⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Introductie: de Spijziging van de 5000 in Johannes 6⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Nou, dan gaan we nu toch echt beginnen. Een hele goede avond ook van mijn kant. Dankjewel Arie voor de introductie en voor het openstellen van huis en winkel om dat hier met elkaar weer te gaan beleven. Een nieuw seizoen staat weer voor de deur.⟨/p>
⟨p>Het is inmiddels alweer een aantal maanden geleden dat we ons voor het laatst hebben beziggehouden met het Johannesevangelie. We hebben toen trouwens – en dat kwam wel mooi uit – een hoofdstuk afgesloten: het vijfde hoofdstuk. Inmiddels hebben we al zestien avonden gehad in de bestudering van het Johannesevangelie. Vanavond pakken we de draad op en beginnen we in hoofdstuk 6.⟨/p>
⟨p>Gewoonlijk blik ik even terug op de voorgaande studies, maar ik heb bij mezelf overwogen om daar dit keer van af te zien toen ik dit gedeelte voor me zag. We zullen in de komende tijd immers nog wel vaker de verbanden met het voorgaande bezien, dus dat is niet direct nodig.⟨/p>
⟨p>Johannes 6; in mijn Bijbel staat daarboven 'de spijziging van de 5000'. Het is het vierde van de zeven tekenen die in het Johannesevangelie beschreven worden; het vierde teken dat hier verhaald wordt. Dit is, ik mag wel zeggen, een bijzonder teken, ook om de reden dat dit wonderteken in alle vier de evangeliën wordt beschreven. Dat is een uniek fenomeen.⟨/p>
⟨p>Ik heb eigenlijk niet eens nagekeken of dat van nog meer wondertekenen gezegd kan worden, maar ik vermoed eerlijk gezegd van niet. Dat dit het enige teken is – ik zeg het even onder voorbehoud – maar in ieder geval is het erg uniek dat dit zowel in Matthäus, Marcus en Lukas als ook in het Johannesevangelie beschreven wordt. Dat iets in Matthäus, Marcus en Lukas voorkomt, dat gebeurt vaker, maar dat het ook in Johannes nog eens een keer beschreven wordt, dat is echt uniek.⟨/p>
⟨p>Deze geschiedenis lijkt nogal op een andere geschiedenis: de spijziging van de 4000. Dat was bij een andere, latere gelegenheid. Er zijn trouwens opmerkelijke parallellen, maar vooral ook hele opmerkelijke verschillen tussen beide geschiedenissen. Daar zullen we ons later ook nog wel mee bezighouden, denk ik. Maar laten we eerst de draad maar eens oppakken bij...⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="185" title="Speel af vanaf 03:05">▶ 03:05⟨/button> ⟨span>'na Deze Dingen': van Jeruzalem Naar het Galilea Der Heidenen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En bij het lezen van het eerste woordje kom je meteen eigenlijk al op het punt dat je toch echt even kunt stilstaan. Letterlijk: 'na deze dingen' vertrok Jezus naar de overzijde van de zee in Galilea. En als daar dus staat 'daarna', dan refereert dat uiteraard aan de voorgaande dingen. Meervoud: 'na deze dingen', aan het voorgaande wat beschreven is.⟨/p>
⟨p>En dan worden we geplaatst in Johannes 5. Dat hebben we gezien, daar lees je al: 'Daarna was er een feest van de Joden en Jezus ging op naar Jeruzalem.' En het hele navolgende hoofdstuk, al die 47 verzen, die gaan over het verblijf van Jezus in Jeruzalem. De genezing van de man en vervolgens het dispuut, de discussie, de redenen... allemaal in Jeruzalem. Het is dus na zijn verblijf in Jeruzalem. Over de reis naar het noorden van het land, naar het meer van Tiberias, daar wordt niks over gezegd. We worden gewoon pardoes overgeplaatst naar het noorden van Israël, waar we trouwens in de laatste Bijbelstudies erg op gestuurd waren. We hebben die rede vanaf vers 19 tot het laatste vers, 47, bezien.⟨/p>
⟨p>Dat is dat de Heer daar eigenlijk, vooral in Jeruzalem en in confrontatie met de leidslieden van het volk, de geestelijke leiding, de orthodoxie zeg maar, stuitte op massief ongeloof. Weliswaar beroemde men zich op Mozes en op de Schriften, maar Hij zegt: 'Jullie hebben de Schriften wel, maar onderzoekt de Schriften.' Dat is een woord dat we in vers 39 vinden: 'Onderzoekt de Schriften.' Dat is wat ze niet deden; ze hielden zich er uiteindelijk slechts oppervlakkig mee bezig.⟨/p>
⟨p>We zagen trouwens — en nu lees ik even twee verzen voor, de laatste verzen van wat direct voorafgaat aan Johannes 6 vers 1 — dat de Heer dit zegt: 'Want indien jullie Mozes geloofden, zouden jullie ook Mij geloven; want hij heeft van Mij geschreven. Maar indien jullie zijn geschriften niet geloven...' Jullie hebben dat wel, jullie beroemen je erop. Jullie ontlenen zelfs je status en je functie aan hem, maar geloven doen jullie niet. Dat zijn twee verschillende dingen; dat moet je denk ik heel goed in de gaten houden. 'Maar indien jullie zijn geschriften niet geloven, hoe zullen jullie dan Mijn woorden geloven?' Dat is dus het direct voorafgaande. Dat is het laatste eigenlijk wat de Heer gesproken heeft daar in Jeruzalem, althans zoals Johannes het neerzet vanuit zijn optiek: ongeloof in Jeruzalem.⟨/p>
⟨p>Houd hem even vast, want ik wil straks ook typologisch het hele verhaal in een raamwerk plaatsen, en dan is dat ook van belang voor het begrip. In Jeruzalem stuitte Hij op massief ongeloof. Na die dingen vertrok Jezus naar de overzijde van de zee. Hij was dus eerst aan de ene kant van de zee, en over dat verblijf wordt verder niks gezegd. Nou ja, het is niet helemaal waar, want straks in de volgende verzen zul je zien dat Jezus daar juist heel actief is geweest, ook in de bediening om zieken te genezen. Maar goed, in deze inleiding wordt er verder niks over gezegd. Jezus vertrok naar de overzijde van de zee van Tiberias in Galilea.⟨/p>
⟨p>Dat is het mooie als je parallelle Schriftplaatsen hebt — drie in dit geval: Mattheüs, Markus en Lukas, die dezezelfde geschiedenis ook beschrijven. Elk weer op hun eigen manier, maar ook met details die de ander juist weer niet vermeldt. Logisch, zo gaat dat als diverse auteurs over eenzelfde gebeurtenis schrijven. Dat blijft altijd een heel frappant ding. Het beschrijven van iets, als je het te boek stelt... maar ook als je bijvoorbeeld kijkt naar — ik noem maar wat — ervaringen. Nou, we hebben het zomerseizoen gehad. Iemand is op vakantie geweest, of een paar mensen zijn met elkaar op vakantie geweest. En dan hoor je verhalen van mensen die dezelfde vakantie-ervaring hebben gehad. De wijze waarop zij dat verschillend beschrijven, dat kan gigantisch zijn.⟨/p>
⟨p>Ja, iedereen heeft zo zijn eigen dingen die opvallen, de dingen die hij of zij belangrijk vindt. De één laat dingen weg, terwijl een ander juist weer zal zeggen: 'Ja, maar daar ging het nu juist helemaal om!' Dat is heel subjectief. En dat geldt ook voor het beschrijven van een gebeurtenis als deze in Johannes 6. Natuurlijk komen bepaalde elementen in al die evangeliën voor, dat is nogal wiedes. Maar dat neemt niet weg dat er verschillende invalshoeken zijn en speciale details. Maar ze completeren elkaar ook; ze complementeren elkaar. Hoe is het nou, Ed? Completeren of complementeren? Niet complimenteren, dat is weer wat anders. Ze vullen elkaar aan. Waarom zouden we het moeilijk doen? Dat is makkelijker ook dan. Ze vullen elkaar aan.⟨/p>
