⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Een Onlogische Overstap: van Handelingen Naar Lukas⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ja, vanavond gaan we ons eens met een heel ander onderwerp bezighouden dan waar we ons vele avonden mee hebben beziggehouden in het boek Handelingen. En hoewel ik zeg 'met een heel ander onderwerp', is het aan de andere kant ook weer juist niet zozeer een ander onderwerp. Want feitelijk hielden we ons de vorige seizoenen bezig met het tweede boek van Lucas, en nu gaan we naar het eerste boek. Dat is een hele onlogische volgorde; het is ook niet zo gepland, maar het komt gewoon zo uit.⟨/p> ⟨p>Dat het inderdaad zijn eerste boek betreft, zullen we straks vanzelf wel zien. Ik zou natuurlijk een inleiding kunnen houden over de schrijver en over allerlei dingen die verband houden met het boek, maar dat komt allemaal vanzelf ter sprake terwijl we de tekst vanaf het begin eigenlijk zinsdeel voor zinsdeel zullen nagaan. Alle onderwerpen die daarbij van belang zijn, komen vanzelf voorbij. En als het niet van belang is, dan laten we het gewoon rusten, toch? Lucas begint zijn evangelie dan zo.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="82" title="Speel af vanaf 01:22">▶ 01:22⟨/button> ⟨span>De Apostolische Ordening van de Canon⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Hij zegt: "Aangezien velen een poging ondernamen om een verhaal op te stellen omtrent de zaken die onder ons ten volle verzekerd zijn", en wat verder volgt. Hij merkt om te beginnen op — heel officieel begint hij dan ook met "Aangezien velen" — maar dat woord "velen" valt op omdat het erop wijst dat hij deel uitmaakt van een heel groot gezelschap dat ditzelfde heeft gedaan als wat hij nu doet. Dan moet u zich realiseren dat hij Matteüs en Johannes niet eens meerekent, want zij waren namelijk zelf ooggetuigen. Lucas was geen ooggetuige; we zullen dat straks vanzelf zien. Lucas was geen ooggetuige van de dingen die hij hier optekent. In het volgende vers zullen we inderdaad zien dat die velen worden onderscheiden van de ooggetuigen zelf. Aangezien zowel Matteüs — hij wordt eigenlijk ook Levi genoemd — als Johannes zelf ooggetuige waren, horen die niet eens bij de velen. Dat betekent dus dat de enige andere beschrijving waarvan wij nog weten en die ons is nagebleven, die van Marcus is. Marcus was inderdaad zelf ook geen ooggetuige; hij heeft het weer van Petrus vernomen. Maar dat betekent dus dat er ook vele geschriften verloren zijn gegaan waar wij helemaal niets meer van weten.⟨/p> ⟨p>Het zijn deze vier — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — die bewaard zijn gebleven en een plaats hebben gekregen in de canon. U weet dat dit geen mensenwerk is geweest; dat hebben we bij een andere gelegenheid al eens vrij uitgebreid besproken. Die canon, die hele ordening van boeken, is niet een beslissing geweest van kerkelijke concilies die eeuwen later eens hebben besloten welke boeken wel bij de Heilige Geschriften horen en welke niet. Zo wordt het dikwijls wel voorgesteld, maar dat is absoluut niet het geval. Trouwens, als het wel zo was gegaan, dan had ik er geen cent vertrouwen in gehad. Als kerkelijke concilies de Schrift zouden hebben samengesteld, dan zou dat op hetzelfde gezag berusten waarop bijvoorbeeld het dogma van de drie-eenheid gebaseerd is. Dat is ook eeuwen later door de kerk zo vastgesteld, maar wat zegt dat? Nee, de boeken van het Nieuwe Testament zijn door de apostelen zelf verzameld. Niet alleen opgetekend, maar ook verzameld en gebundeld. De eerste aanzetten daarvan vinden we op allerlei plaatsen in het Nieuwe Testament terug.⟨/p> ⟨p>Van Petrus weten we bijvoorbeeld dat hij al een collectie had van Paulus’ brieven, waar hij zijn lezers ook op wijst. Je kunt dat allemaal lezen in de brieven van Paulus, want in al zijn brieven spreekt hij daarover. Kennelijk waren die dus al verzameld en was dat een bekende collectie — zoals dat in het Engels heet: de ⟨em>collected writings⟨/em>, de verzamelde geschriften van Paulus. Paulus heeft aan het einde van zijn leven, en Petrus trouwens ook, de geschriften gebundeld. Dat was voor het nageslacht natuurlijk van eminent belang: om een maatstaf te hebben die geboekstaafd is, zwart op wit materiaal waaraan de dingen gespiegeld en genormeerd kunnen worden. Wat is nu echt betrouwbaar? Het belang van een collectie van boeken die behoren tot de Heilige Geschriften was iets waar alleen de apostelen de autoriteit voor hadden. Zij waren immers aangesteld door Jezus Christus Zelf. Ten laatste ook Paulus, geroepen vanuit de hemel. Zij heten apostelen omdat ze hoogstpersoonlijk door Jezus Christus Zelf zijn aangesteld en afgevaardigd. Zij hadden Zijn autoriteit. Zij hadden de autoriteit om het Woord door te geven, maar wie anders dan zij hadden ook de autoriteit om dat Woord op te tekenen, bijeen te brengen en te bundelen om zo de volgende generatie daarmee van dienst te zijn?⟨/p> ⟨p>Dat is een onderwerp apart natuurlijk, maar ik wijs er nu even op omdat Lucas aangeeft dat velen al evangeliebeschrijvingen hebben gemaakt en opgetekend. We hebben daar echter slechts vier van overgehouden. Vier evangeliebeschrijvingen, en dan nog maar twee in de orde zoals Lucas, die het namelijk uit de tweede hand heeft vernomen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="411" title="Speel af vanaf 06:51">▶ 06:51⟨/button> ⟨span>Het Evangelie Is Geen Biografie⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik heb het trouwens het eerste boek van Lucas genoemd, maar je had het ook het evangelie naar Lucas kunnen noemen. Eigenlijk vind ik "het evangelie van Lucas" misplaatst om te zeggen. Je leest van Paulus wel dat hij spreekt over "mijn evangelie", omdat hij een boodschap van Godswege had gekregen die uniek was en hem was geopenbaard. Dat was inderdaad het evangelie dat aan hem bekendgemaakt is. Maar in die orde ligt een beschrijving zoals deze van Lucas niet.⟨/p> ⟨p>Het is een biografie – ik weet niet helemaal of dat het juiste woord is – maar veruit het grootste gedeelte van het leven van de Heer Jezus hier op aarde is gewoon nog blanco. Lucas maakt daar min of meer een uitzondering op, omdat hij met name in die eerste hoofdstukken ingaat op de geboortegeschiedenis en de achtergronden daarvan. Er is slechts één geschiedenis uit Zijn jeugd die ons bewaard is gebleven, waar ook Lucas trouwens over vertelt, en dat is dat Jezus als twaalfjarige jongen in de tempel vertoeft. Verder is alles van nul tot dertig jaar gewoon onbekend, behoudens de geboortegeschiedenis en het bezoek van de magiërs uit het oosten (toen Jezus inmiddels een jochie van twee jaar was). Dat Hij als jongen van twaalf de tempel bezoekt is de enige uitzondering; voor de rest is alles tot aan Zijn dertigste volstrekt onbekend. Er wordt niets over verteld.⟨/p> ⟨p>Daarna begint Zijn publieke dienst, en dat is eigenlijk het leeuwendeel. Wel 95% van de beschrijvingen die we in de evangeliën vinden – of dat nu Matteüs, Marcus, Lucas of Johannes betreft – beslaat dat deel. Daarom is het woord biografie eigenlijk ook niet correct, want een biografie suggereert een levensbeschrijving. Maar als veruit het grootste gedeelte van dat toch al korte leven van drieëndertig jaar onvermeld blijft, dan kun je dat moeilijk een biografie noemen. Maar goed, het is het evangelie. Lucas heeft verhaald van wie Jezus Christus was: Zijn dienst op aarde en bovenal natuurlijk Zijn dood en opstanding. Want dat is de clou.