⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op Johannes 7: Verdeeldheid en het Tijdstip van Jezus⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De vijfentwintigste studie over het Johannes-evangelie en we zijn inmiddels aangekomen bij het slot van Johannes 7. Ik vermoed dat we vanavond ook het eerste begin van hoofdstuk 8 zullen bespreken. Laat ik eerst nog even terugblikken op het zevende hoofdstuk en aanduiden in welke tijd we ons moeten verplaatsen: het was een half jaar voor Jezus' sterven. Het was namelijk tijdens het Loofhuttenfeest, zoals je aan het begin van hoofdstuk 7 vindt.⟨/p>
⟨p>Jezus trok echter niet op met de pelgrims naar het Loofhuttenfeest. Hij bevond zich eerst in Galilea, in het noorden van Israël. Er staat bij: 'Mijn tijdstip is nog niet gekomen' of 'Mijn tijdstip is nog niet daar'. Dat heeft alles te maken met dat Loofhuttenfeest, dat profetisch spreekt van de toekomst, van zijn wederkomst en van het Messiaanse Rijk. Welnu, die tijd was het nog niet. Jezus vond het ook helemaal niet ter zake om met de pelgrims op te trekken, te meer omdat het hoofdstuk begint met de mededeling dat Hij zich in Judea niet wilde ophouden omdat 'de Joden' — dat wil zeggen degenen die in Judea waren — Hem trachtten te doden.⟨/p>
⟨p>Dat is precies wat in dit gedeelte naar voren wordt gebracht. In Jeruzalem zochten de godsdienstige autoriteiten Jezus te doden. Ik zeg er even bij: de godsdienstige autoriteiten, niet de Romeinen; die hielden zich daar totaal niet mee bezig. Ze zochten Jezus te doden en dat was mede vanwege de enorme verdeeldheid en de controverse onder het volk rond zijn persoon. We zullen dat straks ook nog wel zien. Daarbij moet ik ook zeggen dat er veel aanhang was. Er waren er velen die, zoals we in vers 31 hebben gelezen, uit de scharen tot geloof in Hem kwamen. Zij zeiden: 'Zal de Christus, als Hij komt, soms meer tekenen doen dan deze gedaan heeft?' Of dat allemaal een even zuiver motief was, is nog maar zeer de vraag, want ze hadden het vooral over zijn tekenen waardoor zij overtuigd waren.⟨/p>
⟨p>Vervolgens hebben we de vorige keer nagedacht over de laatste, de grote dag van het feest. Dat is de achtste dag. We hebben gezien dat men in Jeruzalem vanaf het badwater van Siloam optrok richting het tempelplein. Tijdens deze waterprocessie werd er water uitgegoten met kruiken. Bij die gelegenheid riep Jezus met verheven stem: 'Indien iemand dorst heeft, hij kome tot Mij en drinke. Wie in Mij gelooft, zoals de Schrift zegt: stromen van levend water zullen uit zijn binnenste vloeien.' Er staat bij dat Hij dit zei van de geest, die zij die tot geloof in Hem kwamen ontvangen zouden. De geest was er namelijk nog niet, omdat Jezus nog niet verheerlijkt was; dat was vers 39.⟨/p>
⟨p>Alles wat Jezus daar bij die gelegenheid zei, was feitelijk nog heel cryptisch; men kon het op dat moment nog niet eens verstaan. Wat de Heer sprak, had te maken met wat in vervulling zou gaan als Hij zou opstaan en wanneer de geest zou komen. Daarna zagen we opnieuw die controverse en verdeeldheid. Sommigen zeiden: 'Deze is de Christus.' Weer anderen zeiden: 'De Christus komt toch niet vanuit Galilea? Zegt de Schrift niet dat de Christus komt vanuit het zaad van David en vanaf het dorp Bethlehem, waar David was?'⟨/p>
⟨p>U ziet dat de verdeeldheid die er is, mede het gevolg is van onwetendheid over de echte toedracht. In dit geval was het niet zozeer onwetendheid over de Schrift, want wat zij zeiden klopte volledig. De Schrift zegt inderdaad dat de Christus zou komen vanuit het zaad van David en geboren zou worden in het dorp Bethlehem. Alleen dachten zij dat Jezus niet aan dat profiel voldeed omdat Hij uit Galilea kwam. Het ene is waar, maar het andere is net zo waar; dat wisten zij echter niet. Op die onwetendheid zullen we straks opnieuw stuiten. Hier zijn het de mensen vanuit de schare die dat zo over en weer tegen elkaar zeggen, maar ook de autoriteiten blijken niet op de hoogte te zijn. Laten we in vers 43 verdergaan.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="346" title="Speel af vanaf 05:46">▶ 05:46⟨/button> ⟨span>Een Schisma Onder de Scharen over de Herkomst van de Messias⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Er ontstond dan scheuring, zo staat het letterlijk. In de NBG-vertaling staat er 'verdeeldheid'. Er ontstond dan scheuring, en in het Grieks staat daar het woordje — dat kent u misschien wel — ⟨em>schisma⟨/em>. Een schisma, ja inderdaad. Dat is dan in het Griekse gebruik van de term. Maar een schisma is dus een scheuring. Het is nog wat anders trouwens dan partijschap.⟨/p>
⟨p>Er is dus een heftige verdeeldheid in de schare, want dat is wat een schisma altijd is. Het is niet zomaar een haarscheurtje; er is echt sprake van een grote verdeeldheid, vandaar ook de NBG-vertaling. Maar het woord zelf betekent een scheuring. Er ontstond dan scheuring in de schare vanwege Hem, daar in Jeruzalem. Het is trouwens opmerkelijk als je dat op een rijtje zet. Hier staat dat er scheuring was in de schare vanwege Hem, om wie Hij is. Het ging echt over Zijn persoon: Wie is Hij? En is Hij de Christus? "Nee," dacht men, "Hij kan niet de Christus zijn, want Hij is niet geboren in Bethlehem en Hij is niet van het zaad van David." Men wist dat niet in Jeruzalem, en vandaar dus die verdeeldheid.⟨/p>
⟨p>Als we even doorbladeren naar hoofdstuk 9 vers 16, dan lees je ook: "Er was verdeeldheid." Maar daar staat dat het was vanwege de tekenen die Hij deed. Dus hier in hoofdstuk 7 is het vanwege wie Hij is en of Hij de Christus is — of wat je daar ook bij bedenkt. Later is het vanwege de tekenen die Hij deed. En als je nog wat verder doorbladert naar hoofdstuk 10, dan ontstond er verdeeldheid vanwege Zijn woorden. Dus in alle opzichten — om wie Hij is, om wat Hij deed en om wat Hij sprak — ontstond er daaromtrent verdeeldheid.⟨/p>
⟨p>Ik denk trouwens dat dat vandaag de dag nog steeds niet anders is. Om Zijn persoon, om dat wat Hij doet en om Zijn woorden — dat wat Hij dus inhoudelijk spreekt — ontstaat er altijd verdeeldheid omtrent Hem. Ik lees verder in vers 44: "Sommigen van hen," dat is vanuit de schare — en eerder was hetzelfde al gezegd van de Joodse leiders — "die wilden Hem pakken." Hier is het dus de schare zelf waar zo'n verdeeldheid was. Sommigen van hen wilden Hem pakken, grijpen, maar er staat: "Niemand wierp de handen op Hem." Zo staat het er letterlijk. "Niemand sloeg de hand aan Hem," zo zouden wij het zeggen. Ik geloof dat ik de vorige keer ook al zoiets gezegd heb, omdat dat toen ter sprake kwam.⟨/p>
⟨p>Maar hoe kon dat nou? Sommigen wilden Hem grijpen, maar niemand kon dat op de een of andere manier. Dat wekt in alle opzichten de indruk dat een onzichtbare hand hen daarvan weerhield. Hoe kon dat? Dat heeft ook weer te maken met wat ik eerder al zei, waar het hoofdstuk mee begint en wat heel karakteristiek is: "Mijn tijdstip was nog niet daar." "Mijn uur," zegt Hij elders in hetzelfde evangelie, "Mijn uur is nog niet gekomen." En daarom kon het niet.⟨/p>
⟨p>Men kon het wel willen — dat gold eerder al voor de Joodse autoriteiten. In vers 30 lees je dat: "Zij trachtten Hem dan te grijpen." Maar niemand sloeg de hand aan Hem, want, staat er: "Zijn uur was nog niet gekomen." En nu doet exact hetzelfde zich voor vanuit de schare. Ook dan lees je weer: "Niemand sloeg de hand aan Hem." Uiteraard om dezelfde reden: Zijn uur was nog niet gekomen. Hij zou niet worden overgeleverd met het Loofhuttenfeest. Nee, Hij zou worden overgeleverd met het Pascha, want daar was het hele Pascha juist ook voor ingesteld. En "ons Pascha is geslacht," precies op het tijdstip dat de Heer daarvoor had vastgelegd. Dus Zijn uur was met recht ook nog niet gekomen; het zou nog een half jaar duren. Daarom kon het ook niet.⟨/p>