⟨p>Want — en nu kom ik even bij mijn punt — Hij ging naar de overzijde en Johannes vindt het niet nodig om specifiek te vermelden van waar dat dan was, maar Lukas wel. Lukas zegt in zijn beschrijving: 'En Hij nam hen mede en trok Zich met hen alleen terug naar een stad genaamd Bethlehem... Betsaida.' Aha, dat is dus de overzijde. Dat Betsaida betekent trouwens 'huis van vissers'. En we weten van deze plaats dat Filippus en Andreas daar vandaan kwamen. En als ik zeg Andreas, dan is dat ook expres dat ik het zo neerzet, omdat deze beide figuren straks in deze geschiedenis ook nogal een rol spelen. Het zijn de enige twee discipelen die bij name in dat verband genoemd worden. Uiteraard was het ook Petrus die uit Betsaida kwam; immers, Andreas was een broer van Simon Petrus, de minder bekende variant zeg maar. De minder bekende broer. Zo gaat dat met de Andreassen, hè? Die staan altijd een beetje op de achtergrond. 'Ik ben ook de broer van hem, ja.'⟨/p>
⟨p>Ik ken trouwens iemand, vroeger werd ik consequent door een broeder uit Lelystad altijd 'Andreas Peters' genoemd. Omdat mijn achternaam Piet is, en dat is weer afgeleid van Peter. Ik heb wel wat met dat duo. Die kwamen uit deze plaats. Johannes — want dat vond hij dan wel weer van belang — in Johannes 1 vers 45 wordt inderdaad van beiden gezegd dat ze uit Betsaida kwamen. En als u even wilt weten waar dat precies lag, dan gaan we eventjes onze topografische kennis weer ophalen.⟨/p>
⟨p>Dit is de landkaart van Israël. Hier, dit stukje, dat is het noordelijke deel met daarin het meer van Genesareth. Als we dat even uitvergroten, dan krijg je dit beeld. Hier heb je de bekendste en de grootste stad — tot op heden trouwens het geval — Tiberias. Die naam is trouwens ontleend aan een keizer, een Romeinse keizer: Tiberius. En tot op de dag van vandaag is het een flinke plaats. Ook aan het meer van Genesareth. Nou ja, je hebt Safed, Kiryat Shmona; dat zijn allemaal moderne plaatsen. Maar goed, hier is dan de Golanhoogte. Hier is het plaatsje Betsaida. Er zijn maar heel weinig restanten van overgebleven van dat plaatsje.⟨/p>
⟨p>Laat ik nog even een plaatje zien. Ja, ik had nog een kaartje, want hier zie je nog wat meer plaatsen rond dat meer. Hier heb je dus Betsaida, helemaal aan de noordkant. En even daaronder, aan de westkant: Kapernaüm. Dat lag dus heel dicht bij elkaar, op een redelijke loopafstand. En Kapernaüm, dat was de plaats waar de Heer ook geruime tijd heeft gewoond. Hij kwam uit Nazareth en Hij woonde een tijd gewoon zelfstandig in Kapernaüm. Eigenlijk: 'het dorp van Nahum', het dorp van de vertroosting. En dan heb je Magdala — dat speelt in de evangeliën ook een rol — Genesareth, Tiberias... allemaal rond de zee van Galilea.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="810" title="Speel af vanaf 13:30">▶ 13:30⟨/button> ⟨span>Kinneret: Geheimenissen Ontsluieren bij de Harp⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Ik wilde daar ook nog even wat over zeggen, want ik geloof dat dit de enige plaats is waar het zo genoemd wordt: de zee van Tiberias. Er hangen echter nogal wat namen aan deze zee of aan dit meer. Bekend is ook het meer van Genezareth, zoals we dat in Lucas 5 tegenkomen. Op veel meer plaatsen in het Nieuwe Testament wordt het zo genoemd. Het is interessant, maar deze naam is eigenlijk de meest oorspronkelijke, want u moet weten dat Genezareth een afleiding is van het Hebreeuwse Kinneret.⟨/p>
⟨p>Het meer van Kinneret is de naam die we in het Oude Testament consequent tegenkomen voor dit meer. Het wordt daar een stuk of zeven, acht keer genoemd. In heel het Nieuwe Testament speelt het meer een grote rol, maar in het Oude Testament heeft het niet echt een rol van grote betekenis. In de Hebreeuwse Bijbel heet het echter consequent het meer van Kinneret. Via-via gaat dat zo met talen; als je dat overzet, wordt het uiteindelijk via Kinneret weer Genezareth. Maar het meer van Genezareth is de naam die we heel dikwijls in het Nieuwe Testament tegenkomen. En dan heb je ook nog de aanduiding 'de zee van Galilea'. Ik geloof dat we dat hier ook zo lazen: de zee van Galilea, ⟨em>The Sea of Galilee⟨/em>. Het wordt trouwens ook wel simpelweg 'het meer' genoemd, of zelfs 'de zee'. Dit zijn wel de belangrijkste aanduidingen.⟨/p>
⟨p>Waarbij nog iets interessants te melden valt; dat vind ik echt zo boeiend. Dat Genezareth waar ik het over had, is dus afgeleid van Kinneret. Maar het Hebreeuwse woord Kinneret komt van het woord ⟨em>kinor⟨/em>. En ⟨em>kinor⟨/em> betekent een harp. Het is niet zo moeilijk te begrijpen waarom het zo heet, want als je het meer direct van bovenaf bekijkt, heeft het de vorm van een harp. Daarom heet het dus zo. Welk labeltje we er ook aan hangen, wanneer een Hebreeër het heeft over dit meer of deze zee, dan wordt hij door de naamgeving direct herinnerd aan een muziekinstrument. Of, ik zou haast zeggen, dan word je direct herinnerd aan David.⟨/p>
⟨p>Ik heb hier nog een schriftplaats bij staan die heel fraai is. Ik ga het even ter plekke nakijken. Je zou zeggen dat deze van David is, maar hij is van de Korachieten: Psalm 49. In de Statenvertaling staat: "Ik zal mijn geheimenis bij de harp ontsluieren." Er staat in het Hebreeuws ⟨em>be-kinor⟨/em>, oftewel 'bij de harp'. Het hangt er net vanaf welke vertaling je gebruikt — citer of harp — maar de Bijbel maakt dat onderscheid niet zo strikt als wij. In elk geval wordt hier het woord ⟨em>kinor⟨/em> gebruikt, waar Kinneret van afgeleid is. Wat daar staat is dit: "Ik zal mijn geheimenis bij de citer, bij de harp, ontsluieren." Ik maak het open, dat is wat ontsluieren is: ik ontsluier bij de harp mijn raadsel, mijn geheimenis.⟨/p>
⟨p>Als je daar even over doordenkt, dan wordt dat heel bijzonder. David speelde muziek, en bij die muziek, bij de harp die hij bespeelde, zong hij teksten. Dat waren woorden van God, maar dat was niet zomaar wat; dat waren geheimenissen waarin zoveel ligt besloten. David componeerde zijn psalmen en zong ze met begeleiding van de harp. Duizend jaar later komen we bij de Zoon van David. En wat doet Hij? Hij brengt het Woord van God, en dat is als muziek in de oren; het brengt je in hogere sferen.⟨/p>
⟨p>Ik vind het zo mooi wat het Woord van God met een mens doet. Dat is eigenlijk precies hetzelfde als wat muziek in staat is te doen bij een mens: snaren raken die je rationeel niet zomaar kunt verklaren. Het brengt je in vervoering, het brengt je op grote hoogte. Ik ben eigenlijk helemaal niet muzikaal, wat vreemd is met een vader die heel erg goed piano en orgel kon spelen; ik kan nog niet eens 'Vader Jacob' spelen. Maar muziek brengt je in vervoering en op grote hoogte. Het brengt ons in majeur. Muziek kan je in mineur brengen, maar ook in majeur. Dat heb ik ooit van mijn vader geleerd. Weet u wat majeur is? Een technische term daarvoor is de grote terts. Bij de terts gaat het omhoog.⟨/p>
⟨p>Als het bij de terts omlaag gaat — dat zou je ook eens aan de bakker uit de geschiedenis van Jozef moeten vragen — dan is het niet goed, dan is het mineur. Je had namelijk de schenker en de bakker. Bij de ene werd hij op de derde dag verhoogd: de schenker. De andere werd op de derde dag vernederd: de bakker. Dat spreekt van nieuw leven, van opstanding. Dat brengt ons in majeur. Dat is wat muziek doet; het raakt de juiste snaren, om even in de terminologie te blijven.⟨/p>
