⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op Paulus' Boodschap en Arrestatie⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Na een paar maanden pakken we nu in de maand september de draad weer op. In Paulus’ voetsporen hebben we ons inmiddels al zesendertig avonden beziggehouden, en dat is toch wel een hele tijd, nietwaar? We hebben ons geconcentreerd op het boek Handelingen, in het bijzonder vanaf het begin waar Paulus geïntroduceerd wordt, toen nog als Saulus. Al die hoofdstukken zijn we langsgegaan en we zijn inmiddels gearriveerd in het vierentwintigste hoofdstuk. Tenminste, daar gaan we vanavond aan beginnen.⟨/p>
⟨p>Als je dan even terugblikt – het is inmiddels een paar maanden geleden dat we hier bij elkaar waren en ons bezighielden met het slot van hoofdstuk 23 – is het goed om wat dingen in herinnering te roepen. Een heel belangrijk aspect waar we al vaak aandacht aan hebben gegeven, is dat het boek Handelingen heel sterk in het teken staat van de prediking aan Israël. Natuurlijk wordt het evangelie van de opgestane Christus gepredikt, maar daarbij ligt het accent vooral op het feit dat in die dagen ook het koninkrijk voor Israël verwacht werd. Dat was immers de prediking van de twaalf: als Israël, als Jeruzalem tot erkenning zou komen van hun eigen Messias, die ze eerder hadden gekruiseld maar die door God was opgewekt, dan zou Hij uit de hemel komen en Zijn koninkrijk gaan vestigen. Dat was de verwachting en dat was ook de prediking. Gedurende die dagen had men heel sterk de verwachting: gebeurt dat in deze tijd? En dat was alleszins afhankelijk van de reactie van Israël.⟨/p>
⟨p>Wat zich al in een vroeg stadium aftekent, vindt uiteindelijk zijn dieptepunt bij de prediking van Stephanus, die door het Sanhedrin nota bene – de Joodse Raad, officieel de leiders van Israël – wordt gestenigd. Daar zie je heel duidelijk dat het volk Israël, met Jeruzalem en haar leiders voorop, het evangelie officieel afwijst. Bij die gelegenheid zien we ook voor het eerst de figuur van Saulus, die daar op dat moment voluit zijn instemming betuigt bij de steniging van Stephanus. Een hoofdstuk of twee later lees je dat Saulus daadwerkelijk geroepen wordt. Paulus hoort niet bij de twaalf; hij is die dertiende apostel. Hij is degene die in het verlengde van die boodschap aan Israël nu inderdaad een boodschap heeft, maar juist de boodschap dat het heil nu naar de natiën gezonden gaat worden. Ik zeg dat nu in grove lijnen, want in werkelijkheid zitten daar nog wat stapjes tussen. Vanaf Handelingen 13 zie je dat inderdaad de boodschap van Paulus naar de natiën gaat. Overigens was in Handelingen 10 door Petrus de deur al opengezet voor de heidenen, de natiën, daar in Caesarea.⟨/p>
⟨p>Vanaf Handelingen 21 – wat we het vorige seizoen uitgebreid hebben bezien – zien we dat Paulus gevangen wordt genomen als hij in Jeruzalem is gearriveerd. Wat je ziet in Paulus’ boodschap aan Israël is dat door Jeruzalems afwijzing van het evangelie de boodschap van redding naar de natiën gezonden wordt. Paulus is in Jeruzalem gevangengenomen op een valse beschuldiging, en feitelijk is de rest van de geschiedenis zoals Lucas die optekent, dus tot en met Handelingen 28 aan toe, de positie van Paulus als gevangene.⟨/p>
⟨p>Paulus zag er enorm tegenop, want hij wist dat hij naar Jeruzalem moest gaan. Hem was van alle kanten geadviseerd om dat niet te doen, omdat men de bui al zag hangen, een zware donderbui: hij zou in Jeruzalem gevangen worden genomen. Dat is ook daadwerkelijk gebeurd tijdens het Pinksterfeest. Dat is een heel opmerkelijk contrast. Zo glorieus als het in Handelingen 2 begint met Pinksteren, zo donker is het als Paulus daar met Pinksteren arriveert in Jeruzalem, want dat markeert zijn gevangenneming. Dat is Paulus’ positie vanaf dat moment, vanaf Handelingen 21. Ook de komende avonden, nu we ons dit seizoen verder weer bezig gaan houden met dit thema, zullen we voortdurend blijven zien dat Paulus uiteindelijk in Rome arriveert.⟨/p>
⟨p>Misschien is het goed om nog even op te merken – ik kom er straks nog op terug – dat Paulus gevangen was genomen in Jeruzalem. Om de herinnering even op te roepen: in Handelingen 22 lees je dat hij zijn laatste publieke toespraak houdt op het tempelplein. Op het moment dat hij vertelt dat hij naar de natiën gezonden werd, omdat Jeruzalem hem en het evangelie toch niet zou geloven, wordt Paulus dat aangezegd. Hij vertelt dat daar publiekelijk en op het moment dat hij vertelt dat hij gezonden werd naar de natiën, tot dat ene woord 'natiën', waren ze bereid hem aan te horen. Maar dan zeggen ze: "Weg met hem, die man mag niet langer blijven leven!"⟨/p>
⟨p>Paulus’ reputatie in Jeruzalem was buitengewoon slecht, want hij werd ervan beschuldigd dat hij eigenlijk een heidense boodschap had. In zekere zin is dat ook zo; het is het evangelie van de voorhuid. Niet het evangelie van de besnijdenis, maar het evangelie van de voorhuid. Dat was een heidense boodschap en dat werd in Jeruzalem dondersgoed gevoeld. Hoewel hun beschuldiging onterecht was, zat er wel een element van waarheid in, maar het was de kift, de naijver, of nog anders: de jaloezie die het opriep dat zo’n geweldige boodschap van redding nu naar de natiën ging, puur om niet, zonder dat er wetswerken aan te pas kwamen. Dat was een doorn in het oog van Jeruzalem en ook van al die tienduizenden Messiasbelijdende Joden.⟨/p>
⟨p>Dat zijn dingen die we hebben bezien en onderwerpen die ongetwijfeld de komende avonden nog aan de orde zullen komen, naar gelang de tekst daar aanleiding toe geeft. In Handelingen 23 vind je dat Paulus zich voor de Joodse Raad mag verantwoorden. Dat doet hij ook, wat uiteindelijk leidt tot een enorm tumult. Vervolgens wordt Paulus weer in veiligheid gebracht, maar hij zou opnieuw voor de Joodse Raad verschijnen. Dan blijkt er echter een complot te zijn gesmeed: men wilde Paulus lynchen en hem vermoorden. Paulus’ neefje komt daarvan op de hoogte en stelt vervolgens de Romeinse officier – de hoofdman, de topman van het militaire apparaat in Jeruzalem – op de hoogte van wat hij gehoord had. Dan wordt Paulus met een kleine vijfhonderd militairen in de nacht van Jeruzalem naar Caesarea gebracht, met een enorm escorte van militairen en beveiliging, paarden en ruiters. Zo wordt Paulus dus in veiligheid gebracht. Het is opmerkelijk dat de Jood Paulus beschermd moet worden door de Romeinen om niet in Jeruzalem vermoord te worden.⟨/p>
⟨p>Zo arriveert hij dus – dat is het slot van Handelingen 23 – in Caesarea, in het noorden van Israël. Het is een grote Romeinse vesting, genoemd naar de keizer, Caesar. Caesarea, daar is ons woord 'keizer' trouwens ook nog weer van afgeleid. Daar bevindt Paulus zich dan en hij zou daar trouwens ook twee jaar vertoeven.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="644" title="Speel af vanaf 10:44">▶ 10:44⟨/button> ⟨span>De Structuur van Handelingen 24: Paulus voor Felix⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Als we ons nu gaan bezighouden met Handelingen 24, zien we dat Paulus zich in Caesarea bevindt. In mijn Bijbel staat erboven: 'Paulus voor Felix'. Felix is de stadhouder, de procureur. Zijn naam betekent 'gelukkige'. Een mooie naam, Felix. Later moet hij plaatsmaken voor een andere stadhouder, genaamd Festus, voor wie Paulus dan ook wordt voorgeleid.⟨/p>