⟨p>Mensen hebben het dan over de vrije wil van een mens, maar wat is een vrije wil? Ze wilden het wel, maar ze konden het op de een of andere manier niet. Ja, verklaar het maar; ik kan het niet. De Schrift legt het gewoon neer als een gegeven.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="674" title="Speel af vanaf 11:14">▶ 11:14⟨/button> ⟨span>De Machteloze Dienaren: 'nooit Heeft een Mens Zó Gesproken'⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De assistenten dan, of de dienaren – zo worden ze in de MBG genoemd – kwamen terug naar de overpriesters en de farizeeën. En zij zeiden tot hen: "Vanwege wat leiden jullie hem niet hier?" Want dat is namelijk waarvoor ze waren weggezonden. Je leest in vers 32 dat de farizeeën de schare deze dingen omtrent hem hoorden murmelen. Er was gemopperd, het zong rond en er was verdeeldheid. En dan staat er dat de hogepriesters – of de overpriesters – en de farizeeën assistenten afvaardigden, opdat zij hem zouden pakken.⟨/p>
⟨p>Dus deze gasten, deze dienaren, deze assistenten, die waren erop uitgestuurd om hem te grijpen. En nu komen ze weer terug bij die overpriesters en farizeeën, en die vragen nu: "Om welke reden hebben jullie hem niet meegenomen?" Zij konden natuurlijk niet zeggen: "Ja, zijn uur is nog niet gekomen." Dat wisten zij niet. In feite is het – vergeef me de beeldspraak – maar het doet mij wel denken aan een toneelstuk. Ze worden gewoon ingezet in een theaterspel terwijl ze niet eens in de gaten hebben welke rol ze daarin spelen. Ze zijn ingezet; ze zouden hem moeten pakken, maar ze waren er niet toe in staat.⟨/p>
⟨p>Het gaat zelfs nog verder, want je leest dan in vers 46 dat die dienaren, die assistenten, antwoorden: "Nooit heeft een mens zó gesproken!" Feitelijk is dit niet eens een echt antwoord, want de vraag was: "Waarom hebben jullie hem nou niet hier? Waarom hebben jullie hem niet meegenomen?" En dan geven zij alleen maar dit als antwoord. Daarmee geven ze in ieder geval wel aan dat ze heel erg onder de indruk zijn. Dus in plaats van hem het zwijgen op te leggen, gingen ze juist zelf luisteren.⟨/p>
⟨p>Ik vind trouwens nog iets opmerkelijks hieraan. In het Johannes-evangelie is de Heer Jezus het Woord. Zo begint het Johannes-evangelie: het Woord dat vlees geworden is. Welnu, waarin maakt hij zo'n indruk? In dat wat hij heeft gesproken. Dat was voor hen onweerstaanbaar. Deze mensen waren gewoon ingezet door die overpriesters en die farizeeën om een taak te volvoeren. Ze zouden hem grijpen. Ze komen in aanraking met hem en hebben ongetwijfeld een gelegenheid gezocht. Maar terwijl zij in aanraking met hem zijn en horen wat hij te zeggen heeft, zijn ze zo diep onder de indruk dat hun reactie is: "Nooit heeft een mens zó gesproken."⟨/p>
⟨p>Dat riep natuurlijk weer de woede op van degenen die hen gedelegeerd hadden. Want er staat dat de farizeeën hen antwoordden: "Jullie zijn toch ook niet verdwaald?" Met andere woorden: "Jullie ook al?" De suggestie die hierin zit is natuurlijk dat zij die dwaalleraar moesten grijpen, maar nu wekken ze door hun diepe indruk de suggestie dat ze eigenlijk al door hem zijn ingepakt. En dan wordt er verder geredeneerd door die farizeeën. "Niemand van de oversten gelooft toch in hem?", is dan het eerste argument wat ze geven.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="947" title="Speel af vanaf 15:47">▶ 15:47⟨/button> ⟨span>Geloof in het Verborgene: Gesteld op de Eer van Mensen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Niemand vanuit de oversten gelooft toch in hem?" Ja, dat noemen ze in de redeneerkunde een drogrede. Waarom zou iets niet waar zijn? "Nou, geen van de leiders accepteert dat." De aanname daarbij is dat de autoriteiten altijd gelijk hebben. Altijd. Als je je beroept op een autoriteit, dan moet dat blijkbaar het einde zijn van alle tegenspraak.⟨/p>
⟨p>Ik weet niet of u het fenomeen kent, maar ik heb het vaak meegemaakt, juist ook in een godsdienstige setting. Als je iets beweert vanuit de Schrift, dan zeggen ze: "Nee, dat kan nooit waar zijn, want in de kerkgeschiedenis is dit altijd afgewezen." Of het nu door concilies, synodes of door de kerk in haar belijdenisgeschriften is; het is altijd tegengesproken. "Ja, wie heeft dat ooit geloofd? Ga maar na: Calvijn, Luther of Augustinus." Dat is dus een redenering op basis van autoriteit. Als je dat kunt zeggen, dan moet de mond gesnoerd zijn. Dat is eigenlijk ook de redeneertrant van deze Farizeeën.⟨/p>
⟨p>"Niemand vanuit de oversten gelooft toch in hem?" Wat trouwens niet eens waar is, want een paar maanden later lees je in Johannes 12:42: "En toch geloofden zelfs uit de oversten velen in Hem." Let nu eens op; dit is iets van alle tijden. Natuurlijk gaat dit specifiek over de situatie toen, maar ik doel op het fenomeen zelf. Er staat bij dat zij er "ter wille van de Farizeeën" niet voor uitkwamen. Dat blijkt iedere keer in de evangeliën: die partij was het meest faliekant tegen Jezus gekeerd. Je had de Sadduceeën en de Farizeeën, maar het waren juist de Farizeeën die de felste tegenstanders waren. Men kwam er niet voor uit om niet uit de synagoge te worden gebannen.⟨/p>
⟨p>Of deze oversten per definitie mensen van het Sanhedrin waren, denk ik eerlijk gezegd niet — misschien kom ik daar straks nog even op terug — maar het waren in ieder geval leiders. Dat kunnen ook leiders van de synagogen zijn geweest, mensen die in de oudstenraad of de synagogeraad zaten. Zij zwegen om daar niet uit te worden gebannen.⟨/p>
⟨p>Het idee is dus dat ze wel geloofden, maar er niet voor uitkwamen. Dan heb je meestal niet al te veel problemen; zolang je zwijgt, word je gedoogd. Zo werkt dat meestal. Ik ken ook heel wat mensen die geloven in bepaalde zaken van de Schrift, maar die zeggen: "Ik bevind me in een kring of een gemeente waar ik daar niet over moet spreken." Om precies dezelfde reden: op het moment dat ze er wél voor uit zouden komen, zouden ze er natuurlijk gewoon uitgezet worden. Dat wordt niet geaccepteerd. Vandaar dat heimelijke geloof. Het is opmerkelijk dat er onder de oversten, kennelijk van de synagogen, velen waren bij wie dat zo was. Het was angst die hen dreef, de angst om uitgesloten of buitengesloten te worden.⟨/p>
⟨p>Ik citeerde het overigens nog onvolledig. Het is namelijk heel belangrijk wat er in dat vers staat: "Want zij waren gesteld op de eer van de mensen, meer dan op de eer van God." Dat wordt hier niet zomaar vermeld uit een soort begrip. Feitelijk komt het erop neer dat zij, door er niet voor uit te komen, aangeven dat zij de acceptatie van mensen belangrijker vinden dan het Woord van God. Dat is wat zij daarmee uitdrukten.⟨/p>
⟨p>Fred, jij stelt de vraag: wat voor geloof is dat eigenlijk als je er niet voor uitkomt? Geloof je dan werkelijk van harte? Dat is iets wat we natuurlijk al een paar keer hebben gezien. Ik wees er zojuist al op in Johannes 7:31: "En uit de schare kwamen velen tot geloof en zeiden: Zal de Christus, wanneer Hij komt, soms meer tekenen doen dan Deze gedaan heeft?" Dan is het dus geloven vanwege de tekenen. In Johannes 2 lees je dat ook: "En terwijl Hij te Jeruzalem was op het paasfeest, geloofden velen in Zijn naam, doordat zij Zijn tekenen zagen die Hij deed. Maar Jezus Zelf vertrouwde Zichzelf hun niet toe, omdat Hij hen allen kende..." Jezus vertrouwde Zich niet aan hen toe, want het was vooral een geloof op basis van die tekenen. Deze oversten die in Hem geloven, wekken ook die indruk. Geloven ze werkelijk van harte? Eén ding is duidelijk: de eer van mensen, de acceptatie van mensen, was voor hen belangrijker dan de eer van God. En de eer van God is toch in ieder geval datgene wat Hij gesproken heeft.⟨/p>