⟨p>Maar nu ben ik dit zijpaadje ingegaan en moet ik weer terug. David ontsluierde geheimenissen onder woorden bij de harp, en duizend jaar later komt de Zoon van David en brengt het Woord van God. Hij vertelt geheimenissen. Of anders gezegd: Hij spreekt gelijkenissen uit. Dat is niets anders dan geheimenissen. Het is een hardnekkig misverstand dat de Heer gelijkenissen vertelde om dingen duidelijk te maken. Juist op de plek waar een zevental gelijkenissen worden verteld, wordt op de vraag van de discipelen "Waarom vertelt U dat?" geantwoord dat men met het hart niet zou verstaan. De Heer vertelde gelijkenissen juist om dingen te verbergen. Vandaar dat Hij die verhalen vertelde aan de schare, maar ze afzonderlijk uitlegde aan Zijn discipelen. De schare hoorde de verhalen wel, maar de betekenis ontging hen.⟨/p>
⟨p>En waar vertelde de Heer die gelijkenissen? Bij dit meer. Er staat dikwijls dat Hij van wal stak en vanaf het schip de scharen op de oever toesprak. De schare zag het allemaal wel, maar de diepere betekenis ontging hen. Dat is typologie: vanaf de zee sprak Hij tot de mensen op het land, tot Israël, en ze begrepen het niet. Ze zagen het met hun eigen ogen, maar ze verstonden het niet. Dit gebeurde allemaal bij dat meer, daar waar de geheimenissen bij de harp ontsloten worden — maar ook versluierd. In ieder geval werden daar geheimenissen doorgegeven.⟨/p>
⟨p>Goed, dat dus even wat die naam van het meer betreft. We moeten natuurlijk wel wat meer vaart maken, want we zitten nog steeds in het eerste vers. Maar over bepaalde details mag je niet zomaar heen fietsen; dat vind ik te kostbaar om te laten liggen. Jezus vertrok dus naar de overzijde van de zee van Tiberias, Kinneret. Dat was in Galilea, wat in Mattheüs 4 vers 15 het 'Galilea der heidenen' wordt genoemd. Dat zeg ik met opzet. Hij kwam uit Judea, uit het Joodse land, uit Jeruzalem, de hoofdstad. En nu was Hij daar in het noorden bij de zee. Dat is op zichzelf al een beeld van de natiën. Daarom heet het ook met recht het Galilea der heidenen.⟨/p>
⟨p>Ten opzichte van de Judeërs was er altijd wat tweespalt. De Judeërs spraken eigenlijk altijd met dedain over de Galileërs, want ja, dat was maar dat heidense gebied.⟨/p>
⟨p>Goed, daarna vertrok Jezus naar de overzijde van de zee van Tiberias in Galilea. Er staat dan bij dat Hem een grote schare volgde. Waarom? Omdat ze de tekenen zagen die Hij aan zieken verrichtte. Die tekenen worden hier weliswaar niet verhaald – welke tekenen dat precies waren – maar het waren tekenen aan zieken.⟨/p>
⟨p>Dit verblijf van Jezus in Galilea wordt hier in Johannes 6 beschreven en dat gaat door tot vers 9 van hoofdstuk 7. Daarna gaat de Heer trouwens weer richting Jeruzalem. Maar uitgebreid wordt het beschreven in met name het Mattheüs-evangelie, want dat begint in Mattheüs 4 vers 12 en gaat door tot het einde van Mattheüs 13. Mattheüs 13 noemde ik net; dat is het hoofdstuk van die zeven gelijkenissen bij het meer van Kinnereth.⟨/p>
⟨p>Daar zie je trouwens ook weer dat bepaalde dingen in het Johannes-evangelie slechts summier beschreven worden. Eén ding wordt eruit gelicht en de rest wordt weggelaten, gewoon omdat de auteurs allemaal zo hun eigen literaire doelstellingen hadden. U begrijpt wel: als ik het zo zeg, dan bedoel ik daarmee niet te zeggen dat die auteurs maar een beetje op hun eigen houtje opereerden. Uiteraard werden zij door Gods Geest geïnspireerd, dat is duidelijk.⟨/p>
⟨p>Afijn, die scharen volgden Jezus omdat zij de tekenen zagen die Hij aan zieken verrichtte. Als dat zo geformuleerd wordt, dan is dat trouwens geen compliment. Laten we het gewoon netjes houden: het is een vaststelling. Dat was de reden waarom zij achter Hem aangingen. Het betekent dus niet noodzakelijk dat zij ook geloof hechtten aan Zijn woorden. We zullen dat ook nog wel zien.⟨/p>
⟨p>En dan staat er: "En Jezus ging de berg op..."⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1636" title="Speel af vanaf 27:16">▶ 27:16⟨/button> ⟨span>Gezeten op de Berg: een Typologisch Beeld van de Tegenwoordige Tijd⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En Hij zat daar neer met Zijn discipelen. Want de Heer was juist naar de andere kant van het meer gegaan om zich terug te trekken. Hij ging dan ook in de eenzaamheid; Hij nam Zijn discipelen mee. Hij ging heel vaak het gebergde in, zoals u ook elders in de evangeliën leest, om zich even terug te trekken in de eenzaamheid en daar de nacht te verblijven. In dit geval was Hij naar de andere kant getrokken, juist omdat Hij het erg druk had gehad met het genezen van de vele zieken en met het uitspreken van woorden. En nu ging Hij daar in Betsaida de berg op en zat daar neer met Zijn discipelen.⟨/p>
⟨p>Deze mededeling op zich is heel simpel; daar hoef je niet zo erg veel woorden aan te besteden. Maar ik wil toch op iets anders wijzen, want hier wordt een geweldig beeld neergezet. Zoals het hier in Johannes 6 wordt beschreven, is het een plaatje van de tegenwoordige tijd. Ik zal uitleggen wat ik daarmee bedoel. In hoofdstuk 5 was het onderwerp dat Hij was afgewezen in Jeruzalem. Vervolgens gaat Hij naar het Galilea der natiën, het Galilea der heidenen. Hij bevindt zich bij de zee, en ik hoop dat u nu net zo 'dubbelzinnig' luistert als ik de woorden bedoel uit te spreken. Want Hij is nu verworpen; dat is de tegenwoordige positie van de Heer Jezus. Hij is verworpen door Jeruzalem en begeeft zich nu in het verborgene onder de natiën. Hij is bij de zee, wat spreekt van de natiën.⟨/p>
⟨p>Het is natuurlijk prachtig zoals dat in vers 3 beschreven wordt: Hij ging de berg op. Dat wil zeggen dat Hij zich daar in de hoogte bevindt. Bovendien staat er: Hij zat daar neder. Ook dat is typerend voor de positie van Jezus Christus vandaag. Waar is Hij? Wel, Hij is op de hoogte, op de hoogste plaats zelfs, op de berg, en Hij is daar in een positie van rust gezeten. En Hij zat daar neder met Zijn discipelen. Dat neerzitten is in het algemeen, wanneer dat in gezelschap is, meestal ook een uitbeelding van het geven van onderwijs. Ik heb het daar recentelijk al eerder over gehad, en hoewel ik niet meer precies weet wat de aanleiding was, kan ik het nu kort houden.⟨/p>
⟨p>In ieder geval: als een leraar onderwijs geeft, dan zit hij. Daarom zit ik hier nu ook, terwijl ik mijn verhalen vertel en dingen probeer duidelijk te maken. Een leraar zit; dat zie je in de Bijbel heel dikwijls. Als er daarentegen een profetische uitspraak of een profetische rede wordt gehouden, dan sta je. Er is niet eens zoveel fantasie voor nodig om dat te begrijpen. Om onderwijs op te vangen of door te geven, is rust noodzakelijk. U weet toch wat het woordje school betekent? Dat komt van een Grieks woord dat letterlijk 'vrije tijd' betekent. Ik heb het mijn jongens ook wel eens verteld, die daar slechts honend op reageerden, maar de gedachte daarbij is dat je in rust moet zijn als je iets wilt leren. Je moet daar tijd voor apart zetten. Juist in die rust ben je in de goede conditie om dingen op te nemen, te overwegen en te bespreken. Vandaar ook dat een leraar met zijn leerlingen zit, in rust.⟨/p>