⟨/p> ⟨p>Het is misschien nog wel even aardig om in dit verband op te merken dat de tijd die beschreven wordt in de evangeliën, namelijk het leven van de Heer Jezus tot aan Zijn sterven, eigenlijk allemaal nog onder het Oude Verbond valt. De Heer Jezus was geboren onder de wet en leefde naar de wet. Pas in Zijn dood en opstanding was het officiële begin, of werd de grond gelegd voor het Nieuwe Verbond. Zoals de Heer Jezus ook zei: "Dit is de beker van het Nieuwe Verbond." Hij bedoelde die beker als embleem van Zijn dood, maar vooral ook van Zijn opstanding. Dat luidde het Nieuwe Verbond in.⟨/p> ⟨p>Zou je daarmee dus kunnen zeggen dat het voor het grootste gedeelte nog oudtestamentische boeken zijn als je kijkt naar de tijd die beschreven wordt? Sommigen zeggen van wel, maar je moet het denk ik op een andere wijze bekijken. Deze boeken zijn geschreven in de tijd van het Nieuwe Verbond. Dat wil zeggen: al deze evangeliebeschrijvingen zijn geschreven in de tijd na de opstanding van Jezus Christus. Dat was in feite na de beëindiging, het officiële einde van het Oude Verbond. Dus hoewel de tijd die beschreven wordt nog het Oude Verbond beslaat, is het geschreven vanuit het perspectief van het Nieuwe Verbond.⟨/p> ⟨p>Daarbij moet ik trouwens ook nog zeggen dat de namen "oudtestamentische boeken" en "nieuwtestamentische boeken" niet eens Bijbelse benamingen zijn. Je zou wellicht beter kunnen spreken over de Hebreeuwse Bijbel voor wat wij altijd het Oude Testament noemen. We hebben het er volgens mij al eens eerder over gehad, maar de hele benaming "Oude Testament" – en trouwens het woord "testament" in het bijzonder – is niet juist. Een testament suggereert een erfenis na overlijden. Pinhas Lapide, een Joodse geleerde, zei eens: "Ik geloof niet in testamenten, want God maakt geen testament op; Hij sterft namelijk niet." En dat is ook zo. Het woord testament is sowieso niet Bijbels. Je moet spreken over het Oude Verbond en het Nieuwe Verbond.⟨/p> ⟨p>Maar is het boek Genesis dan "Oude Verbond"? Dat is lastig. Het boek Genesis beslaat de tijd van Adam tot Jozef, maar dat was allemaal nog vóór het Oude Verbond. Je ziet dat het een hopeloze verwarring geeft als je op die manier de boeken wilt indelen. Daarom kun je veel beter spreken over de Hebreeuwse geschriften (wat wij het Oude Testament noemen) en de Griekse geschriften. Want dat is precies de taal waarin ze aan ons gegeven zijn.⟨/p> ⟨p>Nou ja, dat waren zo wat inleidende opmerkingen. Lucas schrijft dat velen een poging hebben ondernomen om een verhaal op te stellen. Dat is trouwens ook wel een mooie overweging: dat al die dingen waar wij het over hebben door velen geboekstaafd zijn. Het was zulk sensationeel nieuws – ik weet niet of dat het juiste woord is, maar in ieder geval spectaculair – wat er allemaal in die dagen is gebeurd. Heel de Hebreeuwse Bijbel had deze dingen voorzegd, en nu was de tijd aangebroken dat de dingen in vervulling gingen. Dat God Zijn belofte vervuld heeft. Dat is eigenlijk ook de primaire betekenis van het woord evangelie: het goede bericht. Hoezo een goed bericht? Dat heeft vele redenen, maar kijk maar eens na: het is "het evangelie van God", zegt Paulus in Romeinen 1, omdat God Zijn belofte aangaande Zijn Zoon vervuld heeft. Het is toch een goed bericht als een belofte daadwerkelijk wordt gerealiseerd en nagekomen? Nou, dat is eigenlijk wat het evangelie "evangelie" maakt. God heeft dat wat Hij tevoren op vele wijzen heeft aangekondigd en beloofd, inmiddels gerealiseerd. Dat wil zeggen: principieel in de komst van Christus.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="877" title="Speel af vanaf 14:37">▶ 14:37⟨/button> ⟨span>Geen Verzinsels, maar Onwankelbare Feiten⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Velen hebben een poging ondernomen om een verhaal op te stellen. Ik weet niet hoe u dat hebt, maar ik krijg wat uitslag bij het woord verhaal. Dat ligt helemaal aan mij hoor, moet ik erbij zeggen. Maar bij het woord verhaal, zoals dat heel vaak wordt gebruikt, met name in christelijke kring of misschien moet ik nog beter zeggen binnen de wereld van de theologen, spreken ze altijd over 'het verhaal'. Dat veroorzaakt bij mij die allergie door de associatie die ik heb als ik het woord verhaal hoor: dan denk je aan iets wat verzonnen is. Ja, dat is een verhaal; mensen vertellen zoveel. Dat zit hem echter niet in het woord verhaal zelf. Want een verhaal komt eigenlijk gewoon van het werkwoord verhalen. En dat is interessant, want dat verhalen betekent eigenlijk terughalen. Wij kennen dat nog in de uitdrukking ergens verhaal halen. Dat wil zeggen dat je ergens aanspraak op kunt maken; dat wat jou toekomt, wil je dus terughalen. Dat zit ook in het woordje herhalen. Het heeft het idee dat je iets terughaalt. Er is iets gebeurd, het ligt in jouw herinnering en je haalt het terug; je haalt het opnieuw weer naar boven. En dat is eigenlijk wat het idee is van dat woord verhalen. Het betekent dus helemaal niet dat je iets verzint, dat is gewoon een heel ander begrip.⟨/p> ⟨p>Wat Lucas dus ook doet, is dat hij het hele verhaal, of het verslag zo u wilt, gaat opstellen. Velen hadden die poging al ondernomen om een verhaal op te stellen omtrent de zaken die onder ons — en we zullen dat straks zien — ten volle verzekerd zijn. Het boek wat hij nu gaat schrijven, zou je eigenlijk ook gewoon '1 Lucas' kunnen noemen. We zijn nu in Lucas 1, maar je zou ook kunnen zeggen: het is 1 Lucas. Dat wil zeggen: het eerste boek van Lucas. Zoals je 1 Timotheüs en 2 Timotheüs hebt, zou je het boek Lucas gewoon 1 Lucas kunnen noemen en dan is het boek Handelingen 2 Lucas. Hij wijdt dit boek, net als het vervolg trouwens, aan een zekere Theofilus, waarover straks meer. Maar hij zegt: ja, onder ons gezegd, die dingen die velen al hebben gepoogd op te tekenen, daar zijn wij ten volle van verzekerd. Dat is een prachtige uitdrukking, want het geeft gewoon aan dat wat hij nu in de geregelde orde allemaal gaat vertellen, over feiten gaat. Dat wat volkomen evident is, wat niet ter discussie staat, dat is gewoon volkomen helder en het wordt ook als bewezen geacht.⟨/p> ⟨p>Die vanzelfsprekendheid van het Nieuwe Testament vind je in alle geschriften van het Nieuwe Testament terug. Niet alleen hier zoals Lucas dat verhaalt, maar ook in de brieven. Het gaat in het Evangelie echt om een mededeling van dingen die gebeurd zijn. In tijd en ruimte zijn er dingen aangekondigd, zijn er dingen gebeurd; het is geschiedenis. Echt geschiedenis. Vandaar ook die allergie die we soms krijgen van 'verhaaltjes' in de zin van verzinsels. Dat is afschuwelijk, want als het Evangelie alleen maar een verhaal is, dan is het gewoon volstrekte onzin en heb je er helemaal niets aan.⟨/p> ⟨p>Iemand merkt op dat er in de NBG-vertaling staat 'die hun beslag hebben gekregen'. Dat zouden we even moeten kijken hoe dat woord precies is opgebouwd; dat doen we straks even in de pauze. Ik vind het nu een beetje moeilijk om dat allemaal weer op te halen. In ieder geval hadden we het over het feit dat het Evangelie werkelijk over geschiedenis gaat. Over feiten, dingen die gebeurd zijn. Als het geen feiten zijn, dan gaat het nergens over. Ik bedoel, als het alleen maar een boodschap zou zijn van liefde en van vrede, een soort actieprogramma of een ethische oproep, dan maakt het in feite niets uit of Jezus überhaupt ooit geleefd zou hebben. Zoals dat vaak verteld wordt: hij doet een feitelijk verslag, maar stel je voor dat het Evangelie alleen maar een oproep zou zijn, zoals inderdaad die moderne theologen waar ik het zojuist over had vertellen. Zij zeggen: ja, het gaat om een boodschap van liefde en dat we elkaar zouden verdragen en wat we met deze wereld zouden doen, en dat vindt dan zijn oorsprong in die verhalen van het Nieuwe Testament. Als dat alleen maar verhalen zijn, dan maakt het in die visie helemaal niet uit of het gebeurd is of niet.