⟨p>Als we teruggaan naar Johannes 7: "Niemand vanuit de oversten gelooft toch in Hem?" Dat is allereerst een drogreden. Want het loutere feit dat niemand het zou geloven, zegt nog helemaal niets over de vraag of het wel of niet waar is. Al die oversten kunnen er immers hartstikke naast zitten. En dat was feitelijk ook zo. Bovendien was het niet eens waar; er geloofden er wel velen, maar uit angst kwamen ze er niet voor uit.⟨/p>
⟨p>En even onder ons gezegd... Nou ja, wat heet "onder ons"? Het wordt gewoon opgenomen en het komt allemaal op internet terecht. Ik zal er nu geen voorbeelden van geven, dat zou niet op zijn plaats zijn, maar ik ken heel wat mensen die om zulke redenen zwijgen, vanwege de eer van mensen en om niet uitgesloten te worden. De grap is dat ik bijvoorbeeld ook predikanten ken die bepaalde zaken weten. Ze weten bijvoorbeeld dat God een Redder is van alle mensen; ze weten dat echt. Om maar even iets heel bijzonders te noemen als het gaat om het Evangelie. Ze weten het, ze geloven het ook, maar ze komen er niet voor uit. Waarom? Om de reden die hier in Johannes 12 wordt opgegeven. Vul voor "synagoge" de "kerk" in en je hebt hetzelfde verhaal.⟨/p>
⟨p>Maar wat zie je dan op het moment dat het gevaar is geweken? Men gaat bijvoorbeeld met emeritaat en dan blijken ze ineens boeken te schrijven over die onderwerpen. Dan hebben ze immers geen gevaar meer te duchten en hoeven ze geen beroep meer aan te nemen. Ik bedoel dit helemaal niet als lelijke roddel — ik noem ook geen namen — maar het gaat om het fenomeen zelf. Wat hier staat is niet alleen historie; het is heel algemeen. Het is zo menselijk om daarvoor te zwichten en onder die druk te bezwijken vanwege wat de goegemeente zegt. Of dat nu kerkelijk of evangelisch is, of wat voor snit dan ook; het is menselijk. Overal waar een groep mensen afspraken heeft gemaakt en jij komt uit voor wat er staat geschreven, wordt het onaangenaam. "Mag je dan niet meer komen praten?" Nee, zulke dingen. Dan zie je ook hoe belangrijk het is om daar onafhankelijk van te zijn.⟨/p>
⟨p>...en niet afhankelijk te zijn van die eer van mensen. Want dan ben je slecht gestuurd. Als je bijvoorbeeld je gezin ervan moet onderhouden en daarvoor afhankelijk bent van die erkenning, dan heb je een probleem. De vraag is dan: wat doe je?⟨/p>
⟨p>Kijk, dat staat hier zo: velen van de oversten geloofden in Hem. Maar zij hadden ook een functie; het waren mensen met een betaalde functie, waardoor ze afhankelijk waren. Velen van hen hadden wellicht ook een gezin. Dan kun je niet zomaar... Het is dus niet alleen maar een kwestie van een emotionele barrière wanneer je de erkenning van mensen verliest, maar je bent feitelijk gewoon afhankelijk van ze. In die zin ben je dan ook een 'broodprofeet'; je bent voor je boterham afhankelijk van die erkenning. Dat soort factoren spelen een rol.⟨/p>
⟨p>We gaan weer even terug. Zij zeiden dus: "Niemand van die oversten gelooft toch in Hem? Of vanuit de Farizeeën?" Dat blijkt overigens niet waar te zijn, want we zullen straks zien dat er een Farizeeër bij name wordt genoemd. Maar eerst kijken we nog even naar vers 49.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1637" title="Speel af vanaf 27:17">▶ 27:17⟨/button> ⟨span>De Hoogmoed van de Geestelijkheid en de 'vervloekte Schare'⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Maar deze schare, die de wet toch niet kent... Verwenst zijn ze! In de MBG-vertaling staat het nog sterker: vervloekt zijn ze. Het is zelfs een Nederlandse uitdrukking geworden: 'de schare die de wet niet kent'. Daar klinkt een enorme hoogmoed in door van de elite – om het eventjes wat modern politiek te zeggen. De elite of de geestelijkheid, degenen die het weten. Die hebben het dan over, ik zou zeggen, het klootjesvolk. Het volk dat er geen kaas van gegeten heeft, die er helemaal niets van weet en geen benul heeft.⟨/p>
⟨p>Zo spreken deze geestelijke mensen, de autoriteiten. Want degenen die hier aan het woord zijn, dat zijn overpriesters en Farizeeën. Ze spreken over deze scharen daar in Jeruzalem, waar toch veel animo was voor wat Jezus te melden had en waar men vooral onder de indruk was van wat Hij deed. En dan die schare die de wet toch niet kent... Nou, min of meer vervloeken ze die schare, of in ieder geval verwensen ze die; daar moeten ze niets van hebben. Ze voelen zich ver boven het volk verheven.⟨/p>
⟨p>Dat is trouwens interessant, want in religieuze zin spreekt men altijd over geestelijken en leken. De geestelijkheid, dat zijn in de Rooms-Katholieke Kerk bijvoorbeeld de pastoors en de priesters. Dat zijn de geestelijken, en het gewone volk, dat zijn de leken. Iemand die geen geestelijk ambt vervult, niet is aangesteld of er niet voor geleerd heeft, wordt geacht niet bevoegd te zijn om zich met de geestelijke dingen bezig te houden. Ook in de kerkelijke wereld is dat onderscheid wijdverbreid, zelfs in het protestantisme.⟨/p>
⟨p>Je zou zeggen dat dit in de Rooms-Katholieke Kerk 'normaal' is, dat men dat verschil tussen geestelijkheid en leken heel sterk kent. Maar in de protestantse kerken gaat het net zo. Daar heb je de mensen die aangesteld zijn, en dat is in de praktijk toch ook een geestelijkheid. Dat zijn degenen die als enige het Woord mogen bedienen, die de zegen mogen uitspreken, of de doop en het avondmaal mogen bedienen. Dat is geestelijkheid: een bepaalde geestelijke groep die boven het volk staat, boven de leken.⟨/p>
⟨p>Het woord 'leken' komt van het Griekse woordje ⟨em>laos⟨/em>. Dat is een van de woorden voor volk. Het Latijnse woord voor volk is ⟨em>populus⟨/em>. Daar komt het Engelse ⟨em>people⟨/em> vandaan. Ons woord 'gepeupel', dat natuurlijk een minachtend begrip is, komt ook van dat ⟨em>populus⟨/em>. ⟨em>People⟨/em> en gepeupel: het volk, de mensen. Ons woordje 'populair' of 'populisme', dat heeft allemaal met dat woord 'volk' te maken. Het zijn bekende begrippen die gaan over wat het volk zegt.⟨/p>
⟨p>Deze elite staat daar mijlenver boven verheven en spreekt over 'die schare die de wet niet kent'. Maar in hoeverre kenden ze de wet zelf? Dat is nu juist een van de dingen die de Heer Jezus hen keer op keer heeft aangewreven: 'Jullie kennen de Schriften niet.' Ja, ze beroepen zich er wel op en hebben hun hele status, hun baan en hun eer erop gebaseerd, maar ze kennen de Schriften niet. Dus deze verwensing is niet alleen hoogmoedig, het is ook nog eens heel dom. In feite veroordeelden ze zichzelf ermee.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1935" title="Speel af vanaf 32:15">▶ 32:15⟨/button> ⟨span>Nicodemus: de 'overwinnaar van het Volk' Pleit voor Hoor en Wederhoor⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan krijg je Nicodemus, die eerder tot Hem kwam. Hij was één van hen. Leuk hè? Vanuit wie? Dat was een farizeeër. In Johannes 3 zegt de Heer Jezus zelfs: "Bent u dé leraar van Israël en weet u deze dingen niet?" De Heer zegt dus niet zomaar dat hij een grote leraar was; nee, hij was dé leraar van Israël. Die reputatie had hij. "En weet jij deze dingen niet?" Nu zeggen de leiders dus over de schare dat zij de wet niet kennen, maar de Heer Jezus zal tegen hen zeggen: "Jij bent dé leraar van Israël, en deze dingen die Ik nu vertel, ken je die niet? Weet je daar niet van?"⟨/p>
⟨p>En dan, trouwens nog iets leuks, want daar stuitte ik vanmiddag toevallig op: Nicodemus. Dat woord betekent letterlijk 'Nico' – dat is overwinnaar – en 'demus', dat komt van het Griekse woordje 'demos', en dat is eigenlijk het volk. Je hebt het woordje 'laos' waar ik eerder op wees, maar het woordje 'demos' kennen we natuurlijk allemaal van het woord democratie. Democratie betekent dat het volk regeert – 'kratie' betekent heersen of regeren. Het is wel opmerkelijk dat uitgerekend deze Nicodemus het opneemt voor het volk en zich daarmee de overwinnaar toont. Ik vond het zo eigenaardig dat de betekenis van die naam ineens zo frappant wordt in deze hele discussie over zijn collega's die minachtend spreken over de schare, het volk dat de wet niet kent. Dan komt Nicodemus, en dat is de overwinnaar, want hij gaat iets zeggen wat hout snijdt.⟨/p>