⟨p>Daarentegen, als je wat te zeggen hebt, dan ga je staan en verhef je je stem. Met het verheffen van je stem verhef je ook nog eens je lichaam, gewoon om duidelijk zichtbaar te zijn. In ieder geval is de Heer hier gezeten met Zijn discipelen. In een van de andere evangeliën wordt ook verteld dat Hij Zijn discipelen onderwijs gaf. Ik blijf het een mooie manier van zeggen vinden: Hij stelde Zijn leerlingen op de hoogte. Dat is natuurlijk heel erg dubbelzinnig. Want ze waren letterlijk op de hoogte. Sowieso, als je iemand informeert, stel je hem op de hoogte, maar als je het hebt over de plaats waar Christus vandaag gezeten is — en waar wij trouwens ook nu in de tegenwoordige tijd samen met Hem gezeten zijn — dan is dat ook op de hoogte. Dat is het allermooiste wat je aan elkaar duidelijk kunt maken en wat je vanuit de Schrift kunt leren. Dan word je met recht op de hoogte gesteld: Wie is Hij? Waar is Hij? Waar zijn wij? Waar rekent Hij ons? Waar ligt onze toekomst? Dat is allemaal op de hoogte stellen, toch?⟨/p>
⟨p>Wat ik eigenlijk wil zeggen, is dat deze geschiedenis — en ik heb daar inmiddels al heel wat voorbeelden van gegeven in deze 16 of 17 avonden — op een typologische manier wijst op de positie van Christus in de tegenwoordige tijd. Dat wil zeggen dat allerlei episodes in het leven van Jezus achteraf blijken te verwijzen naar de tegenwoordige tijd; Johannes is immers de laatste die dit Evangelie heeft opgetekend. We zagen dat ook in Johannes 4 over het gesprek met de Samaritaanse vrouw. Hij verbleef twee dagen in Samaria, waar Hij bekend werd als de Redder der wereld. Vervolgens, na die twee dagen, komt Hij aan in Kana, in het stadje waar Hij eerder op de derde dag water in wijn had veranderd.⟨/p>
⟨p>Mensen, dit is geschiedenis, maar het is ook profetie. Het is zo wonderbaar mooi, want het spreekt uiteraard van de tegenwoordige tijd waarin de Heer een omweg maakt en zich onder de natiën, de niet-Joden, bevindt. Maar vervolgens, op de 'derde dag', komt Hij daar waar Hij oorspronkelijk voor gekomen was: bij Zijn eigen volk. We zullen dat ook in deze geschiedenis weer gaan zien. Het is een plaatje van de tegenwoordige tijd, van de onderbreking, maar ook van waar dat uiteindelijk weer op uitloopt: op het zegenen van het volk Israël. Ook deze geschiedenis is daar een prachtig voorbeeld van. Maar goed, nu loop ik eventjes op de zaken vooruit, want ik heb dingen in gedachten die u misschien nu nog niet weet. Even geduld, we gaan verder.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2134" title="Speel af vanaf 35:34">▶ 35:34⟨/button> ⟨span>Het Pascha Nabij: de Ware Betekenis van het Brood uit de Hemel⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan staat er bij: het Pascha, het feest der Joden, was nabij. Zo wordt dat vaker genoemd in het Johannes-evangelie. Het Pascha, het feest der Joden, was nabij. Daarin klinkt natuurlijk ook iets door dat het hún feestje was geworden, om het zo maar te zeggen; niet meer de hoogtijden des Heren. Maar ook hier moet ik erbij zeggen dat daar nog wel wat meer aan vastzit. Het eerste wat opvalt, is dat de Heer kennelijk Zelf niet opgaat naar Jeruzalem. Als het feest nabij was, dan zou je verwachten dat Hij naar Jeruzalem opging, maar dat deed Hij niet. Want ook in het vervolg zullen we dat niet lezen. In Johannes 7 ook niet. Je leest in Johannes 7 vers 1: "Daarna trok Jezus..." – en dan praten we over een dag of twee dagen na dit – "...trok Jezus rond in Galilea, want Hij wilde Zich in Judea niet ophouden." Enzovoorts.⟨/p>
⟨p>Dus de Heer heeft nog een hele tijd daar in Galilea vertoefd en Hij is kennelijk niet naar Jeruzalem toegegaan, omdat Hij Zich niet in Judea wilde ophouden vanwege de enorme vijandschap die Hij daar tegenkwam. Nou ja, dat kennen we. Uiteindelijk is Hij op het feest der Joden, op een Pascha in Jeruzalem, gedood. Maar hier zit nog iets achter, en dat is dat de maaltijd die nu hier in Johannes 6 beschreven wordt, feitelijk ook het karakter heeft van een Paschamaaltijd.⟨/p>
⟨p>Het Pascha was nabij, en dat wordt vooral duidelijk als we – dat is weliswaar niet meer voor vandaag, maar voor de volgende keren – de lange rede die de Heer heeft gehouden naar aanleiding van deze gebeurtenis nader zullen bezien en beluisteren. Dan zullen we ook ontdekken dat eigenlijk dit teken niets anders is dan een verwijzing naar het eten van de Zoon des mensen, het eten van Zijn lichaam en van Zijn bloed. Het zijn termen die Hij gewoon rechtstreeks zo gebruikt. En ik moet er nog iets bij zeggen: Hij zal dan ook in diezelfde rede duidelijk maken dat wat zij meemaakten, een directe link heeft met de verlossing uit Egypte.⟨/p>
⟨p>Laat ik het misschien even wat scherper stellen, want ik kan me voorstellen dat dit wat cryptisch is. Ik bedoel dit: op deze dag vindt het wonder plaats van die wonderbare spijziging, hier op deze locatie. Een dag later komt de Heer die schare weer tegen en dan gaat Hij vertellen wat de echte betekenis is van dit wonder. Hij vraagt dan eigenlijk: "Weten jullie al waarom dit heeft plaatsgevonden?" Niet alleen maar om hen te plezieren en om hen van een avondmaaltijd te voorzien. Hij zegt: "Maar dat brood wat jullie gegeten hebben, dat spreekt van Mijzelf. Ik ben het Brood des levens." Dat is de uitleg die Hij de volgende dag zal geven van deze geschiedenis. Dat is de uitleg die de Heer Zelf gaf van dit wonderteken.⟨/p>
⟨p>En dan zegt Hij: "Ja, uw vaderen hebben ooit het manna uit de hemel gekregen toen ze verlost waren uit Egypte." Trouwens, het Pascha werd gevierd naar aanleiding van de verlossing uit Egypte, dus vandaar die link. Die link in vers 4, dat het Pascha, het feest der Joden, nabij was, is dus veelzeggend. Want dat wat hier gebeurt, heeft dezelfde boodschap als het Pascha an sich als hoogtijd. Daar komt trouwens nog iets bij, maar daarover straks meer.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2401" title="Speel af vanaf 40:01">▶ 40:01⟨/button> ⟨span>De Beproeving van Filippus: Menselijk Tekort en Goddelijke Voorziening⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>In vers 5 staat dat toen Jezus de ogen opsloeg en zag dat een grote schare tot Hem kwam, Hij tot Filippus sprak. Het is ook hier weer interessant om even de connectie te zien met wat we in de andere evangeliën lezen, in Mattheüs maar ook in Marcus 6. In Marcus 6:34 lezen we het parallelle gedeelte: "En toen Hij uit het schip ging, zag Hij een grote schare en Hij werd met ontferming over hen bewogen, omdat zij waren als schapen die geen herder hadden." Ze hadden geen leiding, maar vooral: ze hadden geen voedsel. Vandaar ook dat Hij hen voedsel gaf. Letterlijk natuurlijk, maar uiteraard vooral ook geestelijk, want dat is waar een mens werkelijk van leeft. Een mens zal niet leven van brood alleen, maar van alles waar het brood een beeld van is, namelijk van al het woord dat uit de mond Gods uitgaat.⟨/p>