⟨p>Maar goed, nu Handelingen 24. Dat is heel opmerkelijk. Ik heb u al zo vaak gewezen op die structuren waardoor je een lijn ziet; een kort overzicht van zo’n hoofdstuk en hoe daar een bijzondere lijn doorheen loopt. In vers 1 lees je over Felix en dat hij plaatsneemt op de rechterstoel. Die woorden worden niet letterlijk gebruikt, maar dat is wel het idee.⟨/p>
⟨p>Eerst zien we Felix op de rechterstoel en vervolgens, in de verzen 2 tot en met 4, is het een zekere Tertullus die het woord voert en zichzelf introduceert. Vervolgens komt de aanklacht aan het adres van Paulus in de verzen 5 tot en met 9. Daarna lees je dat Paulus het woord gaat voeren. Ook hij introduceert zichzelf en vervolgens volgt zijn verdediging als reactie op de beschuldiging. Het hoofdstuk eindigt ten slotte met het rechterlijk besluit.⟨/p>
⟨p>U ziet hier telkens die lijnen en hoe dat verloopt: het begin en het eind lopen parallel, evenals de aanklacht van Tertullus en de verdediging van Paulus. Het is een heel eenvoudige structuur, maar wel een duidelijke lijn in dit hoofdstuk. Nu we dat hebben gezien, kunnen we de draad oppakken in vers 1.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="785" title="Speel af vanaf 13:05">▶ 13:05⟨/button> ⟨span>De Joodse Delegatie en de Redenaar Tertullus Dalen Af⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Er staat: na vijf dagen nu. Dat wil zeggen, gerekend vanaf het moment dat Paulus in Caesarea arriveerde. Na vijf dagen nu – op die termijn komen we trouwens straks nog even terug, want je kunt het allemaal keurig op een rijtje zetten hoe dat gegaan is. Maar goed, Paulus is dus inmiddels de vijfde dag daar in Caesarea. En dan leest hij dat de hogepriester Ananias afdaalde. In de NBG-vertaling staat dan 'kwam'. We hebben er al verschillende keren aandacht aan gegeven dat Lucas de moeite doet om in het Grieks met precisie aan te geven hoe dat geografisch gelegen is. Als je van Jeruzalem naar Caesarea gaat, dan daal je af. Hij kwam er niet zomaar, nee, hij daalde af.⟨/p>
⟨p>Dat was dus de hogepriester Ananias. Die naam zijn we al eerder tegengekomen, maar dat was een heel andere figuur. Dat was de Ananias van Ananias en Saffira. Maar ik bedoel ook – wacht even, nu ben ik toch even in de war... Ik bedoelde eigenlijk dat wanneer Paulus in Damascus is gearriveerd, hij bij Ananias in huis komt. De naam wordt daar verschillende keren herhaald: Paulus komt in het huis van Ananias. Dat is heel mooi, want Ananias is eigenlijk Hananiah; Ganania is de Hebreeuwse uitspraak. Ananias is de Griekse manier van zeggen, maar de Hebreeuwse naam is Hananiah. En Hananiah betekent: 'Genadig is Yahweh'. 'Han' heeft te maken met 'chen', dat is genade, en 'Yah' is uiteraard de Godsnaam. Dus: genadig is Yahweh. Nou, die Ananias bij wie Paulus in huis kwam, die droeg die naam terecht. Deze hogepriester bepaald niet, dat zullen we nog wel zien.⟨/p>
⟨p>Maar één ding is wel duidelijk: als Paulus in Caesarea is gearriveerd en daar al vijf dagen vertoeft, dan komt er vervolgens een hele hoge delegatie van de Joodse Raad, notabene met de hogepriester. Dat is nog een flinke reis die men heeft ondernomen om naar Caesarea toe te gaan. Waaruit trouwens ook wel weer blijkt – maar goed, dat was inmiddels toch wel duidelijk – hoe enorm ernstig de aanklacht genomen werd en hoe gevoelig de figuur van Paulus lag. Dat nu notabene enige oudsten of ouderlingen – senioren, presbuteros – met de hogepriester zelf naar Caesarea toekomen.⟨/p>
⟨p>Niet alleen de hogepriester en enige oudsten komen, maar ze nemen ook een zekere Tertullus mee. Hij wordt een redenaar genoemd. Dat is wel aardig, want in het Grieks staat daar rhetoros. Dat is waar we ons woord rhetoricus in herkennen, of retoriek en retorisch. Het komt allemaal uit het Grieks en dat heeft dus te maken met redenen en redeneren, maar vooral met een rede uitspreken: rhetorica. Iemand die leert in het openbaar te spreken, die gaat een cursus rhetorica doen. Nou, dit was een redenaar. Dat was zijn beroep, zijn professie. Wij zouden in dit verband zeggen dat het een soort advocaat was. Hij moest in ieder geval het woord voeren voor Ananias en de Joodse delegatie. Hij heeft een Romeinse naam, Tertullus, maar dat zegt op zich niet alles. We maken uit het vervolg op dat het waarschijnlijk toch een Jood is geweest. In ieder geval spreekt hij namens de Joden.⟨/p>
⟨p>Deze horen dus bij de delegatie en dan staat er dat hij hun klachten tegen Paulus kenbaar maakte bij de gouverneur. Ik heb hier 'gouverneur' staan, maar eigenlijk zou je ook kunnen zeggen 'de stadhouder', dat is gewoon hetzelfde. Degene die 'government' voert – denk maar aan het Engelse woord government, dat de regering betekent. De regeerder over in dit geval de stad of een hele regio. En dat was ook precies wat die Romeinse hoofdman had gezegd toen Paulus inmiddels in veiligheid was gebracht: "Als je een aanklacht wilt uitspreken, dan moet je niet bij mij wezen in Jeruzalem, dan moet je gewoon naar de stadhouder of naar de gouverneur gaan." En dat doen ze dan ook, om hun klachten tegen Paulus kenbaar te maken bij de gouverneur.⟨/p>
⟨p>Toen hij – en daar gaat het over Paulus – nu werd geroepen om voor te komen. Ja, vóór te komen, niet te voorkomen. Dat is weer wat anders. Voorkomen is beter dan genezen, maar als het gaat om voor de rechtbank verschijnen, dan gaat dat niet op: "Ik heb beter niet voorkomen." Zulke grapjes kan ik in dit gezelschap maken, maar die moet ik niet bij mijn Poolse assistent maken, want daar snappen ze echt geen bal van. Voorkomen en vóórkomen, en heel voorkomend, en een mooi voorkomen... het is maar net hoe je de klemtoon legt en wat de betekenis dan weer bepaalt. Afijn, toen hij, Paulus, werd geroepen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1210" title="Speel af vanaf 20:10">▶ 20:10⟨/button> ⟨span>Tertullus' Inleiding: Retoriek en Vleierij Richting Felix⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Tertullus begon zijn beschuldiging – zijn aanklacht dus – door eerst te vleien. "Veel vrede valt door u ten deel," begint hij. Dat is echt de taal van een retoricus: iemand die het moet hebben van zijn mond en die heel mooi kan praten. Daar ben je een retoricus voor. "Veel vrede valt door u ten deel en verbeteringen" – of "hervormingen", zoals andere vertalingen zeggen – "komen tot stand voor deze natie door uw beleid." Hij begint dus met allerlei complimenten op allerlei wijze en overal. Dat is zwaar overdreven, om niet te zeggen dat het gewoon onwaar is. Het is pure vleierij.⟨/p>
⟨p>Wat we namelijk van Felix weten uit buiten-Bijbelse bronnen – de Bijbel vertelt deze geschiedenis, maar wat we over hem weten van bijvoorbeeld Flavius Josephus – is dat hij juist bekendstond om zijn wanbestuur. Ook de Romeinse geschiedschrijver Tacitus kenmerkte hem als wreed en willekeurig. Als deze Jood nu zegt: "Van u op allerlei wijze en overal grote vrede en hervormingen," dan is dat natuurlijk alleen maar om hem te lijmen, om hem zo voor zich te winnen. "Wij verwelkomen dit, hoogedele Felix, met alle dankzegging." Slijm, slijm, zeggen we dan.⟨/p>