⟨p>Trouwens, ik moet er wel bij zeggen dat die Nicodemus eigenlijk ook wel een angsthaas was, om het zomaar eens te zeggen. Ook hier komt hij er niet openlijk voor uit. Je leest dat hij eerder tot Hem kwam, maar wanneer kwam hij tot Hem? In de nacht. Ja, als niemand het zag. Hij kon het zich vanuit zijn positie gewoon niet permitteren om tot Jezus te komen. Maar zelfs die Nicodemus – dat is Johannes 3 dus – die zegt dan: "Er was een mens uit de farizeeën, wiens naam was Nicodemus, een overste der Joden. Deze kwam des nachts tot Hem en zei: 'Rabbi, wij weten dat Gij van God gekomen zijt als leraar, want niemand kan die tekenen doen welke Gij doet.'" Ik weet niet precies wat hij bedoelt met dat 'wij'. Bedoelt hij de leiders? Bedoelt hij de Joden? Maar in ieder geval: "Wij weten dat Gij van God gekomen zijt als leraar."⟨/p>
⟨p>Ze probeerden Jezus dus ook monddood te maken. Eerst hebben ze die assistenten, die dienaren, eropuit gestuurd om Hem te grijpen. Dat konden ze zelf ook al niet doen. Maar ja, ze merkten wel dat er onder het volk velen waren die er niet onderuit konden dat Deze de Christus moest zijn. En die Nicodemus had dus niet alleen feeling voor wat het volk zei, maar hij stond eigenlijk zelf ook op dat standpunt, alleen heeft hij het openlijk nooit beleden. Later komen we Nicodemus trouwens nog een keer tegen, en dat is bij Jezus' begrafenis. Dat is ook weer in het Johannes-evangelie, in Johannes 19 moet dat zijn. Ja, en dan lees je – ik lees het maar even voor, ik heb er geen diaatje van, maar dat staat in vers 38: "Daarna vroeg Jozef van Arimathea, een discipel van Jezus, maar in het verborgene uit vrees voor de Joden, aan Pilatus of hij het lichaam van Jezus mocht wegnemen; en Pilatus stond het toe. Hij kwam dan en nam Zijn lichaam weg. En ook kwam Nicodemus, die de eerste maal des nachts tot Hem gekomen was, en hij bracht een mengsel mede van mirre en aloë, ongeveer honderd pond." Dat was dus een enorme hoeveelheid. Zij namen dan het lichaam van Jezus en wikkelden het in doeken. Zij hebben dus uiteindelijk gezorgd, niet alleen voor het graf, maar ook voor de begrafenis en alles eromheen. Toen was het inmiddels ook alweer donker. Daar kan ik me wel iets bij voorstellen, maar daar zullen we het straks over hebben als we in hoofdstuk 19 arriveren.⟨/p>
⟨p>Nu hebben we trouwens meteen nog een naam genoemd: Jozef van Arimathea. Dat is ook één van de oversten, maar die dus in het verborgene in Hem geloofde. We bevinden ons nu dus in een gesprek. Die assistenten komen bij die overpriesters en farizeeën en ze zeggen: "Niemand heeft ooit zo gesproken." De overpriesters en farizeeën reageren heel verbouwereerd en zeggen: "Jullie zijn verdwaald! Niemand van de oversten of van de farizeeën heeft toch ooit in Hem geloofd?" En dan is het Nicodemus die gaat tegensputteren. Toch wel voorzichtig, maar ik moet er wel bij zeggen dat hij, zonder openlijk voor Jezus uit te komen, wel de spijker op de kop slaat. Want hij zegt dan tegen zijn collega-leiders – het waren allemaal mensen van het Sanhedrin, van het hoogste godsdienstige gezag in Jeruzalem: "De wet van ons oordeelt toch niet de mens als men niet eerst van hem hoort en zal weten wat hij doet?"⟨/p>
⟨p>Daarmee spreekt Nicodemus zijn collega-leiders aan op precies datgene waar zij zich op beroepen. Hij zegt: "De wet van ons." Want daar hebben jullie het over, daar beroepen jullie je op, terwijl jullie zo minachtend spreken over de schare die de wet niet kent. Nu zegt Nicodemus: "Ja, maar die wet van ons oordeelt toch niet een mens als men niet eerst van hem hoort en zal weten wat hij doet?" Met andere woorden: er behoort sprake te zijn van hoor en wederhoor. Dat is een van de principes van de wet en van rechtspraak überhaupt. Eerlijk is eerlijk, dat had Nicodemus zelf ook gedaan. Je moet toch eerst van hemzelf horen? Ze hadden die dienaren eropuit gestuurd, maar Nicodemus zegt: "Ga nu eerst eens zelf luisteren." Die dienaren waren diep onder de indruk. Nu zegt Nicodemus tegen die leiders: "Ga nu eerst eens naar Hem luisteren. De wet van ons oordeelt toch niet de mens als men niet eerst van Hem hoort." Gewoon van Hemzelf. En dat had Nicodemus inderdaad zelf ook gedaan. Oké, stiekem, 's nachts, maar niettemin had hij Hem gehoord. Je moet toch eerst weten wat Hij zegt, gewoon uit Zijn eigen mond horen, en ook weten wat Hij doet.⟨/p>
⟨p>Maar goed, zij maken zich daar vanaf door in vers 52 te zeggen: "Zij antwoordden en zeiden tot hem: ben jij soms ook vanuit Galilea?" Dat is weer zo'n drogreden. Dat noemen ze in de sport 'op de man spelen'. Niet op de bal, niet op het argument zelf. Ze reageren niet op wat Nicodemus zegt, maar ze maken hem nu verdacht: "Nou, jij komt zeker zelf ook uit Galilea." Alsof dat er iets toe doet. Wat maakt dat uit? Waar hij vandaan kwam, weet ik helemaal niet, maar hier wordt dat gesuggereerd. Het doet niet ter zake. En dan zeggen ze: "Doorzoek en neem waar dat vanuit Galilea geen profeet wordt gewekt." Ze zeggen het trouwens in de tegenwoordige tijd, want in de verleden tijd zou het sowieso niet kloppen. Er zijn namelijk profeten in de Bijbel die wel uit Galilea kwamen, zoals bijvoorbeeld Jona en Nahum. Maar zij zeggen: "Doorzoek en neem waar dat vanuit Galilea geen profeet wordt gewekt." Daarmee bedoelen ze dat ook de profeet die verwacht wordt, niet uit Galilea komt. Hier zie je dus weer een herhaling van het misverstand dat we al eerder hoorden van de schare die de wet niet kent, en die zeiden: "Hij is toch niet..."⟨/p>
⟨p>De Christus, de Messias, die komt toch uit het zaad van David en die wordt toch in Bethlehem geboren? Jezus komt uit Galilea, dus dat matcht niet. En nu deze leidslieden, die pretendeerden zoveel meer te weten, stappen in exact dezelfde valkuil als eerder die schare die de wet niet kent. Ze zeggen dat hij nooit kan voldoen aan zijn messiaanse pretenties, omdat hij uit Galilea komt.⟨/p>
⟨p>Ze zijn dus net zo onwetend omtrent Jezus’ geboorteplaats. Ze voeren het als argument aan dat Jezus niet aan het profiel voldeed, puur omdat hij uit Galilea kwam. Dat was totale onwetendheid. Ik moet er wel even bij zeggen dat wij die onwetendheid natuurlijk niet hebben. Wij hebben het Nieuwe Testament en we weten hoe het zit met de afkomst. We hebben het Mattheüs-evangelie en het Lukas-evangelie waarin dat allemaal wordt beschreven, maar dat kenden zij niet.⟨/p>
⟨p>Jezus is vervolgens inderdaad al op heel jonge leeftijd – toen hij nog maar een jongen van twee jaar was – in Galilea, in Nazareth terechtgekomen en daar heeft hij zijn hele leven gewoond. In Judea was Jezus dus een betrekkelijk onbekende, en ook bij de leidslieden blijkt hij helemaal niet zo bekend te zijn; ze wisten niet werkelijk wie hij was.⟨/p>
⟨p>Verreweg de langste tijd, ook gedurende de drie jaar dat Jezus actief is geweest, is hij in het Galilea der heidenen geweest. Het was alleen bij gelegenheid van de festiviteiten dat Jezus in Jeruzalem was: bij het Pascha of het Loofhuttenfeest, bij zulke gelegenheden. Nou, en dit was het laatste vers, of het één na laatste vers van Johannes 7.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2682" title="Speel af vanaf 44:42">▶ 44:42⟨/button> ⟨span>Een Tekstkritisch Vraagstuk: Waarom de Overspelige Vrouw Tussen Haken Staat⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dan komen we bij vers 53 en volgt er een gedeelte dat in de meeste Bijbels tussen vierkante haakjes staat. Kijkt u maar eens na. Ik neem tenminste aan dat het in de Statenvertaling ook tussen vierkante haken staat, al weet ik dat niet helemaal zeker. Voor mij is het lastig te zien, want ik heb een telefoon voor me. Maar eigenlijk is het wel logisch.⟨/p>