⟨p>Hij werd met ontferming over hen bewogen en daarom stuurde de Heer hen ook niet weg. In Johannes 6 staat dat toen Jezus de ogen opsloeg en zag dat een grote schare tot Hem kwam, Hij tot Filippus sprak. Filippus kwam uit Betsaida. Je kunt je op een hoger niveau afvragen of daar nog meer achter zit, of er meer dingen in verborgen liggen, maar de meest natuurlijke reden waarom Filippus en straks ook Andreas benaderd worden, lijkt mij voor de hand liggend: zij kwamen uit deze plaats zelf. Jezus vraagt Filippus dus waar zij brood kunnen kopen; daar komt het eigenlijk op neer. Waarom Filippus? Wellicht omdat hij daar vandaan kwam. Ik geef toe, dat is de oppervlakkige reden, maar goed.⟨/p>
⟨p>Dan vraagt Hij aan Filippus, die we niet zo heel vaak bij name genoemd vinden in de evangeliën: "Waar zullen wij broden kopen, dat dezen kunnen eten?" En dan staat er meteen bij, als een mededeling van Johannes: "Maar dit zeide Hij om hem op de proef te stellen, want Hij wist zelf wat Hij doen zou." Dit wist Filippus niet, en de omstanders die dit hoorden ook niet. Het was een opmerking met een dubbele bodem; Hij deed dit om hem uit te lokken, om hem te beproeven of te testen.⟨/p>
⟨p>Vergeet niet het wonder waar ik het zojuist al even over had: het wonder in Kana. Toen was er geen wijn meer op een bruiloft, een vrij hopeloze situatie. "Zij hebben geen wijn meer," werd er gezegd. En wat deed de Heer? Hij voorzag. Zij hadden dat nodig en de Heer voorzag. Het enige wat ze hoefden te doen, was lege vaten ter beschikking te stellen en ze werden gevuld; water werd wijn. Inmiddels zouden ze toch wel moeten weten met wie ze van doen hadden. Als er iemand was die voorzag bij een hopeloos tekort, wat zou de Heer dan nu doen? Maar goed, Filippus wordt verder niets kwalijk genomen, al is het wel duidelijk wat de Heer hier op het oog had. Hijzelf wist wat Hij zou doen.⟨/p>
⟨p>Filippus antwoordde Hem: "Tweehonderd schellingen brood is voor dezen niet genoeg, als iedereen zelfs maar een kleine hoeveelheid zou krijgen." Je moet je realiseren dat tweehonderd schellingen een behoorlijke som geld is. In Mattheüs 20 lees je dat een schelling, of een denaar zoals het eigenlijk in het Grieks heet, de waarde heeft van ongeveer één dagloon. Tweehonderd schellingen zijn dus tweehonderd daglonen; dat is eigenlijk bijna een jaarsalaris. Ik ben zelf even kwijt hoe de precieze verhoudingen liggen – ik leef van de wind, zullen we maar zeggen – maar we weten natuurlijk dat de Heer en de discipelen reisden en dat Judas de kas beheerde als penningmeester. Misschien suggereerde Filippus dat er nog tweehonderd schellingen in kas waren, een aardige hoeveelheid geld, maar zelfs dat was voor deze groep niet genoeg voor zelfs maar een kleine hoeveelheid. We hebben tot nu toe twee keer gelezen dat het een grote schare was, maar hoe groot die schare werkelijk was, lezen we pas verderop: het waren vijfduizend mannen, waarbij de vrouwen en de kinderen nog niet eens meegerekend zijn. Het was een gigantische menigte mensen.⟨/p>
⟨p>We waren gebleven in het zevende vers, bij de mensen die na die enorme tocht toe waren aan hun avondmaaltijd. Dat weten we overigens uit de andere evangeliën, want hier staat het niet expliciet vermeld, al wordt het wel gesuggereerd. Er wordt elders echt gezegd dat het tegen de avond was. Het meest voor de hand liggende was om de mensen maar weer naar huis te sturen, maar aangezien ze al een hele rit erop hadden zitten, kon dat zomaar niet. Ze waren helemaal naar Betsaida gekomen vanaf de andere kant van de zee. Terwijl de Heer met het schip was gegaan en de weg had afgesneden, waren zij lopend gegaan.⟨/p>
⟨p>Zojuist hadden Arie en Nick het er nog over hoe het toch komt dat sommige mensen zo makkelijk afvallen en anderen weer niet, en misschien heeft het hier ook wel een beetje mee te maken. Je staat er namelijk versteld van hoeveel er in die dagen gelopen werd. Men had toen geen supermarktje op elke hoek waar je zomaar even eten kocht; men liep dagelijks vele kilometers. Geen e-bike, niets van dat alles. Dat was natuurlijk erg goed voor de conditie en tegen zwaarlijvigheid. Er werd ook even de suggestie gedaan dat je van bijbelstudie misschien heel erg dik wordt. Het is wel vast voedsel en het is als honing; het vervult een mens wel, maar op een andere manier.⟨/p>
⟨p>Laten we ter zake komen. De Heer had Filippus aangesproken en gezegd: "Koop maar het eten." Daarop had Filippus gezegd dat tweehonderd schellingen brood niet genoeg zou zijn voor zelfs maar een kleine hoeveelheid per persoon. En dan pakken we de draad weer op bij een van zijn discipelen: Andreas. Hij en Filippus worden ook samen genoemd in hoofdstuk 12 vers 22. Hier zijn Filippus en Andreas de enigen van de twaalf die bij name genoemd worden. In Johannes 12, waar we later nog uitgebreider over zullen spreken, lezen we over enige Grieken — Griekse Joden of geassimileerde Joden — die naar Jeruzalem opgingen om op het feest te aanbidden. Zij gingen naar Filippus, die van Betsaida in Galilea was, en vroegen hem: "Heer, wij zouden Jezus wel willen zien." Filippus ging vervolgens naar Andreas, en Andreas en Filippus gingen en zeiden het aan Jezus. Er zit hier nog iets aardigs aan vast: Andreas en Filippus zijn de enige twee van de twaalf discipelen die een Griekse naam hebben, een naam die feitelijk gecorreleerd is aan de buitenwereld.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3069" title="Speel af vanaf 51:09">▶ 51:09⟨/button> ⟨span>Andreas, het Jongetje en het Onbeduidende Lunchpakket⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En een van Zijn discipelen, Andreas, wordt dan geïntroduceerd. Het was de broer van Simon Petrus, die tot Hem zei: "Hier is een jongen die vijf gerstebroden en twee vissen heeft." Een jongetje. Als ik dit zo zeg, dan kan ik het maar moeilijk onderdrukken om te denken aan dat liedje dat destijds in Huize Piet heel veel gespeeld werd, van Elly en Rikkert. "Vijf broden en twee vissen, het was niet eens zoveel. Maar toen de Heer ze zegende, kreeg iedereen zijn deel."⟨/p>
⟨p>Er was nog een couplet aan vast – wie kan me helpen? Dat was dan de moraal ervan: heb jij ook maar heel weinig? Ik zeg het nu eventjes met mijn eigen woorden: heb jij ook maar heel weinig? Maakt niet uit. Geef het aan de Heer en Hij maakt er heel veel van. Als het in Zijn hand is... al heb je maar heel weinig.⟨/p>
⟨p>Wat had dat ventje nou? Helemaal niets eigenlijk. Hij geeft gewoon zijn lunchpakket aan de Heer en moet je zien wat er gebeurde. Als de Heer het in Zijn handen krijgt, dan wordt het zo groots en zo veel. "Hier is een jongen die vijf gerstebroden en twee vissen heeft." Nou, het zal u niet verbazen dat daar toch ook wel wat meer mee aan de hand is. In de eerste plaats dit.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3160" title="Speel af vanaf 52:40">▶ 52:40⟨/button> ⟨span>De Gersteoogst: Christus als de Eersteling uit de Doden⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Want gerst herinnert ons direct ook aan de tijd waarin dit zich afspeelt: de tijd van het Pascha. In het feest van het Pascha had je een speciale dag, en dat heet de dag van de eerstelingsscharven. Daar is geen datum voor gefixeerd, maar wel een weekdag. Er staat namelijk bij dat het op een dag na de sabbat is. En op de dag na de sabbat werd de eerstelingsscharve of de eerstelingschoof van de gersteoogst binnengehaald. De gersteoogst was het eerste wat binnengehaald werd; in het vroege voorjaar werd de gerst binnengehaald en de eerstelingschoof werd naar de priester gebracht. Die priester bracht die schoof dan op een specifieke dag, namelijk op de dag na de sabbat – ook de achtste dag daarmee dus. Daags na de sabbat bewoog hij die schoof voor het aangezicht van de Here. Dat was de dag van de eerstelingschoof van de gersteoogst.⟨/p>