⟨/p> ⟨p>Maar wat het Evangelie nou werkelijk Evangelie maakt, is dat het werkelijk zo gebeurd is. Jezus Christus — en daar komen we eigenlijk meteen bij de kern — is opgestaan uit de doden. Hij is de Eersteling en dat is een historisch feit. Paulus, en trouwens allemaal, gaan uit van dat gegeven. Er zijn honderden ooggetuigen van geweest. Wij zijn daar volstrekt zeker over, zegt Lucas hier. In Handelingen 26 zagen we dat ook, de vorige serie ging over dat boek. Toen we in Handelingen 26 waren, stond Paulus voor Festus en koning Agrippa. Dan zegt hij op een gegeven moment dit: "Want de koning, koning Agrippa, is van deze dingen op de hoogte en tot hem spreek ik vrijmoedig. Want ik ben ervan overtuigd dat niets van deze dingen hem onopgemerkt zijn; het is immers niet in een uithoek verricht." Met andere woorden: dat waar ik het over heb, namelijk over Jezus Christus en over niet alleen de wonderen die Hij gedaan heeft maar dat Hij is opgestaan uit de doden, dat is bekend. Dat is een historisch feit. Hij zegt: dat is niet in een uithoek verricht. De koning is daarvan op de hoogte; de koning die per slot van rekening ook vaak in Jeruzalem verbleef. Deze koning was er een uit de familie van de dynastie van de Herodesen. Ze wisten dat allemaal. Paulus spreekt dat ook met vrijmoedigheid uit. Agrippa houdt weliswaar de boot af, maar hij weerspreekt niet wat Paulus zegt. Hij kan daar niets tegenin brengen.⟨/p> ⟨p>Ik moet ook denken aan wat Petrus zegt: "Want wij waren geen vernuftige mythen nagevolgd." In de Statenvertaling staat: "Wij zijn geen kunstig verdichte fabelen nagevolgd." Dat zou zoiets zijn als: het was een mooi en knap verzinsel, maar gewoon niet echt. Nee, zegt Petrus, wij waren geen vernuftige mythen nagevolgd toen wij aan jullie bekendmaakten het vermogen en de parousia van onze Heer Jezus Christus, maar wij zijn toeschouwers geworden van Zijn grootsheid. We hebben dat zelf met onze eigen ogen gezien. En als ik het zo zeg, dan moet ik ook denken aan wat een ander van de twaalf zei in het begin van zijn brief. In 1 Johannes begint hij meteen zo: "Hetgeen van den beginne was, hetgeen wij gehoord hebben, hetgeen wij gezien hebben, hetgeen wij zelfs aanschouwd hebben en met onze handen getast hebben." Nou, concreter kan het niet. Dus altijd weer wordt de feitelijkheid, het echt gebeurd zijn, zo zwaar benadrukt. Het gaat om betrouwbare geschiedenis; het is bewezen. En dat maakt deze documenten zo enorm bijzonder. Het gaat dus niet over iemand die een bepaalde claim heeft een droom te hebben gehad. Nee, het gaat hier over bekende feiten. Ja, en dat maakt het Nieuwe Testament.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1523" title="Speel af vanaf 25:23">▶ 25:23⟨/button> ⟨span>Ooggetuigen en Dienaren van het Woord⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Zoals aan ons overleverde... daarin zie je dus dat Lucas zich tot de tweede schakel rekent. Dat wil zeggen, degene die de overlevering heeft ontvangen. Overlevering, waar ons woord traditie oorspronkelijk van afgeleid is. Dat wil zeggen, het is overleveren precies in de betekenis van het woord: je hebt iets doorgekregen. Toen het gebeurde, hebben degenen die het hebben meegemaakt het aan ons overgeleverd.⟨/p> ⟨p>"Zoals aan ons overleverden die van begin af aan ooggetuigen en dienaren van het woord werden." Bij die ooggetuigen... dat woord wat hier gebruikt wordt, ik heb hier eventjes een plaatje van dat Griekse woord, dat betekent letterlijk degenen die het zelf hebben gezien. Ja, dat is eigenlijk wat een ooggetuige ook is: ze hebben het gewoon zelf gezien. Vanaf het begin, dat duidt dan vooral op de twaalf, die daardoor ook dienaren van het woord werden. Ze hebben het zelf gezien, maar ze zijn ook vanaf het begin ooggetuigen geweest, juist ook om vervolgens de boodschap, het Woord, door te geven en zich daar helemaal dienstbaar aan te stellen. En dan hebben we het uiteraard vooral over de twaalf – niet alleen, maar wel met name.⟨/p> ⟨p>U weet dat toen Judas kwam weg te vallen, er een ander uitgekozen moest worden; iemand die het getal van de twaalf weer vol zou maken. Dan lees je dat één van de criteria was dat ze ooggetuigen waren van de opstanding. Daar waren er overigens velen van; honderden mensen hebben de Opgestane zelf gezien. Maar zij moesten erbij zijn geweest vanaf het begin van Jezus' publieke optreden. Ik heb hier geen diaatje van, maar in Handelingen 1 lees je hoe Petrus het zegt in vers 21: "Er moeten dan van de mannen die zich bij ons hebben aangesloten in al die tijd dat de Heer Jezus bij ons in- en uitgegaan is, te beginnen met de doop van Johannes tot de dag dat Hij van ons werd opgenomen, één van hen met ons getuige worden van zijn opstanding."⟨/p> ⟨p>Dus ze moesten getuige zijn van Zijn opstanding, dat sowieso, maar daarvan waren er vele honderden. Alleen wordt er gezegd: "die vanaf de doop van Johannes", dus dat is inmiddels dik drieënhalf jaar eerder, "die vanaf het begin ooggetuigen zijn geweest." Ja, dat waren er niet al te veel; mensen die echt al die tijd met Jezus zijn opgetrokken. Er blijken dan ook maar twee andere kandidaten voor te zijn en uiteindelijk wordt Matthias daarvoor echt officieel aangesteld. Dus deze mensen, die vanaf het begin af aan – en ik bedoel dan vanaf Jezus' publieke optreden, vanaf Zijn doop door Johannes – die ooggetuigen waren, zij hebben dat alles doorgegeven en overgeleverd.⟨/p> ⟨p>En degenen aan wie het is overgeleverd, daarvan zijn er zovelen geweest die er boeken over hebben geschreven. En nu gaat Lucas dat dus ook eens doen. Dan zegt hij: "Aangezien dat zo is gegaan, schijnt het ook goed aan mij, na alles van meet aan nauwkeurig terzijde gevolgd te hebben, dit achtereenvolgend aan u te schrijven, hoogedele Theofilus." Hij zegt eerst even dit: "nu schijnt het ook goed aan mij." Hiermee komen we vanzelf op de schrijver zelf. Je ziet, als je de tekst gewoon doorloopt, dan kom je vanzelf op alle relevante onderwerpen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1787" title="Speel af vanaf 29:47">▶ 29:47⟨/button> ⟨span>Het Interne Bewijs voor Lukas als Schrijver⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Wie is nu eigenlijk de schrijver? Het eigenaardige is dat hij in de tekst zelf niet wordt genoemd. Hij zegt niet: "Ik ben Lukas", wat je misschien zou verwachten. En toch hoeft daar geen enkele twijfel over te bestaan dat deze ik-figuur inderdaad Lukas is. Laten we dat eens op een rijtje zetten.⟨/p> ⟨p>In de eerste plaats staat zijn naam weliswaar niet in het boek zelf, maar wel in de titels van de manuscripten die ons zijn overgeleverd. De Sinaiticus, de Vaticanus en de Alexandrinus – de grote handschriften van de Griekse grondtekst – vermelden inderdaad ⟨em>kata Lukas⟨/em>. Dat betekent "volgens Lukas". Dat is het opschrift of de titel van het boek, en dat betekent dus dat in de overlevering van de grondtekst zijn naam wel degelijk staat opgetekend.