⟨p>Trouwens, nog iets: Flavius Josephus zegt zelfs dat zijn wanbeleid de oorzaak of de aanleiding is geworden voor de Joodse opstand, nog weer wat jaren later in het jaar 66. Dat was dus vier jaar voor de definitieve val van Jeruzalem. Er kwam een Joodse opstand tegen het Romeinse gezag en dat werd volgens Flavius Josephus toegeschreven aan juist het wanbeleid van Felix. In de jaren daarna zou er vanuit het Jodendom precies het tegendeel gezegd worden. Maar goed, op dit moment kon men de vleierij wel gebruiken om hem te lijmen en dus doet Tertullus het zo: "Wij verwelkomen dit, hoogedele Felix, met alle dankzeggingen."⟨/p>
⟨p>Dan komt hij ter zake. Dat doet hij trouwens wel goed en ook precies zoals hij zegt: heel kort. "Maar opdat ik u niet meer zou ophouden" – niet nog meer in de zin van "niet langer" – "Ik wil u niet hinderen. Roep ik u op om ons beknopt te horen." Hij spreekt namens de hogepriester en de oudsten die daar gearriveerd waren. "Beknopt te horen met uw welwillendheid." Weer die vleierij, want met "uw welwillendheid" suggereert hij dat die welwillendheid echt bij Felix hoorde. Nou, zo stond hij helemaal niet bekend. Maar goed, hij zegt: "Hoor mij aan." En dan begint de aanklacht.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1418" title="Speel af vanaf 23:38">▶ 23:38⟨/button> ⟨span>De Algemene Aanklacht: een Pestziekte en Leider van een Sekte⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Want," zegt hij, "wij bevinden dat deze man een pestziekte is." Zo vleiend als hij begon naar Felix, zo venijnig en grof laat hij zich meteen uit over degene tegen wie hij nu een aanklacht uitspreekt. Paulus is een pestziekte, alsof hij een gevaarlijke en bovendien besmettelijke ziekte bij zich zou hebben. Hij noemt hem een pestziekte en wij noemen dat in het Nederlands: naar boven likken en naar beneden trappen. Naar boven likken, dat wil zeggen: je naar Felix toe eerst vleiend opstellen, om vervolgens degene die daaronder staat aan te pakken. Want dat was zijn belang natuurlijk: Paulus moest naar beneden getrapt worden. De eerste de beste zin die hij over hem uitspreekt, spreekt meteen boekdelen: "Wij bevinden dat deze man een pestziekte is."⟨/p>
⟨p>Dan volgt de meer algemene aanklacht: "een aanzetter van oproeren onder al de Joden in de bewoonde wereld." Dus niet alleen in die Joodse wereld, maar ook daarbuiten, in heel de oikoumene. Dat is feitelijk het hele Romeinse Rijk. Vergis u niet, dit is natuurlijk een heftige aanklacht. Voor de Romeinse autoriteiten was het immers van het allerhoogste belang dat de rust en vrede bewaard bleven. Als er nu een aanklacht ligt dat dit iemand is die oproeren veroorzaakt, dan is dat een hele ernstige zaak. Het was een reden voor Felix om zijn oren te spitsen: hier moet ik voor oppassen.⟨/p>
⟨p>Ik moet er trouwens bijzeggen dat Felix al een brief had gekregen van de Romeinse hoofdman uit Jeruzalem, de hoofdman over duizend waar ik het zojuist over had. Toen hij Paulus in de nacht stuurde met dat grote escorte van militairen, had hij een brief aan Felix bijgevoegd met een korte introductie waarin hij aangaf een beetje met zijn handen in het haar te zitten met deze figuur. Die Romeinse hoofdman zei dat dit eigenlijk een interne Joodse kwestie was: "U moet het zelf maar uitzoeken." Het ging immers over strijd over een wet, en daar hadden de Romeinen helemaal geen zin in om zich daarmee bezig te houden.⟨/p>
⟨p>Maar goed, dit is nu de aanklacht van Joodse zijde. Wat had men tegen Paulus en vooral: hoe krijgen we de Romeinen — in dit geval de procurator of stadhouder — zover om Paulus te veroordelen? Dan moest men het zo zeggen: hij is een aanzetter van oproeren onder al de Joden in de hele bewoonde wereld. Dat is overigens niet waar, want Paulus was helemaal geen aanzetter van oproeren. Inderdaad, waar hij was ontstond vaak twist, dat is waar. In de Joodse wereld lag zijn boodschap buitengewoon gevoelig. Maar dat hij een aanzetter zou zijn van oproeren is absoluut en pertinent onwaar. We zullen dat straks ook zien in de specifieke aanklacht. Paulus zal dat overigens straks in zijn verdediging ook aantonen.⟨/p>
⟨p>"Een aanzetter van oproeren onder al de Joden in de bewoonde wereld. Voorman bovendien van de secte van de Nazoreeërs." Voorman is in het Grieks letterlijk het woordje protos. Protos betekent de eerste of de voorste. Dus niet alleen een voorman, maar de eerste man. Eigenaardig hè? Paulus hoorde niet bij de twaalf, en toch wordt hij hier door notabene de woordvoerder van de Joodse hogepriester de eerste genoemd. Hij was de dertiende, maar toch de eerste. Zoals wij ook zeggen bij dertien uur: het is één uur. Dat is heel revolutionair; dan heeft er een omwenteling plaatsgevonden. In die zin klopt het wel.⟨/p>
⟨p>Hij noemt hem een voorman van de "secte van de Nazoreeërs". Hier klinkt bij dat woordje 'secte' natuurlijk heel duidelijk iets laatdunkends in door. Ik moet er trouwens bij zeggen dat het woord 'secte' in het Grieks, zoals het in de Bijbel gebruikt wordt, in principe tamelijk neutraal is. Bij ons niet; bij ons heeft secte een uitgesproken negatieve betekenis. In de Bijbel lees je over de verschillende groeperingen of partijen waaruit het Jodendom bestond: die van de sadduceeën en die van de farizeeën. Het werd tamelijk neutraal gebruikt voor mensen met een bepaalde favoriete voorman of een specifieke leer. Zo zou je de groeperingen binnen de christenheid net zo goed secten kunnen noemen.⟨/p>
⟨p>Het grappige is dat men het bij ons vaak zo gebruikt, ook in de godsdienstige wereld: de mensen die horen bij een gevestigde, erkende groep, noemen zichzelf 'de kerk'. En als er dan een groep is die zij niet helemaal kunnen plaatsen, die niet binnen hun systeem hoort, dan heet dat een secte. Dan ben je afgeserveerd. Zo werkt dat. Ik weet bijvoorbeeld dat de protestanten in de Zuid-Europese landen, zoals Griekenland, Portugal of Spanje, vaak als sekten worden gezien. Waarom? Omdat ze zo onogelijk klein zijn. Daar is iedereen rooms-katholiek en alles wat daarbuiten valt, is een sekte.⟨/p>
⟨p>In Katwijk was het tot voor kort ook zo — ik moet het voorzichtig zeggen natuurlijk, want de verhoudingen op de kerkelijke kaart zijn nogal in beweging — maar tot voor kort was het zo dat als je niet hervormd of gereformeerd was, men dat als secten zag. Ik ben me er heel goed van bewust dat in gevestigde religieuze kringen een groep als deze een absolute secte wordt genoemd. En als je dan vertelt wat er in zo'n groep gezegd wordt, dan heet dat 'sectarisch'. Dat is meestal geen compliment.⟨/p>
⟨p>"De secte van de Nazoreeërs." Dat is een verwarrend woord. Je hebt 'nazireërs', maar dat is iets totaal anders. Een nazireër was iemand die een gelofte op zich nam, zijn haar liet groeien gedurende de tijd van zijn gelofte, geen lijken mocht aanraken en geen vrucht van de wijnstok mocht drinken. Simson was een apart geval; hij was vanaf zijn geboorte zijn hele leven een nazireër. Geen scheermes was ooit op zijn hoofd gekomen. Normaal gesproken stond een nazireër slechts een bepaalde tijd onder een gelofte.⟨/p>