⟨p>Vanaf die dag moest men vijftig dagen en zeven sabbatten gaan tellen. Na die zevende sabbat krijg je vervolgens de vijftigste dag, en dan was het Pinksteren. Er wordt geen datum aan gekoppeld; men moest gewoon specifiek gaan tellen vanaf de dag na de sabbat.⟨/p>
⟨p>Maar nu komt het echte verhaal natuurlijk, het allermooiste hiervan: die dag van de eerstelingschoof is de dag geweest dat onze Heer Jezus Christus, de Eersteling uit de doden, opstond uit het graf. Op die dag, de dag van de eerstelingschoof van de gersteoogst – het officiële begin van de gerst – stond Hij op uit de doden. Als, hoe kan het ook anders, de Eersteling. Hij stierf op de dag van het Pascha, toen het lam geslacht werd, en Hij stond op op de dag van de eersteling.⟨/p>
⟨p>Al die hoogtijden zijn van origine geen feesten van de Joden; het zijn de hoogtijden van JAHWEH. "Het zijn Mijn dagen," zegt God. Het zijn de dagen die God van den beginne al vastgelegd heeft. "Dat staat op Mijn programma; dat gaat er gebeuren." Wanneer moet de eerstelingschoof gebracht worden? Uiteraard op de dag dat Mijn Zoon uit de doden wordt opgewekt. Je kunt het ook omkeren natuurlijk, maar in ieder geval moet dat samenvallen. Daar gaat het om. Dat is natuurlijk schitterend, en dat geldt trouwens voor al die hoogtijden. Dat is een geweldig verhaal, maar daar gaan we het nu verder niet over hebben.⟨/p>
⟨p>Als we het over gerst hebben, over gerstebroden, dan worden we bepaald bij de gerst. U weet wel wat het verschil is tussen gerst en tarwe? Je ziet het heel goed: een gerste-aar is zo'n hele harige aar. In tegenstelling tot gewoon tarwe wordt de tarweoogst zeven weken later binnengehaald – vandaar Pasen en Pinksteren.⟨/p>
⟨p>Waarom de bijzonderheden van gerst er allemaal nog meer zijn en waarom dat ook weer van Christus spreekt... het woord voor gerst is een mooi verhaal, maar daar gaan we het nu verder niet over hebben, want dat voert denk ik een beetje te ver. Ik zie Thérèse nu denken: "Waarom zeg je dat dan niet?" Nee, dat doe ik niet, want dat voert ons te ver.⟨/p>
⟨p>Hier is die jongen die vijf gerstebroden en twee vissen heeft. Maar één ding moet duidelijk zijn: gerst verwijst naar de Eersteling uit de doden. En daar moet ik trouwens ook nog even aan denken; ik heb daar vorige week nog een stukje over geschreven. Je leest in Ruth 1 hoe Naomi, inmiddels Mara, helemaal leeg en bitter terugkomt in het land. Haar zoon is ze kwijt, haar man is ze kwijt; alleen één schoondochter heeft ze nog: Ruth. Er staat bij dat ze kwamen in Bethlehem en dat het het begin van de gersteoogst was.⟨/p>
⟨p>Vervolgens begint hoofdstuk 2 en daar staat: er was in Bethlehem een man, Boaz geheten, groot van vermogen. Dan begint de omkering in het verhaal. Het is een hele verdrietige neergang; ze moest naar het land Moab en raakte iedereen kwijt. Het is dood en verderf. Maar dan arriveert ze weer in het 'Broodhuis' en daar staat er: het was het begin van de gersteoogst. Dat was deze tijd dus. Dan weet je eigenlijk al dat dit een hele hoopvolle mededeling is: overwinning op de dood. Dat heeft Mara in haar bitterheid ook wel gemerkt. Ze dacht dat ze verstorven was, maar ik zie daar: er kwam nieuw leven; het werd het begin van het huis van David.⟨/p>
⟨p>En dan nog wat: dat jochie heeft vijf gerstebroden te bieden, wat natuurlijk helemaal niets voorstelt. Nee, maar daar hebben we het nu juist over. Hij gaf vijf gerstebroden en er staan twee vissen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3551" title="Speel af vanaf 59:11">▶ 59:11⟨/button> ⟨span>Het Evangelie in de Sterren: de Twee Vissen en de Afgelopen 2000 Jaar⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En ja, dat is ook zo'n mooi verhaal. Want vissen zijn eigenlijk het embleem van de afgelopen 2000 jaar. Dat is wat ik bedoel met dat astrologische embleem. Astrologisch... sommige mensen gaan dan meteen steigeren. Dat begrijp ik heel goed hoor, waarom je dat doet. Maar op zich, dat wil ik maar gezegd hebben, is de dierenriem zelf een gegeven dat in de Schrift voorkomt en daar zit een geweldige betekenis aan vast.⟨/p>
⟨p>Ik heb ooit geleerd dat alles wat met de dierenriem en met astrologische tekens te maken heeft, occult en afgodisch is. Daar ben ik helemaal van bekeerd. Inmiddels weet ik: het spreekt allemaal van Hem. Het Evangelie... we hadden het net over Jacob Klein-Haneveld. Ik had ooit een boekje van hem, een dunne brochure, en dat had als prachtige titel: 'Het evangelie staat in de sterren'. Dat ging over de twaalf sterrenbeelden. Later heb ik nog veel meer gehoord over al die 48 sterrenbeelden die stuk voor stuk, ook in de hele rangordening, spreken van Gods plan: het Evangelie.⟨/p>
⟨p>Als je het heel kort wilt zeggen en alle tussenliggende sterrenbeelden even vergeet, maakt dat niet uit. Als je weet wat het begin en het einde is, dan weet je eigenlijk genoeg. Het begint bij de Maagd en het eindigt bij de Leeuw. Dat is het verhaal van de dierenriem. En dan weet je feitelijk ook meteen wat het Evangelie is. Het begint bij de Maagd die niet kon voortbrengen — nee, maar dan ken je de Heer nog niet — en het eindigt bij de grote Leeuw.⟨/p>
⟨p>Waarom zeg ik dat nu in dit verband? Omdat er namelijk ook een sterrenbeeld is dat de Vissen heet. Dat weet ik goed, want ik ben zelf van het sterrenbeeld Vissen, 2 maart. Maar wat wil dat zeggen? U kent ongetwijfeld allemaal de term New Age. Weet u waar die term aan ontleend is? Dat is in feite een gedachte die direct te maken heeft met de dierenriem. Ik wil het niet ingewikkelder maken dan nodig, maar het komt erop neer dat op het lentepunt de zon in een sterrenbeeld staat. Waarom dat zo is, doet nu niet ter zake, maar dat punt verschuift elke 2000 jaar. Die verschuiving duurt ongeveer anderhalve eeuw.⟨/p>
⟨p>De afgelopen 2000 jaar stond het lentepunt in het sterrenbeeld de Vissen. Daarvoor was het in het sterrenbeeld de Ram, maar de afgelopen 2000 jaar werden gekenmerkt door het tijdperk van de Vissen. Nu zitten we in een transitie en gaan we naar een New Age toe. Die hele overgang duurt anderhalve eeuw, en in die transitie zitten we nu. Ze zitten er een beetje over te steggelen wanneer dat nou eigenlijk helemaal echt gecompleteerd is, maar dat doet nu niet ter zake. We gaan naar het tijdperk van Aquarius. Daar is ooit een hele mooie musical over gemaakt, The Age of Aquarius — een prachtige song trouwens ook.⟨/p>