⟨p>Het wordt een beetje een technisch verhaal. Waarom staat dit hele gedeelte, vanaf vers 53 tot en met vers 11 van hoofdstuk 8 – de bekende geschiedenis van de overspelige vrouw – tussen vierkante haken? Dat komt omdat deze passage in de drie 'beste' handschriften ontbreekt. U moet weten dat het Nieuwe Testament zoals wij dat hebben, gebaseerd is op drie grote manuscripten: de Codex Vaticanus, de Codex Alexandrinus (u mag die naam weer vergeten hoor) en de Codex Sinaiticus. Dat zijn de drie grote, complete handschriften waarin het hele Nieuwe Testament is terug te vinden. En wat blijkt? In die drie handschriften ontbreekt deze passage.⟨/p>
⟨p>Dat is een eigenaardig verhaal. Velen zeggen op basis daarvan dat je zou moeten aannemen dat het oorspronkelijk niet door Johannes is geschreven. Dat is een ernstige zaak, maar er staat ook een heleboel tegenover. Deze kwestie doet zich overigens twee keer voor in het Nieuwe Testament: hier bij deze geschiedenis in Johannes 8 en bij het slot van Marcus 16. Daar speelt exact hetzelfde verhaal; het ontbreekt eveneens in de drie grote handschriften. Laat ik me nu even beperken tot Johannes 8. Ik moet erbij zeggen dat al die verschillen tussen handschriften vaak echt punten- en kommawerk zijn; ze komen gewoon met elkaar overeen en soms is een woordje net iets anders, maar in de praktijk maakt dat allemaal niet zo heel veel verschil. Maar of deze hele geschiedenis er wel of niet in staat, dat is natuurlijk een belangrijke kwestie.⟨/p>
⟨p>Het feit dat het in de drie grootste en beste handschriften ontbreekt, is een ernstig gegeven. Maar daar staat tegenover dat diverse manuscripten juist op deze plek beschadigd zijn. Ik heb er hier een voetnoot bij gezet: de Codex Alexandrinus, een van die grote drie, is hier beschadigd. Juist bij het slot van hoofdstuk 7 vers 52 ontbreken er twee vellen. Er is daar dus iets weggelaten. Dat zou zomaar een aanwijzing kunnen zijn dat juist deze geschiedenis er oorspronkelijk wel stond, maar om wat voor reden dan ook is weggevallen. Waarom heeft dit gedeelte het moeten ontgelden? Het is een wat suggestieve vraag, maar is dit gedeelte wellicht weggehaald vanwege de genade-inhoud? Als er één passage in het Johannesevangelie is waarin de genade van God zo geweldig doorstraalt, dan is het dit gedeelte wel. Zou het daarom zelfs in de handschriften gehavend zijn?⟨/p>
⟨p>Ik zal u vertellen dat er hele goede redenen zijn om aan te nemen dat dit gedeelte er wel degelijk in thuishoort, ondanks het feit dat het in die drie handschriften ontbreekt. Dat heeft te maken met intern bewijs. Als je dit gedeelte leest, merk je dat het helemaal thuishoort in het Johannesevangelie en er naadloos bij aansluit. Ik noem een paar redenen. Ten eerste is er een direct verband met vers 15. In Johannes 8 vers 15 staat: "Gij oordeelt naar het vlees, ik oordeel niemand." Dat is precies wat de geschiedenis van de overspelige vrouw naar voren brengt: "Ook Ik veroordeel u niet; ga heen en zondig niet meer."⟨/p>
⟨p>Daarnaast is er in het Johannesevangelie een vaste regel: een redenvoering van Jezus wordt altijd voorafgegaan door een illustratieve geschiedenis. In Johannes 6 hebben we bijvoorbeeld de wonderbare spijziging op de berg bij de Zee van Galilea, direct gevolgd door een lange redenvoering waarin de Heer uitlegt wat die geschiedenis betekent: "Ik ben het Brood des levens," enzovoort. Iedere keer krijg je eerst een geschiedenis en daarna de uitleg in een rede of een lang gedeelte. In Johannes 8 volgt ook zo’n lange rede met gesprekken. Zou de geschiedenis waarin juist die waarheid al geïllustreerd wordt dan ontbreken? Dat is niet logisch. Het is een regel in Johannes dat je eerst een geschiedenis hebt waarin iets geïllustreerd wordt, en dat dit vervolgens wordt uitgelegd.⟨/p>
⟨p>Bovendien illustreert dit gedeelte perfect juist dat wat in het hele navolgende wordt verteld over de Heer Jezus als het Licht der wereld. In Johannes 8 vers 12 staat boven het gedeelte: "Het Licht der wereld." Deze geschiedenis illustreert dat perfect. En we zullen nog iets zien wat het prachtig illustreert, namelijk wat al veel eerder in het Johannesevangelie staat, helemaal aan het begin: "De wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid is door Jezus Christus geworden" (Johannes 1:17). Dit gedeelte illustreert dat perfect.⟨/p>
⟨p>Wat ik eigenlijk wil zeggen is: het mag dan in de drie grote handschriften ontbreken, maar in andere handschriften staat het wel degelijk. Er zijn zoveel redenen om aan te nemen dat het er toch oorspronkelijk heeft gestaan, dat ik het in het vervolg gewoon ga bespreken. Het hoort er oorspronkelijk thuis. Waarom het dan precies in die drie handschriften ontbreekt of waarom het eruit gehaald is – want die schijn heeft het wel dat er iets beschadigd is – blijft de vraag. Was het vanwege de inhoud? Dat wilde ik ter inleiding eerst gezegd hebben over dit gedeelte zelf. Ik zie dat het inmiddels negen uur is, dus ik stel voor dat we eerst even gaan pauzeren. Straks gaan we op de geschiedenis zelf in.⟨/p>
⟨p>Oké mensen, zullen wij weer verder gaan? De laatste tien minuten voor de pauze waren wat technisch. Dat was puur ter toelichting waarom dit gedeelte in de NBG-vertaling en alle moderne Bijbelvertalingen tussen vierkante haakjes staat. Het is vanwege het feit dat het qua handschriften een wat omstreden gedeelte is. Maar u zou dat wat mij betreft ook gewoon weer kunnen vergeten, want het heeft er oorspronkelijk hoe dan ook wel degelijk gestaan. De interne bewijzen zijn hiervoor het allersterkst. Het sluit volledig en naadloos aan qua verhaallijn en qua opbouw zoals Johannes het evangelie heeft opgesteld. Het klopt perfect. De hele boodschap die erin zit is volstrekt 'van des Johannes', om het even zo te zeggen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3353" title="Speel af vanaf 55:53">▶ 55:53⟨/button> ⟨span>Naar de Olijfberg en Terug: de Positie van de Leraar⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dat is het laatste vers van hoofdstuk 7: "En zij gingen ieder tot in zijn huis." Die "zij", dat zijn de overpriesters en de farizeeën, of eigenlijk gewoon de leden van het Sanhedrin, het hoogste geestelijke gezag. De laatste verzen, vanaf vers 45, waren niets anders dan een bespreking van wat er in het Sanhedrin werd verteld en overwogen, waarbij Nicodemus het voor Jezus opneemt. Subtiel, verborgen en heimelijk, maar hij doet het niettemin. "En zij gingen ieder tot in zijn huis", dat betekent eigenlijk gewoon: onverrichte zaken. Want ze hadden graag gewild dat Jezus gepakt en gegrepen was en bij hen was gebracht, maar het was allemaal onbeslist en niet gebeurd. Dat is helemaal in lijn met hoofdstuk 7; natuurlijk was Zijn tijdstip nog niet daar.⟨/p>
⟨p>Ja, dat is de wijze waarop Hij uiteindelijk Zijn vervulling zou vinden. Dat zullen we later in hoofdstuk 13 nog uitgebreid tegenkomen. Je noemt de naam van Judas, maar uiteindelijk, als Judas Hem straks tijdens het Pascha gaat overleveren, doet hij dat wel degelijk ook via de overpriesters en de farizeeën. Dus op zich is dat geen tegenstelling. De leden van het Sanhedrin gingen in ieder geval naar huis, maar Jezus ging naar de Berg van de Olijven. Zo staat het letterlijk in de grondtekst: de Berg van de Olijven. Zo heette die natuurlijk omdat het een berg was die helemaal bezaaid was met olijfbomen.⟨/p>