⟨p>Een 'Nazoreeër' of een 'Nazarener' is echter iets anders, al zijn die twee termen onderling wel hetzelfde. Uiteindelijk heb je dus twee begrippen: nazireërs en Nazoreeërs. De uitspraak Nazarenen komt van Nazareth; een inwoner van Nazareth of iemand die bij Nazareth hoort. De secte van de Nazoreeërs is dus de groepering die hoort bij Nazareth. In het moderne Hebreeuws, het Ivriet, worden christenen nog steeds Notzerim genoemd. Dat komt van Notser, wat Nazareth betekent. Dat is gewoon het Hebreeuwse woord voor Nazareth. Dus wat de Joden hier de 'secte van de Nazarenen' noemen, is in het Jodendom nog steeds de naam voor christenen: Notzerim. Het is een groepering apart, maar daarover lezen we ook in Mattheüs 2, wanneer Jozef en Maria uit Egypte terugkeren nadat Herodes de Grote is overleden.⟨/p>
⟨p>Dan lezen we dat ze zich vestigen in Nazareth, zoals gesproken is door de profeten: dat Hij een Nazoreeër genoemd zou worden. Dat is een verhaal apart, want men zegt wel eens: "Ja, maar dat staat toch nergens in de profeten?" Jawel, de profeten zeggen dat Hij een ⟨em>Netser⟨/em> zou zijn, een rijsje. Een rijsje dat zou voortkomen uit de tronk van Isaï.⟨/p>
⟨p>Nazareth was van origine een kleine vestiging, een enclave van nakomelingen van David. Heel boeiend. Het heeft dus al een hele messiaanse belofte in zich. Er zou eens een keer een hele studie of serie studies aan gewijd kunnen worden hoe dit woord een rol speelt in het Nieuwe Testament; daar is heel wat over te melden.⟨/p>
⟨p>Afijn, dat doet er nu even niet toe. Het gaat erom dat Paulus hier een "pestziekte" wordt genoemd. Dat is gewoon een scheldwoord. Maar hij wordt ook een aanzetter van oproeren genoemd, overal. En een eerste man van de sekte van de Nazoreeërs. Dat is op zichzelf niet zozeer een beschuldiging, maar het feit dat het in dit verband zo wordt genoemd, geeft wel aan dat het niet veel soeps kan zijn. Een voorman bovendien van de sekte van de Nazoreeërs, die ook – en nu komt de specifieke aanklacht.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2155" title="Speel af vanaf 35:55">▶ 35:55⟨/button> ⟨span>De Specifieke Aanklacht: Ontheiliging van de Tempel⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De algemene aanklacht vonden we in vers 5. Nu komen we bij de specifieke, de concrete beschuldiging: "die ook de tempel beproefde te ontheiligen en die wij oppakten." Dat is de kern van de zaak. Vergis u niet, op het ontheiligen van de tempel in Jeruzalem stond de doodstraf. De Romeinen gingen daar overigens ook mee akkoord. Hoewel de Joden zwaar geknecht werden onder de Romeinse autoriteit, hadden ze toch een zekere mate van zelfbestuur als het ging om godsdienstige aangelegenheden. Vandaar dat het Sanhedrin nog functioneerde. De doodstraf op tempelontheiliging moest weliswaar bekrachtigd worden door de Romeinen als de Joden die wilden uitvoeren, maar in principe stemden zij daarmee in. Dat is dus de beschuldiging: hij heeft geprobeerd de tempel te ontheiligen en daarom hebben wij hem opgepakt.⟨/p>
⟨p>Nu wordt het even lastig. In veel Bijbels staan de verzen 6b, 7 en 8a gewoon vermeld, maar als u bijvoorbeeld een Concordant Version of een Bijbel met voetnoten hebt, zult u zien dat deze tekst er vermoedelijk later, kennelijk ter verduidelijking, is bijgezet. De passage behoort waarschijnlijk niet tot het origineel. In de drie grote handschriften waar ons Nieuwe Testament op gebaseerd is – de Sinaiticus, de Vaticanus en de Alexandrinus – ontbreekt deze tekst namelijk. In latere teksten is dit erbij gevoegd. In de NBG-vertaling staat het tussen vierkante haken, wat altijd een aanwijzing is dat het vermoedelijk een latere toevoeging betreft. Ik zeg het dan nog maar voorzichtig, maar daar komt het toch op neer.⟨/p>
⟨p>Dat deze tekst in de Statenvertaling wel staat, is een vertaaltechnische kwestie. De Statenvertaling is namelijk niet gebaseerd op de zojuist genoemde vroege handschriften, maar op de Textus Receptus, een veel latere tekstvorm van het Nieuwe Testament. Ik wil dat niet te ingewikkeld maken, want in de praktijk maakt het niet eens zo heel veel verschil. In dit geval wordt er weliswaar een heel stuk aan de tekst toegevoegd, maar de verschillen in de uiteindelijke boodschap zijn minimaal. De Statenvertaling en ook de King James in het Engels volgen hier de Textus Receptus, terwijl moderne vertalingen zoals de NBG-vertaling het weergeven met een waarschuwing dat het waarschijnlijk een latere toevoeging is. In de Concordant Version ontbreekt het zelfs helemaal, omdat men daar simpelweg stelt dat het niet in het origineel thuishoort en het dus gewoon overgeslagen moet worden.⟨/p>
⟨p>Ik noem dit toch even omdat u het in onze Bijbels gewoon tegenkomt. Laten we de tekst toch even lezen; beschouw het als gemarkeerd in het rood, u bent gewaarschuwd. Tertullus zegt dus namens de Joodse delegatie: "Hij beproefde ook de tempel te ontheiligen en die wij oppakten en naar onze wet wilden oordelen. En Lysias, de hoofdman over duizend, kwam er echter bij en leidde hem met veel geweld van ons weg, zijn beschuldigers bevelende zich tot u te wenden." Volgens Tertullus zou Lysias hier dus onrechtmatig hebben ingegrepen. De Joden wilden Paulus aanpakken, maar de Romeinse hoofdman zou dat verhinderd hebben door hem met veel geweld weg te leiden. Dat is natuurlijk totaal niet waar; het is precies omgekeerd. Herinnert u zich het nog? Het waren juist de Joden die Paulus wilden lynchen. Pas toen de Romeinen er lucht van kregen dat daar een oproer plaatsvond, hebben ze Paulus in veiligheid gebracht. Anders hadden de Joden Paulus daar ter plekke, zonder enige vorm van proces, al vermoord. Er staat immers dat ze probeerden hem te doden. Dat verzwijgt Tertullus hier volledig.⟨/p>
⟨p>Of deze tekst er nu wel of niet staat, de lijn van het verhaal verandert er niet door, dus u hoeft zich daar verder helemaal niet druk over te maken. We pakken de draad weer op bij het moment dat hij zegt: "Wij hebben hem opgepakt." Hij richt zich dan tot stadhouder Felix: "Wanneer u hem verhoort, zult u zelf omtrent al deze dingen te weten komen waarvan wij hem beschuldigen." Dit sluit aan bij wat Lysias, de Romeinse hoofdman, tegen de aanklagers had gezegd: "Je moet bij de stadhouder wezen." De aanklacht is nu duidelijk verwoord. Ook de overige Joden – de oudsten, de Joodse Raad en de hogepriester – stemden hiermee in en beweerden dat de zaken precies zo waren gegaan. U kunt het zich voorstellen: de retoricus Tertullus heeft zijn verhaal gedaan en de hele Joodse delegatie knikt instemmend. De korte maar felle aanklacht wordt van Joodse zijde unaniem bevestigd. En hoe gaat het nu verder?⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2600" title="Speel af vanaf 43:20">▶ 43:20⟨/button> ⟨span>Paulus Krijgt het Woord voor Zijn Verdediging⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Paulus antwoordde toen de gouverneur naar hem knikte om te spreken. Het wordt heel beeldend opgetekend door Lucas; misschien is hij er zelf bij geweest. Dat zou heel goed kunnen, want dit is inderdaad een gedeelte van de wij-teksten. Het is in ieder geval heel goed mogelijk dat Lucas dit gewoon zelf heeft meegemaakt, dus dan kun je het je helemaal voorstellen. Hij heeft het gezien en hij ziet hoe Paulus een knikje of een handgebaar krijgt; er wordt aan hem duidelijk gemaakt: nou, voer het woord maar.⟨/p>
⟨p>Dat is de aanklacht, maar Paulus antwoordde toen de gouverneur naar hem knikte om te spreken: "Op de hoogte zijnde dat u vanaf vele jaren rechter bent voor deze natie..." Leuk hè, Paulus begint niet met vleierij. Die Tertullus begint zijn aanklacht eerst heel breedsprakig om... hoe zeg je dat nou netjes? Ik wou zeggen: om hem een veer in zijn achterwerk te steken. Dat is wat die Tertullus deed. Paulus niet. Bij Paulus geen vleierij, hoewel hij hem zeer correct aanspreekt. Paulus wist zijn plaats. Het gaat hier om de stadhouder, de procureur. Hij is correct en geeft hem ook de credits die hij verdient. Hij zegt: "U bent vanaf vele jaren rechter voor deze natie."⟨/p>