⟨/p> ⟨p>Er zit ook een intern bewijs in het boek zelf, of eigenlijk in zijn tweede boek. Want hij blijkt een heel trouw metgezel te zijn geweest van Paulus. We hebben dat bij de bespreking van het boek Handelingen diverse keren vastgesteld en opgemerkt, want er zijn nogal wat wij-teksten in Handelingen. Daaraan weet je meteen: de schrijver was hier zelf bij. Vanaf Handelingen 16 vers 10 krijg je die wij-teksten, op het moment dat Paulus de oversteek gaat maken van Troas naar Macedonië. Dan lees je ineens: "en wij gingen". Je ziet dat de schrijver zich bij het gezelschap vervoegt. Soms lees je ook weer een hele tijd dat er in de derde persoon meervoud wordt gesproken over "zij". Dan weet je dat de schrijver daar niet bij was. Op een gegeven ogenblik lees je dan weer over "wij". Zo merk je aan die persoonlijke voornaamwoorden, impliciet zonder dat het uitdrukkelijk gezegd wordt, dat de schrijver zich weer bij het gezelschap gevoegd heeft. Lukas is lange tijd en vele keren met Paulus opgetrokken.⟨/p> ⟨p>De overige reisgenoten worden in Handelingen vaak bij name genoemd. In Handelingen 20 vers 4 zien we ze staan: Sopater, de zoon van Pyrrhus uit Berea, Aristarchus, Secundus, Gaius uit Derbe, en natuurlijk Timotheüs, Tychicus en Trofimus. Al die medewerkers en reisgezellen van Paulus worden daar genoemd. Alleen Lukas wordt niet vermeld. Dat is heel eigenaardig, want we weten uit de brieven dat Lukas veel bij Paulus vertoefde. Juist doordat de anderen wel genoemd worden, blijft Lukas als de enige serieuze kandidaat over. Zelfs als zijn naam niet vermeld zou zijn in de titel, dan nog zijn er hele sterke aanwijzingen dat Lukas inderdaad de schrijver van het Evangelie is, en dus ook van het boek Handelingen.⟨/p> ⟨p>Dan komen we op nog iets en dat is een wat omstreden kwestie.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2031" title="Speel af vanaf 33:51">▶ 33:51⟨/button> ⟨span>De Joodse Roots van de Geliefde Geneesheer⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Wie was die Lucas nu eigenlijk? Sommigen zeggen dat hij een Jood was, iemand uit de besnijdenis. Dat is trouwens niet per se hetzelfde, want je hebt namelijk ook nog zoiets als onbesneden Joden. Maar laten we eerst die kwestie eens bezien. Dat hij niet uit de besnijdenis is, blijkt volgens mij – ik zeg het met een kleine slag om de arm – toch wel duidelijk uit de brief aan de Kolossers. In het slot van die brief lees je namelijk: "Aristarchus" – daar heb je hem weer – "mijn medekrijgsgevangene, laat jullie groeten, en ook Marcus, de neef van Barnabas, en Jezus die Justus wordt genoemd." En dan zegt Paulus erbij: "De enigen uit de besnijdenis die mijn medewerkers zijn voor het koninkrijk Gods, die mij tot vertroosting werden." Dit zijn dus mensen van wie hij zegt dat zij allemaal uit de besnijdenis zijn en dat zij zijn medearbeiders zijn die hem tot vertroosting werden.⟨/p> ⟨p>Wanneer je echter een paar verzen verder leest, staat daar: "De geliefde geneesheer Lucas en ook Demas laten u groeten." Zij waren dus ook bij Paulus, maar zij worden niet bij het gezelschap van de besnedenen genoemd. Daaruit blijkt volgens mij wel dat Lucas, net als Demas trouwens, niet iemand was uit de besnijdenis. Ik weet dat er pogingen zijn ondernomen om dat weg te redeneren, maar dat is gekunsteld als u het mij vraagt. Als je gewoon de tekst leest en zo op je laat inwerken, dan wijst alles erop dat Lucas niet uit de besnijdenis was.⟨/p> ⟨p>Wat wel kan, is dat hij een Hellenist was. Een Hellenist wil zeggen een 'vergriekste' Jood; iemand die in de Griekse wereld is opgegaan of is geassimileerd. Dat kan heel goed en daar zijn ook wel sterke aanwijzingen voor. Ik zal er een paar noemen. Een argument dat op mij persoonlijk wel indruk maakt, is dat Paulus in Romeinen 3 spreekt over het voorrecht van de Joden in het algemeen. Hij zegt dat hun in de eerste plaats de woorden Gods zijn toevertrouwd. Als we ervan uit zouden gaan dat Lucas geen Jood zou zijn geweest, dan zou hij de enige schrijver van het Nieuwe Testament zijn – het Oude Testament laat ik dan even buiten beschouwing – die geen Jood was. Dat is eigenaardig, want je zou dat niet verwachten. Het kenmerk en het voorrecht van de Jood is immers dat aan hen de woorden Gods zijn toevertrouwd en dat zij die ook hebben opgetekend. Is dit beslissend? Nou, niet echt. Het is niet doorslaggevend, maar het is wel een reden die in een bepaalde richting dwingt. Het is logisch om te denken dat, aangezien het voorrecht van de Jood is dat aan hen de woorden Gods zijn toevertrouwd, het ook Joden zijn geweest die het Woord van God hebben geboekstaafd, zwart op wit hebben gesteld en zo de wereld daarmee hebben voorzien.⟨/p> ⟨p>Er zijn nog twee redenen die boeiend zijn en die ons laten denken aan iemand uit de kring van de Joden. De eerste heeft te maken met Trofimus. Je leest in de geschiedenis – waar we ons natuurlijk ook uitgebreid mee hebben beziggehouden – dat er een enorme commotie ontstaat wanneer Paulus voor de laatste keer in Jeruzalem arriveert. Dat werd de aanleiding voor zijn arrestatie en gevangenneming. Men dacht namelijk dat hij een niet-Jood de tempel had binnengebracht. Dat was in dit geval Trofimus, hij wordt ook bij name genoemd. Maar als Lucas ook een niet-Jood zou zijn geweest, waarom was Lucas dan niet de aanleiding voor die grote rel? Dat is niet logisch. Het is wél logisch als Lucas daadwerkelijk een Jood is. Misschien is hij een Jodengenoot geworden, maar hij is in ieder geval niet uit de besnijdenis.⟨/p> ⟨p>Dat hij toch Joodse connecties heeft, blijkt uit nog een gegeven: hij blijkt bijzonder op de hoogte van de Joodse gebruiken en alle ins en outs van de Joodse wereld. We hebben dat al heel wat keren gezien in de beschrijving van het boek Handelingen, maar we zullen het in Lucas ook weer zien. Deze man is zeer, zeer goed op de hoogte. In Lucas 1, wanneer er gesproken wordt over de gebruiken in de tempel en over de verschillende priesterorden die er zijn, merken we dat we te maken hebben met een echte insider. Iemand die weet waar hij het over heeft en die die wereld door en door kent. Dat wijst ook heel sterk in de richting dat Lucas iemand is geweest die wel degelijk Joods was, ook al stond hij op enige afstand en was hij niet direct uit de besnijdenis. Het is heel logisch als je er zo tegenaan kijkt dat hij iemand is geweest die al sterk 'verheidensd' was. Juist daarom werd hij bereikt met het evangelie zoals Paulus dat vertelde. Aan Paulus was immers het evangelie van de voorhuid toevertrouwd, en zo kwam het in de eerste plaats op een natuurlijke wijze terecht bij mensen die enigszins vervreemd waren van Israëls burgerschap. Zo iemand was Lucas kennelijk.⟨/p> ⟨p>Dit zijn wat overwegingen in verband met zijn identiteit. Ik denk dus niet dat het iemand is geweest direct uit de besnijdenis, maar hij heeft wel degelijk Joodse roots gehad. Daar zijn deze redenen voor. Het wordt niet expliciet zo vermeld, maar het zijn dingen die zich daaruit laten afleiden. Met die slag om de arm breng ik het ook, en voor de rest doet het voor het verhaal denk ik ook niet echt ter zake; het gaat erom wat hij heeft opgetekend.⟨/p> ⟨p>Trouwens, één ding staat als een paal boven water: Lucas is degene geweest die dit heeft opgetekend. Wie was die Lucas dan? Dit zijn geen afleidingen of conclusies, maar gewoon de teksten waarin zijn naam genoemd wordt. Dat is niet in zijn eigen boeken, maar in de geschriften van Paulus. In Kolossense 4 wordt hij "de geliefde geneesheer" genoemd. Hij was dus een arts, dokter Lucas. Zo had ik de titel ook kunnen noemen: dokter Lucas. Hij was een dokter, een genezer, en hij was geliefd. Dat betekent dat hij echt tot de kring van de intimi van Paulus behoorde.