheven in heerlijkheid. Toen werden vervolgens ook zijn lippen aangeraakt met de kolen van het altaar. Dat spreekt uiteraard van het volbrachte werk van Christus. Jesaja zag zijn heerlijkheid terwijl de Heer verheven was op zijn troon, maar dat spreekt juist van zijn positie nu als de verhoogde Messias. Deze dingen zei Jesaja omdat hij zijn heerlijkheid waarnam. De verhoogde Messias. Hij sprak dus omtrent hem.⟨/p> ⟨p>Voordat ik verderga, wil ik nog even op iets anders wijzen. Ik heb er even geen dia van, maar daar moest ik aan denken toen ik zojuist sprak over die uitleg die Johannes hier geeft over het ongeloof van Israël. Dan zegt hij uiteindelijk ten diepste — of eigenlijk ten hoogste, op het hoogste niveau van God uit bezien — dat het is omdat God hier de regie voert. Hij verblindt. Dat was al eerder aan de orde geweest aan het einde van Johannes 6. Ik wil jullie daarop attenderen zonder daar nu al te diep op in te gaan.⟨/p> ⟨p>Daar staat in vers 60 van Johannes 6: "Velen dan van zijn discipelen hoorden dit en zeiden: deze rede is hard, wie kan haar aanhoren?" En Jezus wist bij zichzelf — ik lees even voor uit de NBG-vertaling — dat zijn discipelen hierover morden en hij zei tot hen: "Geeft u dit aanstoot? Wat dan, indien u de Zoon des mensen, de Ben Adam, daarheen zag opvaren waar hij tevoren was?" Ik sla even een paar verzen over en ga verder in vers 64: "Maar er zijn sommigen onder u die niet geloven." Want Jezus wist van den beginne wie het waren die niet geloofden en wie het was die hem verraden zou. En hij zei: "Daarom heb ik tot u gezegd dat niemand tot mij kan komen tenzij het hem van de Vader gegeven zij." En dan staat erachter dat van toen af vele van zijn discipelen terugkeerden en niet langer met hem meegingen.⟨/p> ⟨p>Het hele idee dat God zelf de regie heeft over geloof en ongeloof, en dat iemand alleen maar kan geloven omdat de Vader hem daartoe de ogen geeft, is essentieel. Omdat het hem gegeven is van de Vader, daarom. Dat is de reden waarom een mens mag zien en het is ook de reden waarom een mens het niet ziet. Dat is wat een mens heel erg klein maakt. Want wat ben je dan? Maar voor mij is dit echt zo fundamenteel geworden. Het betekent: ik ben een creatuur, ik ben een schepsel. Hij is de Schepper en hij bepaalt de dingen. Hij gaat zijn weg.⟨/p> ⟨p>Het betekent ook dat ik geen enkele roem heb in het feit dat ik dingen mag zien. Prijs God dat je het mag zien! Maar ik prijs God ook dat al die anderen die het nu nog niet zien, het ook ooit zullen zien. Als ik alleen maar denk: God verblindt... Er zijn hele volksstammen in ons lieve vaderland die dat ook zeggen, maar die lopen altijd in het zwart. Ik trouwens vandaag ook, maar goed. Die hebben altijd die doem van: uiteindelijk is er maar een enkeling die zal worden gered. Als je dat denkt, dan wordt het natuurlijk een schrikbarend godsbeeld.⟨/p> ⟨p>Maar wat ik nu vertel, spreekt van een God die alles tuimt en op zijn tijd aan ieder het licht zal geven, de waarheid zal openbaren, de ogen gaat openen, de oren en de harten, zodat alle tongen zullen getuigen tot eer van God. Ja, dan komt alles goed. De waarheid dat God verblindt en verhardt en ook ogen sluit en oren doof maakt, die waarheid is te verdragen en krijgt een veilige plaats binnen de waarheid dat God uiteindelijk alles goedbrengt en ten goede keert. Anders wordt het een afschuwelijke leer. Dat geldt trouwens voor elke waarheid: elke waarheid die je verdraait, wordt uiteindelijk de ergste leugen.⟨/p> ⟨p>Ik ga nog even verder, want ik wil ook nog even uitkomen bij de volgende verzen. Niet zo heel erg ver meer trouwens, maar ik wil in ieder geval deze passage tot vers 43 nog even afronden.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4552" title="Speel af vanaf 01:15:52">▶ 01:15:52⟨/button> ⟨span>Verborgen Gelovigen uit Angst voor de Synagoge⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Er staat dit: toch geloofden velen in Hem. Evenals ook uit de oversten. Niet dat er velen uit de oversten waren, want daar waren er maar enkelingen van, maar er geloofden velen in Hem, zoals ook enkelingen uit de oversten in Hem geloofden. Met dat verschil dat er maar enkelingen waren; ze worden ook bij name genoemd later in Johannes 19, namelijk Nicodémus, die al eerder in het Johannes-evangelie was opgevoerd, en Jozef van Arimathea, waarover we het ongetwijfeld later nog zullen hebben. Maar enkelingen dus uit de oversten. In feite is het zo dat wanneer je zegt 'het volk verwerpt Hem', je de representanten bedoelt. Dat wil zeggen het Sanhedrin, het bestuur. De leiders verwierpen Hem; de leiding verwierp Hem als zodanig, ook al waren er leiders die zich daartegen verzetten. Zij waren echter een minderheid die niet beslissend was. Maar het volk, dat wil zeggen hun bestuurders, hun oversten, hebben Hem verworpen en gekruisigd. Onder het volk waren er echter velen die desondanks toch in Hem geloofden, al was het een minderheid. Want dat kan: dat er velen in Hem geloven, ondanks dat het een minderheid is.