⟨p>Dat is nu niet meer zo sterk het geval, hoewel er nog steeds olijfbomen staan die dateren uit de tijd dat Jezus daar rondwandelde. Als je nu naar de plek gaat die wordt aangewezen als Gethsemane, is dat nog steeds een hof van olijfbomen. Die bomen zijn inderdaad al een jaar of tweeduizend oud. In principe gaan die bomen, als je ze niet omhakt, nooit dood. Het is een unieke boom, want hij regenereert zichzelf. Wij zaten in Portugal ook tussen de olijfbomen; dat is een kwestie van snoeien en het groeit er direct weer uit. Zo kan zo'n boom duizenden jaren oud worden. Daarom is de olijfboom ook zo'n prachtig type, niet alleen om wat hij produceert – olijfolie, en daarmee licht en geneeskracht – maar ook in zichzelf. De olijfboom is een type van onvergankelijk leven. Een boom die zichzelf regenereert; "regenereren" is een biologische term die letterlijk "wedergeboren doen worden" betekent. Duidelijker kun je het niet hebben.⟨/p>
⟨p>Jezus ging heen naar de Berg van de Olijven, zoals Hij dat trouwens gewoon was te doen. Als Hij in Jeruzalem was, ging Hij in de nacht naar de Olijfberg toe. Je leest in Lukas 21: "Overdag leerde Hij in de tempel, doch de nachten bracht Hij buiten door op de berg, Olijfberg genaamd." En een hoofdstuk later lees je: "En Hij verliet de stad en ging, zoals Hij gewoon was, naar de Olijfberg. En ook Zijn discipelen volgden Hem." Dit was dus helemaal niet bijzonder; dit deed Hij altijd. Laten we de geschiedenis eens nader bezien. Het zou mooi zijn als we bij vers 11 kunnen uitkomen, maar ik weet niet of me dat gaat lukken.⟨/p>
⟨p>In de ochtendschemering echter kwam Hij weer aan in de tempel, zoals ook de vorige dag. De geschiedenis waar we het voor de pauze over hadden, vond ook plaats bij de tempel. Nu is Jezus, na een nacht te hebben verbleven op de Olijfberg, al vroeg in de ochtend weer teruggekeerd naar de tempel. Al het volk kwam naar Hem toe, natuurlijk zeer tot ongenoegen van de leidslieden. Jezus ging zitten en onderwees hen. Dat las je onlangs in hoofdstuk 7 ook al; in vers 14 staat: "Maar toen het feest reeds halverwege was, ging Jezus op tot in de tempel, en Hij onderwees." Hij deed dat in een zittende positie. Dat is de positie van een leraar. Ik zeg altijd: een profeet staat, een leraar zit. Vandaar ook de term "leerstoel". Het duidt op een positie van rust. In die rust kun je niet alleen onderwijs geven, maar zo ontvang je ook onderwijs. Hij ging zitten en onderwees.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3693" title="Speel af vanaf 01:01:33">▶ 01:01:33⟨/button> ⟨span>De Theologische Valstrik van de Fariseeën met de Overspelige Vrouw⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De schriftgeleerden echter en de farizeeën brachten een vrouw. Eerst even dit: er wordt hier gesproken over de schriftgeleerden. Weet u hoe vaak dat gebeurt in het evangelie naar Johannes? Vraag het eens. Dat zal ik u zeggen. Heel goed! Ja, dat is natuurlijk omdat ik het heel suggestief vraag. Het is niet omdat u direct dacht: hé, de schriftgeleerden. Daar zijn we dan niet. Ik weet niet of dat goed overgekomen is, waarschijnlijk niet. Nou ja, ik ga het niet nog een keer vertellen; dat zal ik u niet aandoen.⟨/p>
⟨p>Goed, de schriftgeleerden komen in Johannes maar één keer voor. Kijk, je hebt de farizeeën; dat is een partij, een richting. Het werd ook een sekte genoemd, maar niet in de negatieve zin van het woord, maar gewoon als een bepaalde richting. Je had de sadduceeën en je had trouwens ook nog de zeloten. Dat waren allemaal verschillende richtingen. De schriftgeleerde was echter niet een speciale richting; dat waren gewoon mensen die in de Schrift gestudeerd hadden. En het komt inderdaad maar één keer voor in Johannes, in dit gedeelte. Eigenlijk betekent het woord dat er gebruikt wordt letterlijk gewoon 'schrijvers'. Dat was uiteraard omdat deze mensen ook schreven; zij maakten met recht de Schriften. Ze schreven over; je zou ze dus ook gewoon schrijvers kunnen noemen. De schrijvers namelijk van de Schrift, die manuscripten op schrift stelden en handschriften verzorgden. Zij waren daar dus in doorkneed. Dat schrijven speelt trouwens een grote rol, hou die even vast.⟨/p>
⟨p>De schriftgeleerden echter en de farizeeën brachten een vrouw. Jezus onderwees en Hij wordt nu onderbroken in Zijn onderwijs. Ze brachten een vrouw en zij was 'op echtbreuk gegrepen', zo staat het er letterlijk. Echtbreuk is dus overspel en dat suggereert sowieso al dat ze getrouwd was, want je kunt alleen maar overspel plegen als er sprake is van een huwelijk. Overigens wordt echtbreuk heel gemakkelijk door elkaar gehaald met echtscheiding. Echtscheiding is iets anders dan wanneer het huwelijk ontbonden wordt, maar echtbreuk — 'gij zult niet echtbreken' — dat is inderdaad overspel. Dat zijn twee verschillende dingen.⟨/p>
⟨p>Zij was op echtbreuk gegrepen. Overigens wijs ik er alvast eventjes op: een overspelige vrouw vind je, puur vanuit profetisch perspectief, zo vaak bij de profeten van Israël. Hosea is er vooral bekend om, al was het maar omdat Hosea een profeet was die een overspelige vrouw moest trouwen. Er staat ook bij dat dit was om te illustreren hoe de Heer Zich opstelde ten opzichte van Zijn volk. Hou die gedachte vast.⟨/p>
⟨p>Zij was op echtbreuk gegrepen en ze stelden haar in het midden. Waarna je natuurlijk meteen al de vraag stelt: 'it takes two to tango', en dat geldt ook voor overspel. Daar heb je er toch twee voor nodig. Dan is er een overspeelster, maar ook een overspeler. Maar alleen van haar is sprake. Zij, dat zijn dus die schriftgeleerden en de farizeeën, zeiden tot Hem: "Meester, deze vrouw is gegrepen op heterdaad bij het plegen van echtbreuk." Dus ja, dat kon niet missen. Waarbij het woordje 'heterdaad' in dit geval nog een heel speciaal woord is ook, hè? Ja, als je een beetje gevoel hebt voor een woordspeling, dan denk je: hé, overspel, heterdaad... maar goed, ook dat is een grapje dat alleen in het Nederlands opgaat. Zij was gegrepen op heterdaad bij het plegen van echtbreuk.⟨/p>
⟨p>Zij gaan dit nu toelichten: "In de wet nu geeft Mozes ons de instructie de zulken te stenigen. U dan? Wat zegt U?" Let er trouwens even op dat hier staat: 'de zulken'. Het staat in het meervoud. Dat betekent dat 'de zulken' degenen zijn die echtbreuk plegen. Dat betreft dus niet alleen de overspeelster, maar ook de overspeler. Ik zal het even voorlezen; er staat in Leviticus 20 vers 10: "En een man die echtbreuk pleegt met de vrouw van zijn naaste, zal zeker ter dood gebracht worden, zowel de overspeler als de overspeelster." Dat geeft het dus heel duidelijk aan.⟨/p>
⟨p>Dit is op zich natuurlijk al een hele zwakke aanklacht. Er was sprake van dat ze op heterdaad betrapt was? Wel, waar is dan de man? Dat is de eerste vraag die zich natuurlijk aandient. En ze komen wel met die wet van Mozes, maar hun motief was uiteraard niet zuiver. Dat staat er ook meteen bij in vers 6: "Dit zeiden zij echter om Hem te beproeven, opdat zij iets zullen hebben om Hem te beschuldigen." Dat was hun reden. Het ging hen niet om die vrouw of om die man; die man hebben ze sowieso al in veiligheid gesteld. Het was puur om Jezus te beproeven.⟨/p>
⟨p>Hoezo? Want dat is natuurlijk de truc: zowel bij een negatief als een positief antwoord zouden ze Hem in de val kunnen laten lopen. Als Hij het zou ontkennen, dan konden ze Hem pakken op de wet. Maar als Hij het zou bevestigen, gold dat net zo goed. Want als Hij zou zeggen dat ze inderdaad gestenigd moest worden, dan konden ze Hem aanklagen bij de Romeinse autoriteiten. Het voltrekken van de doodstraf kon immers alleen via de Romeinen geregeld worden. Dus wat Jezus ook zou antwoorden, ja of nee, het was altijd fout. Daarmee konden ze Hem per definitie altijd beschuldigen. Dit was dus echt een strikvraag om Hem in de val te laten lopen. Er wordt heel duidelijk bij gezegd dat dit hun motief was. En dan staat erbij:⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4147" title="Speel af vanaf 01:09:07">▶ 01:09:07⟨/button> ⟨span>Jezus Schrijft in de Aarde: de Vinger Gods en de Wet van Mozes⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Jezus echter bukte neer en Hij schreef met de vinger in de aarde. Het roept natuurlijk meteen de vraag op wat Hij toen geschreven heeft. Ik heb hierover al heel vaak dingen gehoord, want het is een intrigerende vraag, te meer omdat we het straks nog een keer lezen. Maar Johannes vermeldt het niet. Kennelijk gaat het niet zozeer om wat Hij geschreven heeft — want dan had Johannes het er wel bij vermeld — maar ging het om de handeling zelf: Hij bukte neer en schreef met de vinger in de aarde.⟨/p>