⟨/p> ⟨p>Als je er trouwens bij stilstaat: wanneer Paulus het evangelie samenvat in 1 Korinthe 15 en spreekt over het evangelie dat hij aan de Korinthiërs had verteld, wat zegt hij dan? Hij zegt dat Jezus Christus stierf voor onze zonden naar de Schriften, dat Hij werd begraven naar de Schriften en dat Hij werd opgewekt. Het hele leven van de Heer Jezus noemt hij niet eens; Zijn geboorte en Zijn bediening op aarde laat hij onvermeld. Dat was voor Paulus niet beslissend. Voor degenen die uit de besnijdenis waren, lag dat anders, maar voor Paulus begon het evangelie dat hij onder de natiën verkondigde met Jezus Christus die stierf, begraven werd en opgewekt werd naar de Schriften. De man met wie Paulus samenwerkte en die hij hier de geliefde geneesheer noemt, heeft echter een serie van twee boeken gemaakt: Lucas en het boek Handelingen. Hij heeft alles opgetekend om dat in tweede instantie toch door te geven. Dus het feit...⟨/p> ⟨p>Dat is eigenlijk wat ik bedoel te zeggen. Het feit dat Paulus' evangelie niet begint met het leven van de Heer Jezus, betekent dus niet – die conclusie moet je hier trekken – dat het leven van de Heer Jezus voor ons, die oren hebben gekregen voor het evangelie dat Paulus predikte, eigenlijk niet relevant zou zijn. Ik heb het meer dan eens gehoord dat mensen zeggen: "Ja, wij leggen ons oor te luisteren bij Paulus, en zijn evangelie begint bij de dood en de opstanding van Christus. Zijn leven hier op aarde is voor ons eigenlijk niet echt ter zake doende." Dat vind ik sowieso al een benadering die niet deugt, want Paulus zelf zegt: "Al de Schrift is van God gegeven en nuttig om te onderrichten en te lezen en te bestuderen." Dat is één ding.⟨/p> ⟨p>Maar bovendien heeft een van zijn nauwste medewerkers ons een evangelie nagelaten waarin het leven van de Heer Jezus uitgebreid beschreven wordt, namelijk Lucas, de geliefde geneesheer. Dus daaruit blijkt ook dat die conclusie niet terecht is. Dat lijkt mij ook wel een aardige disclaimer voor degenen die zeggen: "Waarom ga je nu een hele serie starten over het Lucas-evangelie? Doe iets uit de brieven van Paulus!" Nou, dat laatste zouden we natuurlijk met gemak hebben kunnen doen, maar om dit te diskwalificeren omdat dit niet Paulinisch zou zijn, dat gaat helemaal nergens over. Het Lucas-evangelie is geschreven door Lucas, de geliefde geneesheer van Paulus. In 2 Timotheüs 4 zegt Paulus – dat is ongeveer het laatste wat we van hem weten en wat hij heeft opgetekend in zijn geestelijk testament: "Alleen Lucas is nog bij mij." En dan zegt hij nog: "Haal Marcus af en breng hem mee, want hij is mij van veel nut voor de dienst."⟨/p> ⟨p>Overigens heeft hij het daar ook over het meebrengen van de perkamenten en de boeken, want Paulus was aan het eind van zijn leven bezig een bibliotheek samen te stellen. Dan zou je zeggen: het punt van zijn executie stond voor de deur, heb je dan niks anders te doen dan een bibliotheek op orde te brengen? Totdat je je realiseert dat de bibliotheek waar hij het over heeft, de geschriften van het Nieuwe Testament zijn. Dat moest hij achterlaten. Daarom was die Marcus ook van veel nut voor de dienst; de boeken moesten verzameld, bijeengebracht en in één band gebracht worden. Ik weet niet precies hoe dat gegaan is, maar in ieder geval was het verzamelen van de geschriften juist aan het einde van zijn leven de hoogste prioriteit voor Paulus.⟨/p> ⟨p>Als Lucas dat beschreven heeft, dan heeft Paulus daar allemaal weet van gehad. Dan is dat sowieso een feit op basis van Paulus: dat de verslaggeving van Lucas eigenlijk bij hem heel relevant was. Want Lucas heeft het natuurlijk niet opgedragen aan Paulus; hij heeft het opgedragen aan Theofilus. Maar hij behoorde bij de inner circle van Paulus' medewerkers. Paulus was zelf natuurlijk ook iemand die geen ooggetuige was; hij hoorde ook niet bij de twaalf. Hij heeft de Heer Jezus in die zin niet gekend; hij zegt in de tweede Korinthiërbrief: "Wij hebben Christus naar het vlees niet gekend." Voor zover hij daarvan op de hoogte was, was dat omdat hij dat heeft doorgekregen; het is hem overgeleverd.⟨/p> ⟨p>De laatste vermelding, tenminste in deze volgorde, is dan in de brief aan Filemon, waar hij afsluit met: "Epafras, mijn medegevangene in Christus Jezus, laat u groeten, en Marcus – heb je die Marcus weer – Aristarchus, Demas en Lucas, mijn medearbeiders." Hij noemt hem "mijn geliefde geneesheer" en Lucas was zelfs tot op het laatste moment nog bij Paulus, vlak voor zijn executie. Hier in de brief aan Filemon noemt hij hem "mijn medearbeider". Daaruit blijkt dus zonneklaar wat voor plaats Lucas in het hart, in het leven en in de arbeid van Paulus heeft gehad. Dat lijkt me onmiskenbaar. En dat lijkt mij ook een loepzuivere bevestiging om ons inderdaad eens diepgaand bezig te houden met dat wat Lucas ons heeft achtergelaten.⟨/p> ⟨p>Goed, wij pakken de draad weer op. We waren nog maar bij vers 3 en we hebben nog 24 lange hoofdstukken te gaan. Trouwens, ik meen, als ik me niet vergis, dat we met dit eerste hoofdstuk van Lucas nog een heel tijdje zoet zijn, want het is het langste hoofdstuk van het Nieuwe Testament. Het heeft tachtig verzen. Lucas 1 topt met tachtig en we zijn nu bij vers 3. Met 24 hoofdstukken vrees ik dat we pas aan het einde van de duizend jaren klaar zijn... en dan gaan we weer verder.⟨/p> ⟨p>Vers 3 dus. Hij zegt: "Schijnt het ook goed aan mij." We hebben ons nu al wat beziggehouden met de identiteit van Lucas.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3022" title="Speel af vanaf 50:22">▶ 50:22⟨/button> ⟨span>Lukas' Grondige Bronnenonderzoek en Interviews⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Na alles van meet aan nauwkeurig terzijde gevolgd te hebben. Van alles van meet aan: dat is bij Lucas inderdaad heel sterk het geval. Want hij is niet alleen maar teruggegaan naar waar we het eerder over hadden. De twaalf getuigen waren getuigen vanaf de doop van Johannes tot aan de opstanding, maar de beschrijving van Lucas gaat nog veel verder terug, namelijk tot voor de geboorte van Johannes de Doper. Daarmee gaat hij dus veel verder dan de beschrijving van Matteüs en Marcus, en feitelijk ook dan die van Johannes. Hij zegt: "Ik heb na alles van meet aan – dus vanaf het begin, van voor de geboorte al van Johannes de Doper, die nog een half jaar ouder was dan Jezus – nauwkeurig terzijde gevolgd te hebben."⟨/p> ⟨p>Wat betekent dat? Het betekent dat hij bronnenonderzoek heeft gedaan. Het eerste vers maakt weliswaar melding van het feit dat er velen zijn geweest die al boeken hebben geschreven, en het is logisch geweest dat Lucas daar ook kennis van heeft genomen. Maar wat hij vooral gedaan heeft, is naar de ooggetuigen toe gaan. Het is niet zozeer literatuuronderzoek geweest waarbij hij alleen die boeken raadpleegde; ongetwijfeld heeft hij er kennis van genomen, maar hij heeft vooral interviews afgenomen. Hij is bijvoorbeeld naar Maria toegegaan, dat weet ik tamelijk zeker, want hij weet allerlei dingen over Maria te vertellen, die – per slot van rekening – ook weer Elisabeth ooit bezocht heeft. We zullen dat allemaal nog gaan zien; tegen de kerst zullen we daar ongeveer mee bezig zijn, dus dat komt wel aardig uit. Maria vertelt allerlei dingen die Lucas alleen maar van Maria zelf heeft kunnen vernemen. Dat kan niet anders. Je leest bijvoorbeeld dat Maria al deze woorden in haar hart bewaarde. Wie heeft hem dat verteld? Lucas heeft dit niet verzonnen. Het is ook niet zo, zoals sommige mensen denken bij inspiratie, dat Lucas is gaan opschrijven wat hem zo inviel. Nee, hij heeft gewoon van meet af aan alles nauwkeurig onderzocht. Hij heeft het gecheckt, hij heeft interviews gehouden en hij is bij Maria langs geweest.