⟨p>Ja, daar is nog wat discussie over, want deze Felix was volgens Flavius Josephus pas sinds 52 of 53 na Christus stadhouder. Dit speelt zich af ongeveer in het jaar 56 of 57, dus dat was nog maar drie of vier jaar. Mensen hebben zich daarom afgevraagd waarom Paulus dan zegt: "sedert vele jaren"? Dat is nog maar een jaar of vijf hooguit. Daar zijn verschillende verklaringen voor gegeven. In de eerste plaats kun je natuurlijk zeggen: ja, wat is veel? Dat zijn meerdere jaren. Dat vind ik twijfelachtig. Maar het kan ook dat Felix inmiddels al in andere functies, niet als stadhouder maar in een andere militaire hoedanigheid, al rechter was voor de Joodse natie. Dat zou kunnen.⟨/p>
⟨p>Hoe dan ook, Paulus zegt: "Ik ben op de hoogte dat u vanaf vele jaren rechter bent voor deze natie en ik verdedig mij omtrent deze dingen daarom ook met goede moed." Ja, hoezo met goede moed? Hij zegt: "U bent de rechter en ik ben onschuldig, dus ik kan mij met deze goede moed verantwoorden." En nu gaat hij zijn verdediging beginnen. Maar ik denk dat wij er verstandig aan doen nu eerst even te gaan pauzeren, en dan gaan we straks naar Paulus' verdediging luisteren.⟨/p>
⟨p>Zullen we de draad weer oppakken? Wij waren gebleven bij vers 10 en dat was het begin van de verdediging van Paulus. Eigenlijk is dit alleen nog maar zijn introductie; hij vertelt dat hij weet wie hij voor zich heeft en dat hij zich met goede moed gaat verdedigen. Laat ik eerst even die structuren laten zien. We hadden het zojuist over het hele hoofdstuk 24 en over hoe dat is ingedeeld. Dan zie je de verdediging van Paulus: hij begint met de erkenning van wat hij belijdt, en vervolgens in vers 12 en 13 de ontkenning. Daarna volgt de belijdenis en dan heeft hij het over de opstanding in vers 14 tot 16. Vervolgens krijg je in vers 17 en 18 weer een herhaling van deze zelfde lijn, namelijk een erkenning en een ontkenning, om in vers 21 weer terug te komen bij de belijdenis van de opstanding. Een eenvoudige herhaling dus van drie stappen, drie treden zeg maar. Hier begint hij.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2886" title="Speel af vanaf 48:06">▶ 48:06⟨/button> ⟨span>Een Feitelijke Ontkrachting: de Twaalf Dagen in Jeruzalem⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>U kunt u ervan vergewissen, u kunt er zelf achter komen. Ik realiseer me eigenlijk nu dat het een wat oud Nederlands woord is: je ergens van 'vergewissen'. U kunt u ervan vergewissen, bijvoorbeeld door navraag te doen. Paulus was nu in Caesarea, maar twaalf dagen eerder was hij daar ook al. Dat betekent dus dat Felix heel eenvoudig zou kunnen nagaan dat het waar is wat Paulus nu gaat zeggen: dat hij twaalf dagen eerder in het huis van Filippus in Caesarea was. "U kunt u ervan vergewissen dat het voor mij niet meer dan twaalf dagen zijn, sinds ik opging om te aanbidden in Jeruzalem."⟨/p>
⟨p>Twaalf dagen slechts. We hebben nu al zoveel avonden gewijd aan de periode sinds Paulus vanuit Caesarea naar Jeruzalem vertrok en alles wat hij heeft meegemaakt, maar het is nog geen twee weken geleden dat dit allemaal zijn beslag kreeg. Niet meer dan twaalf dagen tevoren; je kunt dat gewoon reconstrueren. Laten we dat eventjes doen, ik zal dan ook meteen de 'bonnetjes', de teksten, erbij vermelden.⟨/p>
⟨p>In hoofdstuk 21, vers 15 en 16, lees je dat hij vertrekt uit Caesarea. Hij was een paar dagen gebleven in het huis van Filippus – u weet wel, met die vier ongehuwde dochters die profeteerden. Er was zelfs een profeet uit Jeruzalem gekomen, Agabus, om te zeggen: "Ga nou niet." Afijn, dat was twaalf dagen geleden: de eerste dag, de dag dat hij vertrok. Een dag later komt hij aan in Jeruzalem; ik noem de teksten erbij, dan kunt u dat nagaan. Vervolgens bezoekt hij een dag later Jakobus; dat is de derde dag. Nog weer een dag later doet hij aangifte in de tempel dat hij zich zou heiligen, wat gaat over het ritueel dat hij zou ondergaan. En nog weer een dag later beginnen de zeven dagen waar afspraken over gemaakt waren – u kunt dat nalezen in dit vers. Het is ook de dag, de vijfde dag, dat Paulus gearresteerd wordt.⟨/p>
⟨p>Dit is trouwens ook de dag dat Paulus niet alleen gearresteerd wordt, maar ook die rede houdt. Hij wordt gearresteerd omdat hij bijna vermoord zou worden daar bij het tempelplein. De Romeinen grijpen in en Paulus krijgt de gelegenheid om die enorme hoeveelheid mensen die samengestroomd was toe te spreken vanaf de trappen – u herinnert zich Handelingen 22 nog wel. Dat is allemaal op deze dag gebeurd. Een dag later moet Paulus zich verantwoorden voor het Sanhedrin. Nog weer een dag later lezen we van dat complot van de Joden waar die neef van Paulus achter komt, een zoon van zijn zuster. In die nacht vertrekt hij uit Jeruzalem. Hij komt vervolgens een dag later, de achtste dag, in Caesarea aan. Dan krijg je de tweede dag in Caesarea, de derde dag, de vierde dag... en dit is, zoals we zagen in vers 1 van dit hoofdstuk 24, de vijfde dag.⟨/p>
⟨p>Dit is dus de dag van de rechtszitting in Caesarea. Zo zie je precies wat Paulus bedoelt als hij zegt dat het nog maar twaalf dagen geleden is. Je kunt zo nagaan hoe dat gegaan is. Het is de vijfde dag dat hij in Caesarea verblijft, maar feitelijk vonden al die gebeurtenissen in Jeruzalem in één week plaats. Vanaf zijn aankomst in Jeruzalem tot aan zijn vertrek is zes dagen; nog binnen een week is dat allemaal gebeurd. Er zijn van die tijden dat er enorm veel gebeurt, terwijl er soms jaren voorbijgaan die je in de hele geschiedenis met één of een half zinnetje kunt beschrijven.⟨/p>
⟨p>Paulus zegt tegen Felix: "U kunt u ervan vergewissen dat het voor mij niet meer dan twaalf dagen zijn sinds ik opging om te aanbidden in Jeruzalem." Let wel: ik ging op om te aanbidden, ter gelegenheid van het Wekenfeest. Wij noemen dat het Pinksterfeest: een week van weken, zeven weken, de vijftigste dag dus. Hij ging op om te aanbidden, niet om een rel te ontketenen. En dan staat er: "En zij vonden mij noch in de tempel met iemand argumenterend." Dat was namelijk de beschuldiging: hij organiseert, hij is de aanstichter van tumult en van volksoproeren. Nee, zegt hij, ze vonden mij niet in de tempel terwijl ik met iemand aan het redetwisten was of waardoor zoiets zou ontstaan, noch een volksoploop veroorzakend.⟨/p>
⟨p>Dat was de aanklacht, en Paulus behandelt die door alle specifieke details langs te gaan waarvan hij beschuldigd was. Hij zegt: "Ik argumenteerde niet, laat staan dat ik een volksoploop veroorzaakte, noch in de synagoge of ergens in de stad." Dus niet in de tempel, niet in één van de vele synagogen die Jeruzalem rijk is, en niet ergens in de stad. Paulus was daar in Jeruzalem; hij wist wat hem te wachten stond. Hij hield zijn hart vast en bleef in alle rust. Sterker nog, hij ging maximaal mee met de Joodse gewoonten. Dat was hem ook geadviseerd door Jakobus: "Ga nou mee en gedraag je voluit Joods." Paulus is daarin meegegaan, juist om totaal geen enkele aanleiding te geven voor een aanklacht.⟨/p>