⟨p>Hij bevond zich in de tempel, wat natuurlijk een betegelde of stenen vloer was. Maar goed, daar lag stof en zand, en het was duidelijk dat Hij inderdaad iets opschreef. Hij schreef met Zijn vinger daar in de aarde, op die stenen vloeren van de tempel. Dit gebaar zelf verwijst direct naar de wetgeving, naar de wet van Mozes zelf. Laten we daar even naartoe gaan: Exodus 31. Dit is namelijk een gedeelte waarin de genade van het nieuwe verbond zo helder straalt tegenover de veroordelende duisternis van de wet van Mozes, van het oude verbond. Onder de oppervlakte komt dat zo duidelijk naar voren in wat de Heer hier doet. Het is heel eigenaardig: Hij bukt terwijl Hem een vraag wordt gesteld en gaat daar op de stenen vloer met Zijn vinger schrijven.⟨/p>
⟨p>Waar dat aan herinnert, is de wet zelf. Dat staat namelijk in Exodus 31: en Hij, God, gaf aan Mozes op de berg Sinaï de twee tafelen der getuigenis, tafelen van steen, beschreven door de vinger Gods. Als de Heer dus daar op die stenen vloer van de tempel in de aarde schrijft, dan herinnert dat daaraan. Het wordt straks alleen nog maar duidelijker. Ik moet er trouwens nog even bij zeggen wat er gebeurd is met die eerste set van stenen tafelen. In Exodus 31 kreeg Mozes die set stenen tafelen in zijn handen, beschreven door de vinger Gods. Vervolgens daalde hij de berg af, maar nog voordat hij bij het volk gearriveerd was, gebeurde er iets. Ik lees het voor uit Exodus 32: en zodra hij, Mozes, de legerplaats genaderd was en het kalf en de reidansen zag — die hadden een gouden kalf — ontbrandde de toorn van Mozes. Hij wierp de tafelen uit zijn hand en verbrijzelde ze aan de voet van de berg.⟨/p>
⟨p>De wet was dus al gebroken — en dit bedoel ik dubbelzinnig — voordat hij aan het volk gegeven kon worden. Dat was wat er gebeurde met die eerste set van stenen tafelen, beschreven met de vinger Gods in die stenen. Heeft u het tafereel nog voor de geest? Die vrouw was daar in het midden neergezet en Jezus was hen aan het onderwijzen. De vraag wordt Hem voorgelegd, maar Jezus geeft geen antwoord. Hij gaat gewoon met Zijn vinger daar in het zand of in die aarde schrijven. Daarmee negeert Hij feitelijk wat zij doen of wat zij vragen. Toen zij echter doorgingen Hem te vragen, richtte Hij zich op en zei tot hen de bekende woorden.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4424" title="Speel af vanaf 01:13:44">▶ 01:13:44⟨/button> ⟨span>Een Beroep op de Getuigen: Wie Zonder Zonde Is, Werpe de Eerste Steen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Wie van jullie zonder zonde is, laat hem eerst een steen op haar werpen." Dit was ook helemaal conform de wet. Dat "zonder zonde" moet ik trouwens even toelichten, want volgens mij zijn daar toch een aantal misverstanden over. Ik heb bijvoorbeeld de verklaring gehoord dat degene die zonder zonde is, de bedrogen echtgenoot zou zijn; de onschuldige partner. Die vrouw heeft overspel gepleegd en degene die zonder zonde is, zou dan de man zijn van deze overspelige vrouw. Dat wordt erover gezegd, maar ik zal straks laten zien dat dat volgens mij vrij duidelijk niet het geval is.⟨/p>
⟨p>Ik heb ook wel gehoord dat de Heer hier zou zeggen dat het vonnis alleen voltrokken mag worden door iemand die zelf zonder zonde is. Maar dat zou betekenen dat de wet, of dit vonnis, nooit voltrokken zou kunnen worden door een mens. Want wie is zonder zonde? Als daarentegen de Heer Jezus hier gewoon refereert aan de wet van Mozes, dan lijkt het me wel duidelijk dat degene die zonder zonde is, degene is die als eerste gerechtigd is de steen te werpen.⟨/p>
⟨p>Laten we eventjes naar Deuteronomium 17 toe gaan. Daar staat: "Op de verklaring van twee of drie getuigen zal de ter dood veroordeelde ter dood gebracht worden. Op de verklaring van één getuige zal hij niet ter dood gebracht worden." Eén getuige is geen getuige, dus er moeten er minimaal twee zijn. En dan staat erbij: "Het eerst zal de hand der getuigen zich tegen hem keren om hem ter dood te brengen en daarna de hand van het gehele volk." Dus de steen moest het eerst geworpen worden door de getuigen. Door de getuigen, namelijk de betrouwbare getuigen.⟨/p>
⟨p>Als u het mij vraagt — u vraagt het niet, maar goed, ik mag dit toelichten, dus ik geef dat door: wie is degene die zonder zonde is, die als eerste de steen zou werpen? Ik ga terug naar de wet van Mozes: dat is de hand der getuigen. Degene die betrouwbaar inderdaad een getuigenis heeft afgelegd en die als eerste inderdaad de steen zou werpen. Wat de Heer dus eigenlijk zegt op de vraag "De wet van Mozes zegt stenigen, wat zegt u?", is: "Kom maar, laat de betrouwbare getuigen dan inderdaad maar als eerste de steen werpen. Ga je gang." Dat is wat Hij zegt, waarmee de vraag dus feitelijk als een boemerang op hen teruggekeerd was.⟨/p>
⟨p>Zij waren bij Hem gekomen met die vrouw en hadden haar zo in het midden neergezet. Jezus moest daar een oordeel over geven en zei: "Nee, jullie zijn toch de getuigen? Ze is op heterdaad betrapt, jullie zijn die getuigen, nou, ga je gang." Maar dan zouden ze zelf dus in de val getrapt zijn.⟨/p>
⟨p>Laten we nog eventjes recapituleren. De Heer krijgt de vraag gesteld: "De wet van Mozes zegt: stenigen." De Heer gaat in het zand schrijven, op die stenen vloer met de vinger. Vervolgens wordt er door hen aangedrongen: "Wat zegt u nu?" En de Heer antwoordt: "Gewoon wat de wet zegt. Wie zonder zonde is, die werpt de eerste steen."⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4687" title="Speel af vanaf 01:18:07">▶ 01:18:07⟨/button> ⟨span>De Tweede Keer Schrijven: de Ark en het Nieuwe Verbond⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan staat er: en weer bukte Hij zich voorover en schreef in de aarde. Waar doet dat aan denken? Laat ik het antwoord maar meteen zelf geven: aan Deuteronomium 10. Wat betekent Deuteronomium? 'Deutro' betekent tweede en 'nomium' betekent wet. Tweede wet. Waar herinnert Deuteronomium aan? Aan het feit dat God twee keer met Zijn vinger op stenen tafelen heeft geschreven. De eerste keer werd de wet op de mens gelegd en was deze meteen verbroken, verbrijzeld. Dat was veroordeling. Het is eigenlijk een type van het oude verbond. Op het moment dat de wet op de mens gelegd wordt, dan is het inderdaad veroordeling en blijft er niets van over. Het oude verbond wordt in 2 Korinthe 3 ook wel 'een bediening des doods' en 'een bediening van veroordeling' genoemd.⟨/p>
⟨p>Nu gaat de Heer weer in het zand schrijven. Of zoals er staat: weer bukte Hij zich voorover en schreef in de aarde. Opnieuw. Wanneer we naar Deuteronomium 10 gaan, lezen we: "Toen zei de Yahweh tot mij: Mozes, houw u twee stenen tafelen zoals de eerste. Dan zal Ik op de tafelen de woorden schrijven die stonden op de eerste tafelen welke u verbrijzeld hebt." Dus God gaat weer met Zijn vinger op die stenen tafelen schrijven. Maar bij die tweede wet, de tweede keer dat Hij schreef, gebeurt er iets bijzonders. Er staat namelijk direct achter: "en u zult ze in de ark leggen."⟨/p>