⟨/p> ⟨p>Ik noem ook de naam van Jacobus, want Lucas was in Handelingen 21 bij hem op bezoek. Ook daarover weet hij allerlei dingen te vermelden. Verder noem ik Filippus en Agabus; daar is hij allemaal bij geweest. Als je zo’n boek gaat schrijven, moet je heel veel mensen raadplegen, juist omdat vaststaat dat hij zelf geen ooggetuige was. Hij moest dus bij de ooggetuigen zelf zijn om dat allemaal te kunnen opschrijven. Dan moet je aantekeningen maken; dat is een gigantische klus. Al die details die hij vermeldt over welke dag het was, waar het was en de routes die gevolgd zijn... Ik zal je vertellen: aan het schrijven van een boek zoals het evangelie van Lucas gaat enorm veel onderzoek vooraf. En dat heeft Lucas dus gedaan.⟨/p> ⟨p>Hij was ook een man die gestudeerd had; hij was dokter, een geneesheer. Hij was niet de eerste de beste. Hij was bovendien enorm op de hoogte van het Romeinse recht, van de maatschappelijke klassen, van de politieke aangelegenheden en van diverse gebeurtenissen, ook als het gaat om scheepvaart. Deze man is echt een historicus. Zijn boeken staan ook algemeen bekend als geschriften die uitblinken in nauwkeurigheid en details. Hij was een expert die bovendien een Griek was; hij beheerst de Griekse taal uitermate goed. Ik kan dat zelf niet volledig beoordelen, maar het schijnt dat als je deze boeken naast de meetlat van correct en doorwrocht taalgebruik legt, de geschriften van Lucas daarin uitblinken. Met andere woorden: we hebben te maken met een man die zeer accuraat te werk is gegaan in alle opzichten, dus ook in zijn hele verslaggeving.⟨/p> ⟨p>Hij heeft het allemaal nauwkeurig terzijde gevolgd. Hoezo "terzijde"? Nou, hij was niet zelf degene die het meegemaakt heeft. Hij heeft het onderzocht en vanaf de zijlijn heeft hij zijn bronnen geraadpleegd. Vervolgens zegt hij dit achtereenvolgend aan u op te schrijven. Hij is het dus allemaal nagegaan, hij heeft zijn expertise daarvoor ingezet en daarna moest hij al die aantekeningen gaan verwerken. Hij doet dat "in geregelde orde", zoals de NBG-vertaling zegt. Er staat hier eigenlijk zoiets als "achtereenvolgend". Dus ordelijk, heel systematisch. Dat hoeft inderdaad niet per se chronologisch te zijn. Het evangelie is weliswaar voor een groot gedeelte chronologisch, maar je kunt iets in geregelde orde doen zonder dat het per se een ordening is in de tijdlijn. Je kunt iets ook thematisch ordenen of naar belangrijkheid, door bijvoorbeeld bij het belangrijkste te beginnen. Dat is ook allemaal een vorm van systematische ordening. Dat is wat hij gedaan heeft, en zo hebben wij van hem een tweetal boeken gekregen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3419" title="Speel af vanaf 56:59">▶ 56:59⟨/button> ⟨span>Hoogedele Theofilus: een Vriend van God⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En hij noemt hem Hoogedele Theofilus. Dat is dus degene aan wie hij dit boek heeft opgedragen. Deze titel die hij hier gebruikt, komen we nog twee of drie keer tegen in zijn eigen geschriften, en dat is wanneer Felix en Festus worden aangesproken. Dat waren procurators, dat waren stadhouders, en dan wordt hetzelfde woord gebruikt. Dus dan praten we over mensen met een hele hoge functie. Niet per se politiek, maar in ieder geval met ons woord 'hoogedel' bij zich. Dat soort aanspreektitels zijn we tegenwoordig allemaal een beetje kwijtgeraakt; het is nu gewoon allemaal 'beste', 'hallo' en 'hoi' in sms-taal. Maar dit is een titel die alleen werd gebezigd voor een hoge rangorde. We praten dus over iemand die niet de eerste de beste was.⟨/p> ⟨p>Wat ik vooral mooi vind, is dat hij Theofilus heet, want Theofilus betekent letterlijk: 'Theo' betekent God en 'filus' heeft te maken met liefhebben, een vriend zijn van of een minnaar zijn. Een minnaar van God of zoiets. Niet 'bemind door God' – dat zou natuurlijk ook kunnen – maar hij heeft God lief; dat is wat zijn naam betekent. Je zou kunnen verdedigen dat het een bijnaam van hem is geweest, maar dat lijkt mij niet. Je kunt natuurlijk ook nog verdedigen dat dit eigenlijk is opgetekend voor elke liefhebber van God, maar dat is dan de secundaire betekenis, want het gaat hier over een concreet iemand, namelijk iemand die hoogedel is.⟨/p> ⟨p>Dit verbindt het boek ook meteen met het boek Handelingen, zeg maar Lucas deel twee. Want je leest in Handelingen 1 dat het zo begint: "Het eerste verslag inderdaad maakte ik, o Theofilus." Hij zegt: "o Theofilus." Dat woordje 'o' is eigenlijk ook een andere manier van 'hoogedele'. Je ziet het wel vaker in de Bijbel: "O koning, leef in eeuwigheid!" Met dat 'o' geef je aan dat het een hoge status heeft. Dus hier in Lucas 1 was het "hoogedele" en hier is het "o Theofilus". Ja, dat zei mijn moeder ook wel eens een keer, en meestal was het dan niet best. Dat is net zoals wanneer we je naam twee keer noemen: "Marta, Marta" of "André, André". Je ziet iemand dan al meteen nee schudden.⟨/p> ⟨p>"Het eerste verslag inderdaad maakte ik, o Theofilus," dus dan weet je meteen: dit is het tweede verslag. Het is ook aan dezelfde opdrachtgever of dezelfde persoon aan wie dit is opgedragen. Hij zegt: "Het eerste verslag inderdaad maakte ik omtrent alle dingen die Jezus begonnen is te doen en te onderwijzen, tot op de dag dat hij werd opgenomen, door heilige geest instructies gevend aan de apostelen die hij had uitgekozen." Dat is wel boeiend trouwens, want Lucas beschrijft dus het leven van de Heer Jezus, wat al heel ver teruggaat, zoals we straks ook zullen zien. Maar het leeuwendeel bestaat uit wat Jezus heeft gedaan en wat Hij heeft onderwezen.⟨/p> ⟨p>Het eindigt dan op de dag dat Hij werd opgenomen; Lucas 24 eindigt in Bethanië, daar vlakbij Bethanië aan de andere kant van de Olijfberg waar Jezus ten hemel voer. Waar Lucas 24 eindigt, daar begint Handelingen 1 weer. Die hemelvaart is ook meteen de overlappende geschiedenis. Want waar Lucas net even aan tipt in het laatste van zijn eerste boek, dat beschrijft hij veel uitgebreider in zijn tweede boek. Dus het einde van het eerste boek is het begin van het tweede boek; dat is de overlap.⟨/p> ⟨p>Er blijkt trouwens nog iets als je goed naar de tekst kijkt. Want hij zegt: "Het eerste verslag dat gaat over alle dingen die Jezus begonnen is te doen en te onderwijzen." Bij "die Jezus begonnen is te doen" praten we eigenlijk over zijn publieke optreden, en hooguit misschien nog wat Hij gedaan heeft als twaalfjarige jongen. Dat is wat Hij gedaan heeft en wat Hij heeft onderwezen. Dat betekent dus eigenlijk dat alles wat gebeurde voordat Jezus dingen ging doen, alleen nog maar bij de inleiding hoort. Begrijpt u wat ik bedoel? Het eerste verslag gaat over alle dingen die Jezus begonnen is te doen, maar aangezien Lucas 1 en 2 zelfs over dingen gaan waarin Jezus nog helemaal niets deed – nog niets kon doen omdat Hij er nog niet was of omdat Hij nog in de wieg lag – dan gaat het niet zozeer om de dingen die Hij deed. Hij deed toen helemaal niets. Dan gaat het vooral om dat wat er aan Hem gedaan werd, bijvoorbeeld dat Hij besneden werd en dat Hij opgedragen werd in de tempel, etc. Dat is allemaal dus inleiding.