⟨/p> ⟨p>Nu staat er iets opmerkelijks waar we toch eens aandacht aan moeten geven. Het is iets waar je zo vaak op stuit. Het wordt hier gezegd van de Joden, maar laat dit eens even op je inwerken: "Toch geloofden velen in Hem, evenals ook uit de oversten, maar vanwege de Farizeeën" – dat was de groep die het leerstellig voor het zeggen had – "beleden zij het niet" – dat wil zeggen: ze kwamen er niet voor uit – "opdat zij niet uit de synagoge gezet zouden worden." Daarom. Het was dus nadelig om voor de waarheid uit te komen, want het levert je geen erkenning op. Integendeel. Je leest dit trouwens ook al eerder. Ik had het net over de blindgeborene; van hem staat in hoofdstuk 9 ook iets dergelijks. Wanneer die blinde genezen is, gaan de Farizeeën, de leiders, naar de ouders toe. Dan antwoorden zijn ouders: "Wij weten dat dit onze zoon is en dat hij blind geboren is, maar hoe hij nu zien kan, dat weten wij niet. En wie zijn ogen geopend heeft, weten we niet. Vraag het hem zelf, hij heeft zijn leeftijd. Hij zal voor zichzelf spreken." Dan staat er de verklaring van Johannes bij: "Dit zeiden zij omdat zij bang waren voor de Joden." Want de Joden waren reeds overeengekomen dat indien iemand mocht belijden dat Hij de Christus was, hij uit de synagoge zou worden gebannen. Daarom zeggen zijn ouders: "Hij heeft zijn leeftijd, vraag het hem zelf." Met andere woorden: wij houden onze mond. Want op het moment dat wij onze mond gaan roeren en vertellen wat we weten, kom je in een sociaal en religieus isolement. Je wordt buiten geplaatst, je bent een outsider. En wie wil dat nou? Wie wil er nou een outsider zijn?⟨/p> ⟨p>Ik zie Ari knikken en eigenlijk is dat helemaal niet verkeerd. Het is ook zo. De waarheid maakt vrij, maar in zekere zin maakt het ook vrij van de systemen. Want op het moment dat je uit de synagoge gezet bent – en ik bedoel nu de synagoge in de brede zin van het woord, zeg maar 'buiten de legerplaats', buiten het godsdienstige systeem – dan ben je weliswaar buiten, maar ook vrij. De kerk is eigenlijk ook een soort synagoge. Per slot van rekening waant zij zich Israël; ze zeggen: "Wij zijn in de plaats van Israël gekomen." Als de doop in de plaats van de besnijdenis is gekomen en de zondag in de plaats van de sabbat, dan zal de kerk ook wel in de plaats van de synagoge gekomen zijn. Maar even het idee: op het moment dat je uit de synagoge gezet bent, kom je in een isolement en word je miskend, dat is waar. Maar het levert ook het grote voordeel op dat je ineens vrij bent. Je kunt ineens zeggen wat je te melden hebt. Eigenlijk is het natuurlijk omgekeerd: je bent uit de synagoge gezet ómdat je gezegd hebt wat je te melden had, maar vervolgens kom je in een positie waarin je altijd vrij bent. Weliswaar miskend, maar wel vrij. En dat is ook wat de waarheid doet.⟨/p> ⟨p>Ik zeg dit misschien wat theoretisch, maar ik probeer te begrijpen hoe het werkt en ik illustreer dat aan de hand van dit vers. Ik moet zeggen dat het ook mijn persoonlijke ervaring is. Als ik terugkijk in mijn eigen verleden: als je eenmaal geïncorporeerd bent door het systeem, dan word je geacht te wandelen en te spreken in de stijl van: 'Zo zijn onze manieren en dat hebben wij afgesproken.' Als je meer weet: mondje dicht. Ik weet nog heel goed dat toen ik ging spreken, jaren geleden – het moet ergens in 1993 geweest zijn – een broeder mij opbelde. Hij zei: "André, je hoeft niet meer te spreken in onze gemeente." Ik sprak daar heel vaak. Hij zei: "Niet omdat je iets vertelt wat niet waar was" – dat gaf hij direct toe – "maar wat je vertelt, geeft zoveel onrust in onze gemeente." En ik moet zeggen: daar had hij trouwens helemaal gelijk in. Hij dacht bij onrust: 'O, dat kan niet goed zijn.' Want leiders zijn nooit gebaat bij onrust. Dat zag je in Jeruzalem ook. Daar zaten ze ook bij elkaar: 'Jongens, als we dit allemaal op zijn beloop laten met die beweging van Jezus, die Messias, dan raken we de controle kwijt.' Dat is iets wat de leiding nooit wil. Ze willen de controle niet kwijtraken. Als er dan onrust ontstaat, heb je de dingen niet meer in de hand. En dus leggen we de waarheid dan maar het zwijgen op.