⟨p>Maar het mocht niet baten, want het loutere feit dat hij daar in de tempel gezien werd, was al genoeg om een gigantisch tumult te veroorzaken. Het waren Joden uit Azië die hem hadden opgemerkt, en juist dat was de aanleiding voor de massahysterie die vervolgens ontstond. Maar Paulus zegt: "Dat lag niet aan mij. Niets kunnen zij als bewijs presenteren aan u omtrent de dingen waarvan zij mij nu beschuldigen." Ze beschuldigen Paulus ervan dat hij een oproerkraaier is, maar dat was hij helemaal niet. Hij was gewoon in alle rust een aanbidder in de tempel. Hij deed daar volstrekt anoniem mee aan de Joodse gebruiken en onderscheidde zich totaal niet.⟨/p>
⟨p>En dat hij een ontheiliger zou zijn van de tempel? Hoezo dan? In welk opzicht? Ja, ze hadden gezegd dat hij een heiden, een Griek, in de tempel had meegenomen: die Trofimus. Dat was niet waar. Dat was gewoon dom en onjuist. Ze hadden hem ergens in de stad gezien met Trofimus, maar in de tempel hebben ze hem niet gezien. Trouwens, dan had die Trofimus gedood moeten worden. Dus: "Niets kunnen zij presenteren aan u omtrent de dingen waarvan zij mij nu beschuldigen." Ze uiten wel beschuldigingen, maar ze kunnen de bonnetjes niet overleggen. Ze kunnen dit niet hardmaken. Dit is Paulus' verdediging.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3437" title="Speel af vanaf 57:17">▶ 57:17⟨/button> ⟨span>De Belijdenis: God Dienen Overeenkomstig de Weg⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Maar, zegt hij, dit belijd ik. Dit erken ik; ik geef het zeg maar toe. Ja, ik belijd het. Dat is mooi, dat woordje belijden. Daar zit het woordje 'homo' in, en dat betekent hetzelfde of gelijk, en 'logo' betekent zeggen. Belijden is eigenlijk hetzelfde zeggen. Als je iets belijdt, dan zeg je dus hetzelfde als de ander. Hij zegt: dit belijd ik, ik zeg hetzelfde inderdaad, of: dit geef ik toe als zijnde wat jullie beweren. Namelijk, dat overeenkomstig de weg die zij – zojuist door die Tertullus – die zij, die Joden, een secte noemen.⟨/p>
⟨p>Ja, dat had die Tertullus gezegd. Die had gezegd dat Paulus behoorde tot de secte van de Nazoreeërs. Nou, zegt Paulus, dat erken ik, alleen hij corrigeert dan eventjes de formulering. Ik bedoel, die Tertullus die had het over de secte van de Nazoreeërs, maar hij zegt nu: ik belijd voor u dat naar, of overeenkomstig de weg – die formulering laat hij dus voor hun rekening – die zij een secte noemen, ik zo de God der vaderen dien. Dat wil zeggen: ik dien de God der vaderen overeenkomstig de weg die zij dan de secte van de Nazoreeërs noemen. Hij zegt: en dat herken ik. Dus zij hadden gezegd dat hij behoort bij die secte van de Nazoreeërs; nou, dat erken ik. Ik noem het alleen anders, namelijk: de weg.⟨/p>
⟨p>We hebben het over die uitdrukking 'de weg' natuurlijk wel vaker gehad, omdat dit in het boek Handelingen eigenlijk ook de standaard aanduiding is van wat zij de secte van de Nazoreeërs noemen. Het is de weg. Dat herinnert feitelijk ook aan Johannes de Doper; aan de profetie namelijk dat er iemand zou komen voordat de Messias zou verschijnen. Er zou iemand zijn die de weg zou bereiden, de wegbereider van de Heer, zoals Jesaja al voorzegde. Welnu, 'de weg' herinnert dus feitelijk aan de profeten: als de Messias komt, zou de weg bereid worden. En 'de weg' is ook gewoon een aanduiding van de Messias zelf: de weg, de waarheid en het leven.⟨/p>
⟨p>Hij zegt: zo dien ik de God van de vaderen. Hij legt hier ook de connectie: ik dien dezelfde God als jullie, overeenkomstig de weg die door de profeten is aangekondigd en bereid. Precies. Ja, zij die van de weg waren, daarmee legt hij ook de link met zoveel anderen. Zo dien ik de God van de vaderen, maar hij betuigt hier ook de eenheid met het volk waaruit hij voortgekomen is. Dezelfde vaderen. Hij zegt: die God dien ik.⟨/p>
⟨p>En dat blijkt ook vervolgens uit de tekst: "dat ik zo volgens de weg de God der vaderen dien, gelovend". Dat benadrukt hij. Gelovend, dat wil zeggen: beamend, amenzeggend op al de dingen overeenkomstig de wet en de dingen die in de profeten staan geschreven. Kortom, in de wet en de profeten: de Tenach. Ik dien God. Dat mogen zij dan een secte noemen, maar het is gewoon de weg. En het is precies zoals de Schriften zeggen; de Tenach, wij zouden zeggen in het Oude Testament. De wet en de profeten, dat is een samenvatting. Soms wordt de hele Tenach de wet genoemd. Soms lees je, in een enkel geval ook in de Bijbel al, de aanduiding: de wet, de geschriften en de profeten.⟨/p>
⟨p>Eigenlijk is 'Tenach' daar ook de afkorting van: de Torah (de T), de Nevi'im (de N), dus de profeten, en die CH-klank aan het einde staat voor de K'tubim, en dat zijn de geschriften. Dus de wet, de profeten en de geschriften; in totaal de Tenach. Wij zeggen dan het Oude Testament. Maar wat Paulus dus benadrukt, is dit: hij zegt: ik dien de God van de vaderen, ik geloof de wet, de Torah, de profeten... alles, al deze dingen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3784" title="Speel af vanaf 01:03:04">▶ 01:03:04⟨/button> ⟨span>De Hoop Gevestigd op de God Die Doden Opwekt⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Hoophebbende," zegt hij, "in de God naar welke ook dezen zelf uitzien." Dat woordje 'dezen' kun je alleen maar zeggen als je iets aanwijst; deze en die, dit en dat. Je ziet Paulus hier in gedachten ook weer gebaren: "Hoophebbende in de God naar welke ook dezen zelf uitzien." De Joden die hem nu aanklagen, die hopen daar ook op. Hij verdedigt zich hier tegenover Felix, de Romeinse procureur of stadhouder. Maar er was een Joodse aanklacht en hij zegt: "Ik ben een Jood en ik dien hun God, de God der vaderen van ons volk. Ik geloof precies in wat zij ook zeggen te geloven." Ik zeg het er expres zo bij: ze ⟨em>zeggen⟨/em> het te geloven, namelijk de Torah, de profeten en alles wat daarin staat. Alles. Paulus was dus een schriftgelovig man.⟨/p>
⟨p>Hij zegt: "Ik heb hoop in de God." En die hoop is de hoop op de God die de doden opwekt. Dat is de kern. Hoezo heeft hij hoop in de God naar wie zij ook zelf uitzien? Dat die hoop inderdaad om de opstanding gaat, blijkt vervolgens uit zijn laatste mededeling. Kijk heel het getuigenis in het boek Handelingen maar na: altijd wanneer het evangelie gepredikt wordt, is dat de prediking van Jezus Christus die is opgestaan uit de doden. Het gaat altijd over de God die de doden levend maakt.⟨/p>
⟨p>Feitelijk kun je je afvragen: wat hoop je nou? Hoop je dat de doden levend gemaakt worden? Je kunt het ook anders formuleren: op wie stel je je hoop? Op wie richt je je verwachting? Welke persoon is het middelpunt van je verwachting? Dat is God. Er is maar één God die de doden levend kan maken; dat lijkt me nogal simpel. Wij zijn allemaal stervelingen en de hoop is: er is een God, de levende God, en Hij maakt de doden levend. Dat is wat Paulus vertelt. Hij zegt: "Maar dat is toch niets nieuws? Dat geloven jullie toch ook?" Dat was precies de reden waarom er in die Joodse Raad zo'n kwestie ontstond, omdat de Sadduceeërs dat juist weer ontkenden. Dat was een partij, een sekte binnen het Jodendom die de opstanding niet erkende. Maar Paulus zegt: dat is de hoop. "Hoophebbende in de God naar welke zij zelf ook uitzien."⟨/p>