⟨p>Het tijdperk van de Waterman, want dat is wat Aquarius betekent. Na het tijdperk van de Vissen krijg je het tijdperk van de Waterman, die altijd uitgebeeld wordt als de man die een kruik met water uitgiet over de aarde. En ik denk dan bij mezelf: ook daarin zie ik gewoon weer het Evangelie in de sterren. Want inderdaad, als deze 2000 jaar gekenmerkt worden door de Vissen, wat krijgen we dan daarna? Dan gaat er een New Age aanbreken. En wie verwachten we dan? De grote Waterman, die de stromen van zegen zal uitgieten over deze aarde en als een plensbui de aarde zal zegenen.⟨/p>
⟨p>Dus die New Age gaat komen. Alleen ben ik bang — nou ja, dat weet ik gewoon — dat de wereld op het verkeerde paard gaat wedden. De New Age-beweging merkt de transitie wel op, maar zij worden daarin misleid. In de jaren '70 en '80 hoorde je er volgens mij veel meer over. Dat is mijn impressie hoor, over die hele transitie en de New Age die er zou aankomen. Ze hadden ook een prachtig embleem daarvoor: de regenboog. En toen kreeg je in 1982 de 'Er is hoop'-actie. Kent u die nog? Op mijn auto had ik ook zo'n stickertje: 'Er is hoop', met die prachtige regenboog. De auto is allang overleden — een lelijk eendje — maar het was een mooie sticker.⟨/p>
⟨p>Het ging even om die regenboog. Er waren destijds een heleboel evangelische christenen die zeiden dat we dat niet moesten doen, want die regenboog was New Age, occult en van de astrologie. Dat mochten wij niet gebruiken. Dat is natuurlijk een complete omkering van de waarheid. Wij jatten het niet; zij jatten het, om het zo maar te zeggen. Die regenboog is het teken van Hem. Wij gebruiken dat rechtmatig als we verwijzen naar de Degene die dat allemaal gemaakt heeft. Dat andere mensen zo'n teken misbruiken, daar heb ik geen enkele boodschap aan.⟨/p>
⟨p>Deze tijd wordt dus gekenmerkt door dat sterrenbeeld, die 2000 jaar. Het is op zich ook alweer opmerkelijk dat die 2000 jaar samenvallen met de periode van het christendom, zoals dat dan heet, en dat het christendom als embleem ook een vis heeft. Sterker nog, het is van oudsher het embleem van Ichtus. Ichtus betekent het Latijn voor... nou ja, het zijn de initialen: Jezus Christus, Gods Zoon, Redder. Soter. Dat wil zeggen: Jezus Christus, Gods Zoon, Redder. Maar eigenlijk betekent het woord Ichtus gewoon 'vis'. Dat is al vanaf het begin van dit tijdperk het embleem.⟨/p>
⟨p>Waarom dat zo is, is niet zo moeilijk. De hele prediking begon bij een paar vissersmannen. 'Ik zal je maken tot vissers voor mensen.' Zo begon het allemaal. Vandaar dat de vis tot op de dag van vandaag het embleem is van dit tijdperk. Dat dit samenvalt met dat teken in de dierenriem verbaast mij niet; het heeft allemaal dezelfde oorsprong. Trouwens, het zijn ook inderdaad die twee vissen waarover we lezen. 'Hier is een jongen die vijf gerstebroden en twee vissen heeft.' Die beide vissen zijn dus een embleem van de afgelopen 2000 jaar.⟨/p>
⟨p>Daar is natuurlijk veel meer over te melden, maar het is genoeg om nu even vast te stellen dat het beschikbaar wordt gesteld door dat kleine kereltje. Vijf gerstebroden, twee vissen. Dat is de fase waarin dit wonder zich nu bevindt. Het is nog niet eens een wonder, maar Andreas zegt: 'Hier is een jochie met een lunchpakket: vijf gerstebroden en twee vissen. Maar wat betekent dit voor zovelen?'⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4108" title="Speel af vanaf 01:08:28">▶ 01:08:28⟨/button> ⟨span>Neerliggen in het Gras: de Goede Herder van Psalm 23⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En Jezus zei: "Laat de mensen gaan zitten." Eigenlijk staat er trouwens — u ziet het hier op de dia — "achterover leunen". Niet zitten, maar gewoon echt een positie van rust. Ze liepen erg veel, daar hadden we het net over; ze renden veel. Maar goed, nu liggen. Laat ze liggen. Er staat nog bij dat het vroeg in het voorjaar was. Laat de mensen gaan zitten; nu was er veel gras op die plaats.⟨/p>
⟨p>Waar ik dan aan moet denken, is aan Psalm 23. Waren er nog geen...? Er waren geen tekenen, er gaat een teken gebeuren! Ja, dat is weer een ander teken natuurlijk. Een teken is dan een enkelvoud. Hoe dan ook... nee, dat deed Hij onbekommerd. Hij doet mij nederliggen in grazige weiden. Wat uiteraard ook weer een beeld is van die Herder. De Heer was bekommerd over hen, Hij was met ontferming over hen bewogen, omdat zij waren als schapen die geen herder hadden.⟨/p>
⟨p>En nu zat die hele grote kudde daar en Hij zegt: "Hier, er was veel gras, laat ze zitten, laat ze neerliggen." Hij doet mij neerliggen in grazige weiden. Dat is precies wat een goede herder ook kenmerkt: hij geeft zijn kudde te eten. Er was veel gras op die plaats. De mannen gingen dus zitten, ten getale van ongeveer vijfduizend. Meer dan vijf, ja... en de duizend jaren straks. Ja, o ja, die link had ik voor mezelf nog niet gelegd. Dat is mooi als je zo samen neerzit, hè? Dan kijken we naar dezelfde tekst. Ik heb er vanmiddag, en ook al veel verder van tevoren, goed over nagedacht. Misschien nu ook wel hoor, maar goed, het is duidelijk: laat ze daar allemaal zitten.⟨/p>
⟨p>Alleen die worden genoemd — sorry dames. Dat geldt trouwens ook voor de kinderen. Eigenlijk worden in de Bijbelse gedachte de vrouwen niet over het hoofd gezien, maar zij worden gewoon inbegrepen bij de man. Dat geldt trouwens voor de kinderen ook. De mannen gingen dus zitten ten getale van omstreeks vijfduizend. Want — o ja, dat is ook zo — je leest ook... O, ik ga straks opmerkingen krijgen zeker? We zijn heel blij... o, we zijn heel blij, wou ik zeggen. Dat is toch een compliment.⟨/p>
⟨p>Maar o ja, in de andere evangeliën lees je ook — in één of meerdere — dat de Heer hier namelijk de instructie geeft dat ze allemaal in groepen moesten gaan zitten. Hier wordt dat niet gezegd, maar elders lees je dat wel. Ze moesten in groepen van... goh, dat weet ik niet eens... vijftig en honderd. Ja, zo was het ja. Ja, dat weet ik wel, maar het gaat me er even om: je begrijpt wel dat als je vervolgens de mensen allemaal laat zitten in groepen van vijftig en honderd, dat het dan ook veel simpeler te tellen is om te weten dat er vijfduizend zijn, dan wanneer je ze allemaal los moet gaan tellen. Laten we ons daar even toe beperken. Misschien dat ik de volgende keer op die vijftig en honderd terugkom, want ik zou dat nu even uit de losse pols moeten doen en dat weet ik even niet zo uit mijn hoofd. Maar in ieder geval is het duidelijk.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4370" title="Speel af vanaf 01:12:50">▶ 01:12:50⟨/button> ⟨span>Eucharisteo: Dankzegging Is het Ware Geheim van de Zegen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Jezus nam de broden. Ze zitten daar dus allemaal, of ze liggen daar; ze leunen daar achterover. En Jezus nam de broden, Hij dankte en verdeelde ze. Je leest in Marcus 6, dat parallelle gedeelte waar we nu al vaker naartoe gegaan zijn, dat er niet staat dat Hij dankte – laten we het even lezen. In Marcus 6 staat: Hij nam de vijf broden en de twee vissen, Hij zag op naar de hemel en Hij sprak de zegen uit.⟨/p>