⟨p>In de ark werd de wet veiliggesteld. Die ark is een schitterend type van Christus in al Zijn onderdelen. Denk aan het verzoendeksel, de genadetroon, waar de hogepriester één keer per jaar het bloed sprenkelde. De ark in het heiligdom was die houten kist, maar dan overdekt met puur goud. Het is een beeld van het feit dat de Heer Jezus mens was en een sterveling, maar overdekt met goud: goddelijke heerlijkheid. Dat wil zeggen: de Opgewekte. Ik weet eigenlijk niet hoe ik het allemaal goed moet vertellen, maar die ark spreekt in al haar onderdelen van Christus — ook met die krans eromheen en de cherubs.⟨/p>
⟨p>Wat lag er nog meer in die ark? De staf van Aäron die gebloeid had en de gouden kruik met manna. Al die onderdelen spreken van Christus. Ik wil het nu verder niet toelichten, want dat zou me te ver van het onderwerp afvoeren. Maar wat ik er eigenlijk mee wil zeggen is dit: de wet gelegd op de mens betekent veroordeling en dood. Bij de tweede keer dat God de wet geeft, wordt deze veiliggesteld doordat zij in Christus geplaatst wordt. Zoals de Heer Jezus dat profetisch ook zegt in de Psalmen: "Uw wet is in mijn binnenste." Hij heeft de wet vervuld.⟨/p>
⟨p>Eigenlijk is dit ook een beeld van een nieuw verbond. Straks lees je dat er met Israël een nieuw verbond gesloten zal worden. Dan zal God de wet in hun harten schrijven. Hij legt de wet niet langer op hen, er wordt helemaal niets meer van de mens verwacht, maar Hij zal het in hun harten schrijven. Dat is de tweede keer dat Hij schrijft. De eerste keer heeft te maken met veroordeling en met dood: het oude verbond. Vanaf de tweede keer dat Hij met Zijn vinger schrijft, gaat er genade klinken. Dat gaan we hier ook zien.⟨/p>
⟨p>"Weer bukte Hij voorover en schreef in de aarde." Dat is dus de tweede keer. Degenen die dit hoorden — in de Statenvertaling staat er nog bij: "door het geweten overtuigd zijnde" — werden in hun geweten getroffen en aangesproken. En ze gingen uit, één voor één, beginnend vanaf de ouderen. Ze droopten allemaal af. Jezus werd alleen gelaten, met de vrouw in het midden. Zo begon dit hele tafereel, deze geschiedenis, en zo eindigde het ook weer. Met dat verschil: nu zijn de aanklagers allemaal weg.⟨/p>
⟨p>Ik denk in ieder geval dat degenen die dit hoorden en één voor één weggingen, degenen waren die met de aanklacht kwamen. De Heer Jezus was immers al aan het onderwijzen, wellicht met de discipelen om Hem heen. Wie er nog meer waren, weet ik niet, dat speelt verder geen rol. Maar de aanklagers onderbraken de Heer en zetten die vrouw gewoon daar in het midden neer, zodat alle aandacht ineens naar haar uitging. Nu is die vrouw nog steeds daar in het midden, maar inmiddels zijn zij weg. De aanklagers zijn één voor één afgedropen, beginnend vanaf de ouderen, van wie geacht wordt dat ze de meeste zelfkennis hebben.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5084" title="Speel af vanaf 01:24:44">▶ 01:24:44⟨/button> ⟨span>Volkomen Vrijspraak: Genade en Waarheid in Plaats van Veroordeling⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En Jezus richtte zich op en zei tot haar: "Vrouw, waar zijn ze? Veroordeelt niemand jou?" De wijze waarop dit beschreven wordt, suggereert dat Jezus helemaal geen notie had genomen van het feit dat de aanklagers weggingen. Er werd Hem een vraag gesteld en Hij ging schrijven. Hij was niet in gesprek met hen en liet zich ook niet triomfantelijk uit naar degenen die met die aanklacht kwamen. Helemaal niets. De Heer negeerde dat gewoon; het enige wat Hij deed, is twee keer schrijven met Zijn vinger op die stenen vloer, in de aarde. Dat is wat Hij deed, twee keer. Bij de eerste keer zei Hij: "Wie van u zonder zonde is, laat die als eerste een steen werpen." En bij de tweede keer vroeg Hij: "Waar zijn ze gebleven? Veroordeelt niemand jou?"⟨/p>
⟨p>Het feit dat niemand het vonnis voltrok, is in feite het intrekken van hun veroordeling. Ze kwamen met die beschuldiging, maar ze waren nu allemaal afgedropen. Daarmee hebben ze in de praktijk gedemonstreerd dat ze hun veroordeling hebben ingetrokken. "Veroordeelt niemand jou?" En zij antwoordde: "Niemand, Heer." Door Hem met 'Heer' aan te spreken, toonde zij aan dat zij in de gaten had met wie zij van doen had.⟨/p>
⟨p>Als we het dan hebben over Degene die in de meest absolute zin zonder zonde is, wat zou Hij zeggen? Jezus zegt: "Ook Ik veroordeel jou niet. Ga heen en zondig vanaf nu niet meer." Let hierbij heel goed op de volgorde. Hij zegt dus niet: "Ga en zondig vanaf nu niet meer, en dan veroordeel Ik jou niet." Want in dat geval zou het niet-veroordelen alsnog gebaseerd zijn op haar gedrag. Nee, Hij zegt: "Ik veroordeel jou niet." Dat is het uitgangspunt. Dat is de basis. En vanuit die vrijspraak zegt Hij: "Ga en zondig vanaf nu niet meer."⟨/p>
⟨p>Ik begon deze studie met een tekst uit de proloog van het Johannesevangelie en ik wil daar ook graag mee afsluiten. In Johannes 1 vers 17 staat: "De wet is door Mozes gegeven, de genade en de waarheid is door Jezus Christus gekomen." In onze vertalingen staat er meestal 'zijn gekomen', maar in de grondtekst staat het letterlijk in het enkelvoud: 'is'. Genade is namelijk de waarheid, en de waarheid is genade. Dat is één en hetzelfde, en die is door Jezus Christus gekomen. Dat zie je iedere keer in dit evangelie geïllustreerd.⟨/p>
⟨p>Weet u wat het eerste teken was dat Jezus deed? Hij veranderde water in wijn. Wat deed Mozes als eerste teken? Water werd bloed. Het ene is een uitbeelding van dood en veroordeling, wat door Mozes gebeurde. Maar toen Christus kwam, was het eerste teken dat water wijn werd op de derde dag. Dat spreekt van feestvreugde en leven. Het oude verbond was het tijdperk van de stenen tafelen. Ik zou haast zeggen: het stenen tijdperk. Als je in de wet van Mozes leest hoe streng het was, dan was het inderdaad een stenen tijdperk, ook in de zin van de steniging. Het oude verbond was bedoeld om tijdelijk te zijn; het wees vooruit, het was profetisch naar Hem die zou komen: Jezus Christus.⟨/p>
⟨p>Genade en waarheid is door Hem gekomen. In Hem is er geen veroordeling, maar leven. Het is een leven waarbij je heengaat in vrijheid en mag leven in die ruimte van genade. In die genade is er uiteindelijk helemaal geen voeding meer voor de zonde; dat is de bevrijdende waarheid. Laat ik dan afsluiten met wat Paulus zegt in Romeinen 8: "Zo is er dan nu geen veroordeling voor hen die in Christus Jezus zijn." Geen veroordeling. In Hem is er vrijspraak en dus ook rechtvaardiging. En als God rechtvaardigt, wie zal dan veroordelen? Dat is de kernboodschap van het Nieuwe Testament, en het wordt schitterend geïllustreerd in deze geschiedenis van de overspelige vrouw. Als ik het er zo over heb, denk ik: dit is zo goddelijk geïnspireerd.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-14" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5443" title="Speel af vanaf 01:30:43">▶ 01:30:43⟨/button> ⟨span>Het Profetische Perspectief: Israël als de Overspelige Vrouw⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Het typeert ook wat God met zijn volk gaat doen. Eerst was daar het oude verbond, waarin Israël een overspelige vrouw werd. En wat gebeurt er straks als er een nieuw verbond gesloten zal worden? Als Hij straks vanaf de Olijfberg zal komen tot zijn volk, dan zal Hij dat overspelige volk vrijspreken. Dat is precies wat het nieuwe verbond ook inhoudt, wanneer Hij voor de tweede keer zal gaan schrijven met zijn vinger in de aarde op die stenen vloer.⟨/p>
⟨p>Dus alles in dit gedeelte wijst op de toekomst, maar eigenlijk ook op dat wat de waarheid is in Christus Jezus. Geen veroordeling, genade en vrijspraak tegenover de wet van Mozes, waarin wel veroordeling en dood was. Zie daar.⟨/p>
⟨p>Ik ben precies aan het einde van deze geschiedenis gekomen. Daar ben ik eigenlijk wel blij mee, want het is te zeer een eenheid om dat in tweeën te hakken. Vandaar dat ik er wat sneller doorheen gegaan ben dan ik gewend ben te doen. Zullen we met elkaar nog onze hemelse Vader danken?⟨/p>