⟨p>Dat dit inderdaad de centrale prediking is, zie je overal. Ik zal u twee voorbeelden geven. We komen daar uitgebreid nog op terug als we die schriftplaatsen zelf bespreken, maar nu alvast wil ik het laten zien in Handelingen 26. Een paar hoofdstukken later staat Paulus nog steeds op dezelfde plaats in Caesarea. Dan komt hij voor koning Agrippa, uit de Herodes-familie, te staan om zich te verantwoorden. Hij zegt dan in vers 6: "En nu sta ik voor het gerecht om mijn hoop op de belofte die door God aan onze vaderen gedaan is." Daarom dus. Waarom werd hij terechtgesteld? Paulus zegt dat het is vanwege zijn hoop op de belofte die God aan de vaderen gedaan heeft, welke de twaalf stammen door voortdurend nacht en dag God te vereren hopen te bereiken. "Om deze hoop, o koning, word ik door Joden aangeklaagd." Dat wat zij hopen, is precies wat ik geloof en wat inmiddels vervuld is. Althans, de Eersteling is uit de doden opgewekt. Het gaat allemaal om die opstanding; dat is de boodschap.⟨/p>
⟨p>Ik weet het, ook in het christendom is dat soms omgedraaid. Is het kruis de boodschap? Begrijp me goed, natuurlijk begint het evangelie bij het kruis. Er is geen opstanding als Jezus Christus niet eerst zou zijn gestorven, dat is duidelijk. Maar de boodschap is niet dat Hij is gestorven; de boodschap is dat Hij die gestorven is, is opgewekt uit de doden. Dat is de prediking: God die de doden levend maakt. Dat is de hoop en de verwachting waar alles om draait.⟨/p>
⟨p>In Handelingen 28 is Paulus inmiddels in Rome gearriveerd. Hij heeft daar de leiders van de synagogen opgetrommeld en zegt in vers 20: "Daarom heb ik verzocht u te zien en toe te spreken, want om de hoop van Israël draag ik deze keten." Paulus was een gevangene, een geketende. Waarom? Vanwege de hoop van Israël. Zij wezen die hoop weliswaar af, maar het was de verwachting van Israël. Alles draait om die verwachting. Ik vind het prachtig zoals Paulus dat hier zegt: "Hoophebbende in de God." Wij hebben de neiging om vooral te zeggen dat we hopen op ⟨em>iets⟨/em> dat gaat gebeuren, maar Paulus formuleert het hier anders. Hij zegt: we hopen op ⟨em>Hem⟨/em>. Onze hoop is op Hem gevestigd, namelijk op Hem die de doden levend maakt.⟨/p>
⟨p>Dat is net zoiets als waar we het afgelopen weekend nog over hadden. Mensen zeggen weleens: "Je gelooft in alverzoening." Dan moeten ze echter goed opletten waar die term aan ontleend is. In Kolossenzen 1 vers 20 wordt gesproken over God die 'het al' verzoent. Daar staat dat God door het bloed van het kruis het al weder met Zich verzoent. Het gaat daarbij niet primair om de verzoening als concept, maar om de Verzoener. Inderdaad: de Alverzoener. Wij geloven dus niet zozeer in 'alverzoening', we geloven in de Alverzoener. Dat is ook zo'n mooie: wij geloven niet in de redding van alle mensen als een abstract idee, maar in de Redder van alle mensen. In Iemand. Onze hoop is gevestigd op de levende God, die de Redder is van alle mensen. Wij hopen op Hem. Hoezo? Wel, Hij redt alle mensen, speciaal degenen die geloven. Daarom prediken we dat ook, zodat iedereen het hoort. Wie het mag horen vandaag, bij wie de ogen daarvoor geopend worden en wie het mag verstaan, die mag geloven: Hij redt alle mensen. Dat is de boodschap, dat is de hoop die we hebben. Voilà. "Hoophebbende in de God naar welke ook dezen zelf uitzien."⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4250" title="Speel af vanaf 01:10:50">▶ 01:10:50⟨/button> ⟨span>De Opstanding van Rechtvaardigen en Onrechtvaardigen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dat een opstanding aanstaande is... Ja, dat een opstanding zal zijn, of eigenlijk, dat een opstanding aanstaande is van rechtvaardigen zowel als van onrechtvaardigen. Dat is de verwachting die ook in het jodendom leefde: de rechtvaardigen zullen opstaan en de onrechtvaardigen zullen opstaan. Ik wil dat wel even laten zien aan de hand van een tijdlijntje dat ik heb gemaakt, en dat moet ik eventjes toelichten.⟨/p>
⟨p>Kijk, we leven nu nog steeds in deze boze aion. Daar komt een einde aan, maar voordat het zover is, of in het einde van deze aion en voorafgaand aan de duizend jaren, zijn er nog allerlei fasen – 1a, 1b en 1c – dat is allemaal tot uw dienst. Maar er vindt een opstanding plaats uit de doden. Dat is de eerste opstanding. De eerste opstanding is de opstanding uit de doden. Dus terwijl de andere doden achterblijven, vindt er een opstanding uit de doden plaats. Dat is de opstanding van de rechtvaardigen. Nogmaals, dat gebeurt bij verschillende gelegenheden. Je hebt een wegrukking en ik geloof dat de rechtvaardigen van Israël nog op een eerder tijdstip zullen opstaan dan degenen die vlak voor de duizend jaren zullen opstaan. Dat doet nu even niet ter zake, maar het is allemaal die opstanding van rechtvaardigen waarbij de rest gewoon in het graf achterblijft.⟨/p>
⟨p>Dan lees je ook in Openbaring 20: "De overige doden werden niet levend totdat de duizend jaren voleindigd waren." Dus die blijven allemaal achter in het graf. Dan krijgen we de duizend jaren. Dat is de aion van de Messias waarin Hij zal heersen. Na de duizend jaren – je kunt het in het boek Openbaring gewoon keurig terugvinden in hoofdstuk 20 – wordt Satan voor een korte tijd losgelaten, maar vindt ook het oordeel bij de grote witte troon plaats. Dan worden alle doden opgewekt, allen die nog niet eerder waren opgewekt. Dat is de opstanding der doden.⟨/p>
⟨p>De eerste opstanding was de opstanding uit de doden, waarbij vele doden achterblijven. De opstanding der doden houdt in dat álle doden opstaan. Dat is na de duizend jaren, waarbij dus ook de onrechtvaardigen betrokken zijn. Daar zit dus een heel tijdsverschil in. Zij worden dan gericht, geoordeeld. Er staat: "En als hun naam niet staat in het boek des levens...", dan lees je hoe zij geworpen worden in de poel van vuur. Dat is de tweede dood.⟨/p>
⟨p>Vervolgens kom je in Openbaring 21 uit en dan lees je over het Nieuwe Jeruzalem dat uit de hemel neerdaalt. Maar ook dan heerst Christus nog steeds. Dan lees je over de troon van het Lam en dat zij met Hem zullen heersen. Dit is de komende aion, dit is de aion der aionen. Dit zal nog meer overtreffend zijn; het wordt steeds grootser, steeds heerlijker. Maar zowel in deze aion, in dit wereldtijdperk, als in wat daarna opvolgt, heerst Christus. Hier zijn de onrechtvaardigen inmiddels weliswaar gericht, maar ze zijn nog dood. Of eigenlijk: ze waren dood, ze worden gericht, maar ze blijven feitelijk gewoon dood. Voor de tweede keer zijn ze dood.⟨/p>
⟨p>Christus heerst in deze beide aionen. Deze beide aionen heten de aionen der aionen. Dit zijn de meest overtreffende wereldtijdperken die nu nog aanvangen. Waarom? Omdat Christus daarin zal heersen. Maar Christus moet heersen totdat... en de laatste vijand die Hij tenietdoet, is de dood. Ja, en als de dood tenietgedaan wordt, dan worden alle mensen levend gemaakt. Dus daar zit een verschil in.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4520" title="Speel af vanaf 01:15:20">▶ 01:15:20⟨/button> ⟨span>Het Theologische Verschil Tussen Opstanding en Levendmaking⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dat zeg ik nou niet om op alle slakken een korrel zout te gaan leggen, maar het is van belang om het te zien: er is een verschil tussen opstanding en levendmaking. Want de onrechtvaardigen die hier opstaan, zullen opnieuw sterven. Dat is dus geen levendmaking. Alle mensen zullen uiteindelijk levend gemaakt worden, dat wil zeggen: opgewekt worden in onsterfelijkheid, in onvergankelijkheid en in heerlijkheid.⟨/p>