⟨/p> ⟨p>Dan volgt achttien jaar radiostilte. Ik ken die verhalen erg goed, ja; dat Hij in Zuid-Engeland was, in de koren. Zulke overleveringen zijn heel hardnekkig. Ik ken een bijbelleraar die het daar altijd heel uitgebreid over heeft, maar het heeft één probleem: dat is weliswaar heel boeiend, maar het is geen bijbelstudie. Ik denk bij mezelf: als het van belang was geweest, had het in de Schrift gestaan, en de Bijbel refereert er niet aan. Het enige wat we weten van Jezus gedurende die achttien jaar, is dat Hij bezig was in de dingen van zijn Vader en dat Hij op twaalfjarige leeftijd de autoriteiten daar in Jeruzalem al helemaal versteld deed staan. Hij heeft dus enorme vorderingen gemaakt. In plaats van te fantaseren dat Hij met zijn oom Jozef van Arimathea in Engeland was – dat leidt alleen maar af. En dan zegt hij: "dit achtereenvolgend aan u dan vervolgens ook te schrijven, hoogedele Theofilus, opdat u..."⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3914" title="Speel af vanaf 01:05:14">▶ 01:05:14⟨/button> ⟨span>Epignosis: het Beseffen van Onwankelbare Zekerheid⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Nou, dit is de doelstelling van het boek: opdat u omtrent de woorden waarmee u werd onderricht de zekerheid zou beseffen. Dat betekent dus dat Theophilus, aan wie dit boek is opgedragen, inmiddels al wel degelijk onderwijs had ontvangen. Hij had al weet van de dingen waarover Lucas nu gaat schrijven, maar Lucas boekstaaft dit nu en geeft veel meer details. De reden hiervoor is dat u omtrent de woorden waarmee u werd onderricht, de zekerheid zou beseffen.⟨/p> ⟨p>In de NBG-vertaling staat "de betrouwbaarheid", waar ik op zich geen enkel bezwaar tegen heb, maar weet u wat ik zo mooi vind? Letterlijk staat daar een woord dat onwankelbaarheid betekent. Het is onwankelbaar, zodat je zou beseffen hoe onwankelbaar dit is. Dat is eigenlijk de doelstelling. Het is wat we voor de pauze ook al memoreerden: het gaat erom dat dit historische feiten zijn. Wat Lucas doet, is als historicus de dingen optekenen. Waarom? Omdat zijn lezers — alle godliefhebbers, alle "Theofilussen" zeg maar — de absolute onwankelbaarheid zouden beseffen van dat wat daarin staat. Dat is waar het allemaal om gaat. Dat we geen kunstig verdichte mythen zijn nagevolgd. Nee, het is bewezen. Het is gewoon absolute zekerheid en het doel is dat we dat zouden beseffen.⟨/p> ⟨p>In de NBG-vertaling staat: "zoudt erkennen". Hier staat in het Grieks het woordje ⟨em>epignosis⟨/em>. Dat vind ik een mooi woord, omdat je het met die Griekse voorzetsels heel grafisch kunt maken. ⟨em>Epi⟨/em> wil zeggen "op" — denk aan een glas dat op de tafel staat. En ⟨em>gnosis⟨/em> is het Griekse woord voor kennis. ⟨em>Epignosis⟨/em> betekent dus letterlijk "op-kennis". Dat woord veronderstelt kennis — "onderstelt" is trouwens ook leuk in dit verband — maar het gaat daar bovenuit. Het is gebaseerd op kennis, maar het is meer dan kennis. Vandaar ook: het is op-kennis, boven-kennis. En dat is precies ons woordje "beseffen" of "realiseren".⟨/p> ⟨p>Je kunt namelijk iets weten of iets kennen; dat is prima en belangrijk. Maar waar het om gaat, is dat wat je weet, dat je het ook echt gaat realiseren. Wat Lucas schrijft aan deze Theophilus, is dat hij de onwankelbaarheid zou gaan beseffen van dat wat hij te melden heeft. Dat zou hij beseffen. Dus niet alleen maar dat hij weet zou hebben van alles wat er gebeurd is, maar dat hij zou beseffen hoe onwankelbaar het is. Dat gaat nog veel verder, nietwaar? Dus je zou kunnen zeggen: alle data die hij doorgeeft, alle gegevens, dat is kennis. Maar waar het Lucas om te doen is, is dat hij daarbovenop de onwankelbaarheid zou realiseren van dat wat hij opschrijft.⟨/p> ⟨p>Ik denk dat we dat niet genoeg kunnen benadrukken, want het is precies de reden waarom Lucas dit opschrijft. Je zou kunnen zeggen: die Theophilus wist het toch al? Hij was toch al onderricht? Waarom dan nog dit verslag? Er waren immers al zoveel boeken geschreven. Lucas had ook kunnen zeggen: "Hier heb je een paar exemplaren van die andere boeken." Dat was in die tijd natuurlijk iets moeilijker dan tegenwoordig; het was niet een kwestie van: "Hier heb je mijn USB-stick en ik heb hier nog een paar PDF-bestanden waar het op staat." Nee, zo makkelijk ging dat niet. Maar toch, hij had hem gewoon kunnen verwijzen naar die boeken of kunnen zeggen: "Je bent erover onderricht, je bent daar mondeling van op de hoogte gebracht." Maar nee, dat was niet genoeg. Hij moest gaan beseffen hoe onwankelbaar het was wat er verteld werd.⟨/p> ⟨p>Dat is waar het Lucas om te doen is. Daarmee dringt echt heel diep door hoe de historiciteit — de absolute feitelijkheid van het Nieuwe Testament — boven alle twijfel is verheven. Dat betekent dat we echt op rotsbodem staan, zodat je er onwankelbaar in bent. Het geweldige daarvan is... kijk, gevoel is in het Engels ⟨em>emotion⟨/em>. Emotie, daar zit beweging in: ⟨em>motion⟨/em>. In het ouder Nederlands spreken we over gemoedsbewegingen. "Ik ben bewogen door iets." Ja, dat is mooi, dat is emotie. Maar Lucas begint bij Theophilus niet met de wens dat hij bewogen zou worden door de dingen, maar juist dat hij níét bewogen zou worden; dat hij absolute zekerheid zou hebben.⟨/p> ⟨p>En dat beweegt mij nou zo; dit vind ik zo geweldig. Waarom is dit zo geweldig goed en blijmakend? Omdat het solide is. Of ik me nou goed voel of dat ik me helemaal niet goed voel, dat staat er volstrekt los van. Het is namelijk zekerheid. Hoe ik me voel — het woord zegt het al — dat gaat op en neer. Het mooie is: ik geloof ook dat als je inderdaad besef krijgt van de onwankelbaarheid van deze dingen, je emotioneel daardoor ook stabieler wordt. Dat lijkt me een mooi bijkomend effect. Het maakt zo blij, omdat die blijdschap dan iets stabiels wordt. Het is namelijk een bron van vreugde waar je altijd uit kunt putten, want die is er altijd.⟨/p> ⟨p>Dit zijn eigenlijk de eerste vier verzen, de inleiding tot dit boek, dit eerste verslag. En dan begint het feitelijke boek in vers 5, namelijk de verhalen over de zaken "van den beginne", wat hij vanaf de aanvang al nauwkeurig heeft nagegaan. En dan begint hij ook inderdaad weer met geschiedenis, pure geschiedenis.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4359" title="Speel af vanaf 01:12:39">▶ 01:12:39⟨/button> ⟨span>Historische Context: de Wrede Koning Herodes en Zijn Tempel⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>"Het geschiedde nu in de dagen van Herodes, de koning van Judea." Dat is typisch de taal van iemand die historie beschrijft. "His story" – dat is in het Engels eigenlijk "Zijn verhaal", en dat is een mooie gedachte: geschiedenis is in de kern Zijn verhaal. Vroeger deden ze dat niet zoals wij nu, dat we zeggen: "het was in het jaar zoveel". Nee, men zei: "het was in de dagen van die en die koning". Soms werd het nog concreter gemaakt door te zeggen: "in het zoveelste jaar van koning die en die gebeurde dit". Maar hier geschiedde het dus in de dagen van Herodes.⟨/p> ⟨p>We hebben het hier over Herodes de Grote, de eerste echte. Lucas zegt hiermee feitelijk dat deze man bekend is uit de geschiedenisboekjes. Als we ervan uitgaan dat dit verslag ergens halverwege de jaren 50 of 60 van de eerste eeuw is opgetekend, dan was dit inmiddels al een halve eeuw geleden. Want deze Herodes de Grote is overleden in 3 voor Christus. Dat is een verhaal apart, want in zijn laatste levensdagen is de Heer Jezus geboren. Toen vond ook die vreselijke kindermoord op de baby's, de jongetjes in Bethlehem, plaats. U weet het: Jozef en Maria vluchtten toen naar Egypte, maar korte tijd later bleek Herodes overleden te zijn. Toen zijn zoon hem opvolgde, zijn zij weer teruggekeerd. Maar Lucas verwijst hier dus naar deze Herodes de Grote.