⟨/p> ⟨p>Ik moet aan een heleboel andere dingen denken, maar dit is geen borrelpraat. Ik zeg alleen maar: iedereen die een klein beetje deze ervaring heeft, kan bevestigen wat hier staat. Velen geloofden in Hem, maar vanwege de Farizeeën beleden ze Hem niet, opdat zij niet uit de synagoge gezet zouden worden. Dat is hypocriet, dat is bang en angstig. Het is geen geloof. Want bij geloof gaat het er juist om dat wanneer dingen je duidelijk gemaakt worden, dat is opdat we daarvan zouden spreken. God maakt je niet iets bekend om het vervolgens te verzwijgen. Nee, ik ben ervan overtuigd: Hij maakt je iets bekend opdat je daarvan zou getuigen. En als je dan zegt: "Ja, maar het geeft zoveel onrust en je wordt zo miskend", laten we dan wel wezen: wat is miskenning in onze tijd? Wij leven in zo'n tolerante maatschappij waar alles gezegd kan worden. Daar kun je je aantekeningen bij hebben, maar wij profiteren daar als gelovigen enorm van. Een paar eeuwen geleden had ik hier niet gezeten; dan was ik allang een kopje kleiner gemaakt of had ik op de brandstapel gelegen. Als je toen verteld had dat je niet geloofde in een drieënheid, of dat je geloofde dat God de Redder is van alle mensen, dan zou je niet alleen miskend zijn, maar dan was je absoluut en letterlijk monddood gemaakt. Dat is trouwens ook een vorm van moord, als je het mij vraagt. Maar goed, nu zeggen ze hooguit dat je een dorpsgek bent. Dat is het verhaal van Athene, wat Paulus in Athene had. Dat is interessant, daar komen we nog wel eens op terug: "Don't call us, we call you." Maar hier zie je dus dit mechanisme.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5131" title="Speel af vanaf 01:25:31">▶ 01:25:31⟨/button> ⟨span>De Eer van Mensen Boven de Eer van God⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Waarom? Want ze hadden de heerlijkheid of de eer van mensen meer lief dan de eer of de heerlijkheid van God. Daarom: als je gesteld bent op erkenning, dan moet je gewoon het zwijgen ertoe doen en zeggen: "Ik weet wel dat het zo is, maar ik houd me stil."⟨/p> ⟨p>Ik heb hier nogal eens een keer conflict over. Ja, toch ook wel. Mensen zeggen weleens tegen mij, en het is mij ook vaak als advies gegeven: "André, waarom spreek jij daar zo openlijk over? Als je het allemaal wat diplomatieker zou vertellen en in de praktijk gewoon bepaalde zaken zou verzwijgen, dan zou je veel meer ingang hebben." Ja, maar dan heb ik niks meer te vertellen! Een mens zou gewoon moeten getuigen van de waarde. En als je dat diplomatiek kunt, prima; ik bedoel, het gaat er niet om dat je tegen schenen schopt of dat je probeert de mensen te provoceren. Je hoeft helemaal niet te willen provoceren, integendeel. Maar spreek de waarheid, gewoon zoals het is. Leg de "bonnetjes" erbij en laat mensen er vervolgens mee doen wat ze willen. Maar laat je niet verleiden in een positie te komen waarbij je eigenlijk het zwijgen ertoe moet doen.⟨/p> ⟨p>En dat zwijgen heeft inderdaad het voordeel van de eer van mensen, de erkenning. Zeker als je in het publiek optreedt, dan krijg je nog de credits van een bepaald ambt of van een leerstoel of wat dan ook. Ja, maar waar gaat het nu werkelijk om? De eer van mensen of de eer van God? En dan weet ik wel dat het een enorm groot voorrecht is als je dan gewoon in vrijheid uitkomt en belijdt wat je gelooft.⟨/p> ⟨p>Dus we hebben het hier helemaal niet over de drang om te provoceren. Nee, het gaat erover dat je iets gelooft, dat je weet dat het de waarheid is, en dat je daarover spreekt. Dat is het licht laten schijnen. Het licht is toch de waarheid? Nou, laat het dan ook schijnen. Kom er gewoon voor uit. En één ding is zeker: daar hoort ook miskenning bij. Zeker van godsdienstige zijde is het geheid dat het botst met alle menselijke filosofie, maar ook met alle menselijke religie.⟨/p> ⟨p>Maar goed, ⟨em>it's all in the game⟨/em>. Dat hoort erbij in deze tijd, want wie godsvruchtig wil wandelen — dat wil zeggen: wie God de eer geeft — die zal miskend en vervolgd worden.⟨/p> ⟨p>Ja, en toen kregen we nog het laatste gedeelte van Johannes 12, maar ik stel voor dat we dat reserveren voor volgend jaar. Ja, want zover is het dan inmiddels alweer.⟨/p>