⟨p>In de Bijbel vind je allerlei mensen die opstonden uit de dood. Denk aan iemand als Lazarus of de jongeling van Naïn. Dat waren mensen die opstonden, maar na verloop van tijd zijn zij gewoon weer gestorven. Dat was eigenlijk een tweede dood. Een opstanding is dus nog niet hetzelfde als een levendmaking. Levendmaking is wat Christus is overkomen toen Hij opstond uit de doden om nooit meer te sterven en onvergankelijk leven aan het licht bracht.⟨/p>
⟨p>Dit is het deel van alle mensen, maar pas als de dood als laatste vijand teniet zal zijn gedaan. Degenen die hier nog worden levend gemaakt, hebben de heerschappij van Christus niet meegemaakt. God wordt alles in allen, dus ook in hen, maar zij hebben geen deel gehad aan het koninkrijk van Christus. Het is van belang om dit verschil te zien. Dus als Paulus zegt dat hij hoop heeft op God en weet dat er een opstanding aanstaande is, van zowel rechtvaardigen als onrechtvaardigen, dan sluit hij hier aan op wat de Joden ook wisten. Paulus predikte inmiddels ook al dat de dood uiteindelijk tenietgedaan wordt en dat alle mensen, rechtvaardigen en onrechtvaardigen, levend gemaakt worden. Dat is nog meer dan opstanding.⟨/p>
⟨p>Begrijp me goed: een levendmaking is ook een opstanding, maar een opstanding is niet altijd een levendmaking. Voelt u dat? Je kunt opstaan, maar als je vervolgens weer opnieuw sterft, dan ben je weliswaar opgestaan, maar het is geen levendmaking. Levendmaking wil zeggen dat je opstaat om nooit meer te sterven en een onvergankelijk, heerlijk en krachtig lichaam ontvangt. Dus als Paulus hier spreekt over die opstanding van rechtvaardigen en onrechtvaardigen, dan had hij daar natuurlijk nog veel meer over te melden. Dat schrijft hij ook aan de Corinthiërs: hoe dat uiteindelijk allemaal zal gaan. Maar dit is wel de hoop: dat alle mensen, rechtvaardig en onrechtvaardig, zullen opstaan, en zelfs zullen opstaan in onvergankelijkheid.⟨/p>
⟨p>Iemand merkt op: "Die eerste groep, de rechtvaardigen die opstaan, krijgen die dan ook een verheerlijkt lichaam? Want dat lijkt op volkeren die al in de duizend jaren geregeerd hebben; dat is toch een van de hoogste levensvormen van de wereld?" Dat is natuurlijk altijd de vraag: wat is dan hun leven? Koningen zullen regeren, dus zij zullen de volkeren moeten regeren. Hebben zij dan al een heerlijk lichaam, of krijgen ze dat pas aan het eind van die twee aionen? Er zitten nog heel veel dingen tussen waar ik soms ook nog wel mijn vraagtekens bij heb, maar ik zou het hier niet helemaal willen uitwerken. Het gaat nu even niet over ons of wat er precies met hen gebeurt, of zij dan al een onvergankelijk lichaam zullen hebben.⟨/p>
⟨p>Je brengt het nu ter sprake en dat is het voordeel als je hier bent, dat ik er dan wat over mag zeggen. Kijk, je leest in 1 Corinthiërs 15 dat Paulus zegt: "Zoals in Adam allen sterven, zo zullen in Christus allen worden levend gemaakt." Maar, zegt hij, ieder in zijn eigen rangorde. Christus als eersteling; Hij is de eerste die levend gemaakt werd. Niet de eerste die opstond, maar de eerste die levend gemaakt werd. De volgende rangorde bestaat uit hen die van Christus zijn in Zijn parousia. Dit alles valt nog onder de parousia van Christus. Dus als u mij vraagt, dan gaat het niet alleen om de wegrukking, maar ook om die doden die opstaan vlak voor de duizend jaren, zij die omgekomen zijn in de grote verdrukking en onthoofd zijn. Ook zij staan op, en dat is allemaal in Christus' parousia. Ik zou dus zeggen: zij komen helemaal in aanmerking om levend gemaakt te worden.⟨/p>
⟨p>Deze opstanding van rechtvaardigen wordt in Johannes ook de 'opstanding ten leven' genoemd. Daartegenover heb je een opstanding ten oordeel, ten gerichte. Dit is een opstanding ten gerichte; zij staan namelijk op om gericht te worden bij de grote witte troon. De doden staan daar op en zij worden gericht. Nu zijn er natuurlijk best veel mensen die vanuit hun hart goede dingen doen, maar die nog niet mochten zien dat Christus de Heer is. Zouden we die dan toch ook mee mogen nemen? Dat zijn de mensen wier namen in het boek des levens geschreven staan. Want als hun naam niet staat in het boek des levens – dat wordt negatief geformuleerd – dan worden zij geworpen in het meer van het vuur, wat de tweede dood is. Betekent dit dat iedereen die bij deze gelegenheid opstaat daadwerkelijk in de tweede dood komt? Dat wordt vaak beweerd, maar ik weet niet of dat waar is. Dat is nog maar zeer de vraag. Er staat bij: "als hun naam niet staat", wat suggereert dat de mogelijkheid bestaat dat een naam er wél in staat.⟨/p>
⟨p>Dit is heel boeiend en ik heb het zelf opgeroepen door deze tijdlijn even te noemen, maar laten we er niet al te diep op ingaan. Het onderwerp is nu immers niet de duizend jaren, de grote witte troon of het boek des levens. Dat is allemaal buitengewoon boeiend, maar we kunnen zulke vragen beter voor een andere gelegenheid parkeren. Waar het me om gaat, is dat er sprake is van een opstanding van rechtvaardigen en onrechtvaardigen en dat daar inderdaad duizend jaar tussen zit. Dat vervolgens de rechtvaardigen en onrechtvaardigen allemaal levend gemaakt worden, is een waarheid die daar nog bovenuit gaat.⟨/p>
⟨p>Als Paulus het zo verwoordt, waar doelt hij dan op? De opstanding die aanstaand is, zowel van de rechtvaardigen als de onrechtvaardigen. Ik denk dat hij in de eerste plaats hierop doelt, maar we weten dat hij de levendmaking van allen predikte. Hij predikte de levende God, die een Redder is van alle mensen en alle mensen redt van de dood. Wij hoeven daarin niet te kiezen wat waar is, want het is namelijk beide waar. Alle mensen, rechtvaardig of onrechtvaardig, zullen opstaan. Sterker nog: alle mensen zullen worden levend gemaakt. Bij die gelegenheid zijn ze trouwens allemaal rechtvaardig; het is de rechtvaardiging van het leven. Zoals in Adam allen veroordeeld zijn tot de dood, zo worden in Christus door één daad van gerechtigheid alle mensen gerechtvaardigd.⟨/p>
⟨p>Het gaat om de rechtvaardiging van het leven. Dat is wat Paulus eigenlijk zegt: die hoop, die verwachting. In de versie van Isa zie je hier 'op het punt staan', wat misschien nog wel sterker is. Het idee is niet zozeer dat het nu meteen gaat gebeuren, maar het is wel het eerste wat we verwachten. Het is aanstaand.⟨/p>
⟨p>Zegt Paulus hiermee dat dit binnen afzienbare tijd zou gaan gebeuren? Persoonlijk denk ik niet dat dat de gedachte is. De opstanding van de onrechtvaardigen duurt immers sowieso nog duizend jaar, dus daar doelt hij niet op. Maar hij zegt wel dat er een opstanding aanstaande is. De aanstaande opstanding wil niet zeggen dat deze binnen afzienbare tijd gaat gebeuren, maar dat de opstanding gaat gebeuren.⟨/p>
⟨p>Hoe gebruiken wij het woordje aanstaande? Je spreekt over een aanstaande echtgenoot. Dat wil niet zeggen dat hij morgen al je echtgenoot is, maar het wil zeggen dat hij het wordt, ongeacht wanneer.⟨/p>
⟨p>Ik denk dat we er verstandig aan doen om hier nu een punt te zetten. Ik zie dat het vijf voor tien is, dus de volgende keer pakken we de draad op bij vers 16.⟨/p>