⟨/p> ⟨p>Deze Herodes was eigenlijk gewoon een vazal van Rome, van de keizer. Bij de gratie van Rome hadden de Israëlieten – of ik moet zeggen de Joden – eindelijk weer een koning gekregen. Alleen was het natuurlijk niet een koning zoals het eigenlijk moest zijn. Hij was weliswaar een koning in Jeruzalem en een koning van de Joden, maar eigenlijk was hij dat niet echt. Hij was een Idumeër, een Edomiet; een afstammeling van Esau. Hoewel hij leefde naar de Joodse gebruiken, was hij feitelijk gewoon een vazal van Rome. Hij staat algemeen bekend, ook buiten de Bijbel om, als een buitengewoon wreed man. Wij kennen hem natuurlijk vooral als de man van de kindermoord in Bethlehem. Ik heb weleens gelezen over keizer Augustus (de beroemde keizer uit Lucas 2), die zei dat een varken in het huis van Herodes veiliger was dan een kind van hem. Dat is niet erg complimenteus, maar het geeft wel aan wat voor een bruut en wreedaard het is geweest. Hij heeft trouwens ook veel van zijn eigen kinderen en zonen omgebracht; iedereen die hem ook maar enigszins tegenstond, maakte hij gewoon een kopje kleiner. Trouwens, dat deden zijn zonen later ook weer.⟨/p> ⟨p>Dat Herodes in 3 voor Christus stierf, is een interessant gegeven, want dat betekent dat de Heer Jezus niet in het jaar 0 is geboren. De Heer Jezus is in het jaar 3 voor Christus geboren en dat betekent dus dat onze jaartelling niet eens klopt. Wij denken vaak dat het begint bij het jaar 0, wat sowieso niet waar is want een jaar 0 heeft nooit bestaan; je begint gewoon bij 1 te tellen. Onze jaartelling is pas eeuwen later door een zekere Dionysius Exiguus ontworpen. Met terugwerkende kracht heeft hij bepaald dat Jezus werd geboren in het jaar 1, maar achteraf blijkt nu dat hij er drie of vier jaar naast zat.⟨/p> ⟨p>Ik snap de associatie die sommige mensen maken met de "drie tijden en een halve tijd", maar ik denk niet dat het daar iets mee te maken heeft. Wat wel van belang is bij het omrekenen, is dat we moeten realiseren dat er geen jaar nul is. Van min één naar plus één zit niet twee jaar, maar gewoon één jaar. Je gaat direct van min één naar één. Er zit dus nogal wat aan vast, maar dat doet nu eigenlijk even niet ter zake. Misschien dat we op die telling en Herodes nog wel eens terugkomen.⟨/p> ⟨p>Herodes was bekend om zijn wreedheid, maar waar hij vooral ook om bekendstond – en dat is een positief ding, tenminste voor de Joden in elk geval wel – is dat hij de tempel op buitengewone wijze heeft verfraaid. Daar wordt ook in het Nieuwe Testament naar verwezen. In Johannes 2 vers 20 lezen we dat hij daar 46 jaar over heeft gedaan. Het bijzondere daarvan was dat hij de tempel verfraaid heeft, feitelijk een compleet nieuwe tempel heeft gemaakt, terwijl de hele tempel al die tijd gewoon is blijven functioneren. Hij heeft het gebouw gewoon steen voor steen afgebroken en weer vervangen door iets nieuws, waardoor de tempeldienst gewoon bleef doordraaien. Aan het einde van die 46 jaar hadden ze een volledig nieuwe tempel. Daar is hij ook buitengewoon om geroemd, want de tempel die er vóór zijn tijd stond, was in feite een heel provisorisch gebouw. U weet dat in de dagen van Nebukadnezar de tempel van Salomo compleet met de grond gelijk was gemaakt. Zeventig jaar later kwamen de Joden terug en in de dagen van Kores hebben ze weer een tempel neergezet. Maar ja, die kon niet in de schaduw staan bij het wereldwonder dat Salomo gebouwd had.⟨/p> ⟨p>Pas in de dagen van Herodes – dan praten we echt over zo'n vier eeuwen verder – kreeg de tempel weer echt aanzien. Hij maakte van de tempel weer een geweldig groot gebouw. Ik heb begrepen dat het ook echt op de lijst van wereldwonderen stond; het was een fabelachtig bouwwerk. Hoe het zich precies verhield tot de tempel van Salomo weet ik niet, maar het was werkelijk het neusje van de zalm wat hij ervan gemaakt heeft. Vandaar ook dat die tempel altijd genoemd wordt "de tempel van Herodes", terwijl het strikt genomen dezelfde tempel was als die na de ballingschap al gebouwd werd. Alleen was deze zo compleet vernieuwd en verfraaid dat er een totaal ander bouwwerk was ontstaan. Het is dus een hele opmerkelijke opzet.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4826" title="Speel af vanaf 01:20:26">▶ 01:20:26⟨/button> ⟨span>Zacharias en Elisabeth: God Gedenkt Zijn Eed⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Het was in die dagen van Herodes, de koning van Judea, dat er een zekere priester was die Zacharias heette, of op zijn Hebreeuws: Zacharia. Zacharia betekent veel; ik vind daar heel veel in terug. ⟨em>Zakar⟨/em> betekent herinneren of gedenken. De priester heette dus Zacharia: 'JAHWEH gedenkt'. Hij was uit de dagorde van Abia. Dit is typisch zo'n detail waaruit blijkt dat Lucas wist van wanten. Er waren namelijk vierentwintig priesterorden en die worden genoemd in 1 Kronieken 24 vers 10. David heeft die ooit ingesteld, en die vierentwintig priesterorden hebben ook nogal wat te maken met de vierentwintig oudsten in de Openbaring. Abia betekent: 'JAHWEH is vader'. Dat is ook mooi. In 1 Kronieken 24 vers 10 wordt gezegd dat dit de achtste orde was.⟨/p> ⟨p>U moet zich voorstellen: er waren vierentwintig priesterorden en elke orde draaide per jaar twee keer een week mee. Elke orde deed een week dienst, wat betekent dat na vierentwintig weken elke orde een keer aan de beurt was geweest, waarna de cyclus zich vervolgde. Er vallen een paar weken uit vanwege feesten en hoogtijden, maar in ieder geval was de dienst van die priesters bij toerbeurt vastgesteld. Abia was de achtste orde.⟨/p> ⟨p>Nog even dit: er waren heel veel priesters. Denk niet dat de tempeldienst het enige was wat ze deden; hun belangrijkste taak was onderricht geven in de Torah. In de eerste eeuw waren er volgens berekeningen op basis van Flavius Josephus zo'n 18.000 priesters. Er staat hier: 'een zekere priester', maar er waren er dus 18.000. De kans dat je in je leven ooit een keertje echt in de tempel dienst mocht doen, was buitengewoon klein. Maar Zacharias was dus van de achtste orde. Dat is veelbelovend, want het getal acht heeft altijd te maken met nieuw leven.⟨/p> ⟨p>Ik zal het vers even afronden; vijf is een mooi getal om mee af te sluiten. Hij heette Zacharias en kwam uit de dagorde van Abia. Zijn vrouw was uit de dochters van Aäron. Aha, dus ook een Leviet, ook uit het priesterlijk geslacht. Haar naam was Elisabeth. Elisabeth betekent: 'God is mijn eed'. ⟨em>Elisjeba⟨/em>, dat is ook Elisabeth. Combineer dat nu eens met 'JAHWEH gedenkt'. Wat gedenkt Hij? God heeft ooit een eed gezworen aan de vaderen, aan Abram. Denk aan Abram en Sarah, die onvruchtbaar en oud waren. Ik zeg het expres zo, want dat is exact hetzelfde verhaal als dat van Zacharias en Elisabeth. God gedenkt de eed die Hij gezworen heeft aan Abram en Hij verwekt leven uit de dood. Dat gaat Hij ook bij hen doen. Er wordt nog meer over hen gezegd, maar ze waren dus ook kinderloos. Dan weet je eigenlijk al wat er gaat gebeuren. God is mijn eed; Hij gedenkt Zijn verbond en Zijn belofte. Dat is precies de inleiding van het hele verslag van Lucas. Een veelbelovende aanvang.⟨/p> ⟨p>Ik stel voor dat we het daar voor nu bij laten, want ik zie dat het tien uur is. We hebben zo toch weer heel wat besproken, ook al is het aantal verzen niet indrukwekkend groot. Maar daar gaat het ook niet om.⟨/p>