⟨p>Ik vind dat altijd een prachtige bevestiging van een waarheid die je ook elders in de Bijbel vindt, namelijk dat danken per definitie hetzelfde is als zegenen. De zegen is juist gelegen in de dankzegging. Ik ben zelf groot geworden met de gedachte dat we bij een maaltijd vóór de maaltijd bidden en ná de maaltijd danken. Als ik erover nadenk, moet ik dat eigenlijk erg ontleren. Voor de maaltijd bidden we erom – je weet immers nog niet wat je allemaal voorgeschoten krijgt – en als het dan lekker gesmaakt heeft, dan danken we ervoor.⟨/p>
⟨p>Het is een beetje vreemd om te bidden voor een maaltijd die er al staat. Als je iets krijgt, dan dank je daar toch voor? Hier hadden ze alleen maar vijf broden en twee vissen, en de Heer dankte op voorhand. De Bijbelse gedachte is – en er zijn geen wetten voor, zo bedoel ik het helemaal niet – dat je dankt voor de maaltijd. Dat lees je hier ook. Of je zegent de maaltijd, maar nogmaals, juist hier blijkt dat danken en zegenen identiek is. Het is hetzelfde.⟨/p>
⟨p>Ik ga in dit verband toch iets aardigs zeggen over mijn achtergrond. Ik ben 'Christusgeefmeer' groot geworden. Bij gelegenheid, als het avondmaal gevierd werd, las de dominee het avondmaalsformulier voor en daar kwam de zin in voor: "Het brood dat wij dankzeggend zegenen." Daarmee zeg je dus: hoe wordt het brood gezegend? Door de dankzegging. Dankzeggend wordt het gezegend. Dat zegt zoveel over de rol die dankzegging speelt, maar ook over wat zegen eigenlijk is.⟨/p>
⟨p>Wat is nou de zegen die je in het leven ondervindt? Dat geldt niet alleen voor het eten wat je krijgt. Wat is een gezegende maaltijd? Dat is niet een maaltijd die lekker gesmaakt heeft, maar een maaltijd waarvoor je Hem gedankt hebt. Dat is de zegen. Een maaltijd waar je Hem voor dankt, is gezegend. Maar dat geldt voor elke activiteit. In hoeverre is iets een zegen? Dat geldt zelfs voor de condities waarin je verkeert. Heb je gezegend werk? Heb je een gezegende dag gehad? Heb je een gezegende voetbalwedstrijd gehad? Is dat een voetbalwedstrijd waarbij je gewonnen hebt? Nee, het betreft gewoon alles.⟨/p>
⟨p>Dit betekent dat alles in ons leven een zegen kan worden. Als je succes hebt – denk gewoon eventjes met mij mee – is dat dan een zegen? Niet per definitie. Als je Hem niet dankt, dan is het geen zegen. En nu keer ik het eventjes om: stel je hebt geen succes. De maaltijd was niet lekker, of je bent ziek geworden. Is dat een zegen? Het wordt een zegen op het moment dat je God gaat danken. Alles wat je bij Hem neerlegt en waarvoor je Hem dankt – Hij leidt jouw leven toch? – wordt een zegen op het moment dat je zegt: "Dank U wel God, U geeft het, U bestuurt mijn leven."⟨/p>
⟨p>Op het moment dat je gaat danken, dan wordt het een zegen. Alles. Het is net als een toverstaf: alles wat je aanraakt met dankzegging wordt goud, wordt een zegen. Dat is een geweldig besef. Alles in je leven kan een zegen worden. Het is niet per definitie een zegen, maar het wordt het op het moment dat je Hem gaat kennen en erkennen als de Gever en als de Bron van dat alles. Dan wordt alles een zegen en dan wordt het trouwens ook een bron van vreugde. Dat ligt namelijk ook weer opgesloten in dat woordje danken, want in het Grieks staat daar "eucharisteo". In "eucharist" zit het woordje "charis", en dat betekent vreugde. Dankzegging ontketent de vreugde. Waar is de vreugde gebleven? Waar is de zegen? Die is gelegen in de eucharisteo, in de dankzegging. Dat is de zegen.⟨/p>
⟨p>Het is prachtig waar een hele simpele tekstvergelijking tussen Johannes 6 en Marcus 6, twee parallelle gedeelten, al niet toe kan leiden. Het was voor mij destijds een enorme eye-opener toen ik zag wat zegen nu eigenlijk is. De zegen is dankzegging. Nu we het erover hebben, moet ik het even compleet vertellen. In 1 Korinther 14 vers 16 staat: "Want anders, indien jij een zegen uitspreekt met de geest, hoe zal iemand die als toehoorder aanwezig is op uw dankzegging zijn amen uitspreken?" Iemand spreekt een zegen uit, maar hoe kan een ander daarop instemmen als dat op de dankzegging moet gebeuren? Daarmee blijkt een zegen dus hetzelfde te zijn als een dankzegging. Dit lever ik er even bij als bewijs: zegen is dankzegging. Dat zijn niet twee dingen, dat is één en hetzelfde.⟨/p>
⟨p>Afijn. Jezus nam de broden, Hij dankte en verdeelde ze onder de discipelen, zodat zij die de mensen zouden voorzetten. Ook de twee vissen verdeelde Hij onder allen. Ik zit nu alweer te zuchten hoe ik dit kort moet vertellen, want als je het hebt over getallensymboliek bij die vijf broden, dan denk je inderdaad aan de verborgenheid. Ik herinner me dat we hier op deze plaats al eens eerder die vraag opwierpen – jij wierp die toen op, Ed – van: "Ja, we zeggen allemaal wel dat vijf genade is, maar waar halen we dat vandaan?" Vijf heeft in elk geval te maken met de verborgenheid, met genade.⟨/p>
⟨p>De twee vissen, waar je nu specifiek naar vraagt, spreken in het algemeen van dualiteit. Dat is nogal logisch, maar in dit geval is mijn gedachte dat die twee vissen te maken hebben met de tweeduizend jaar waarin wij ons nu bevinden. Het getal twee is karakteristiek voor het tijdperk waarin wij ons bevinden. Daar heeft de Heer twee dagen voor uitgetrokken, twee millennia, en die twee vissen link ik daaraan. Wellicht dat er nog veel meer aan vastzit, maar de dag van de vissen was de vijfde dag... oh, je bedoelt de zee?⟨/p>
⟨p>Laten we nog even verder gaan. De Heer verdeelde het brood en daarmee vermenigvuldigde Hij het. Mooi hè? Dat is hogere wiskunde: Hij verdeelde het, en juist door het te delen werd het meer. Dat geldt trouwens voor geestelijke waarheden in het algemeen. Het is niet zo dat als je iets deelt – je deelt liefde, of de rijkdom van Zijn Woord – dat het dan minder wordt. Op het moment dat je deelt, wordt het niet minder; het wordt juist meer. Dat is eigenlijk heel merkwaardig, want als ik een appel heb en ik deel die in vier stukjes...⟨/p>
⟨p>Materialistisch gezien is het zo: als ik ieder stukje weggeef, dan wordt het minder. Maar geestelijk is het juist zo dat als je het deelt, het alleen maar meer wordt. Het is niet zo dat je het deelt en dat jij het dan kwijt bent. Nee, jij hebt het en nu hebben nog meer mensen het ook. Dat is het geweldige van het delen van de dingen die er echt toe doen in het leven, want dan wordt het alleen maar meer.⟨/p>
⟨p>En dat was bij dit brood ook het geval. Je kunt daar natuurlijk over gaan filosoferen: wat gebeurde er nou eigenlijk precies? Waar vond het wonder plaats? Ik hoorde ooit die broeder uit Singapore, Joseph Prince, die zei dat het wonder gebeurde in de handen van de Heer. Dat lijkt mij ook. Anderen zeiden dat het gebeurde bij het verspreiden. Het staat er gewoon niet, dus waarom zouden we ons daar druk over maken? Eén ding is zeker: ze kregen allemaal.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5129" title="Speel af vanaf 01:25:29">▶ 01:25:29⟨/button> ⟨span>Twaalf Korven Over: Gods Bewaarde Overvloed voor Israël⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Toen zij verzadigd waren, zei Hij tot zijn discipelen: "Verzamelt de overgebleven brokken, opdat niets verloren ga." Dus moet je nagaan: we begonnen met vijf broden, twee vissen en al die vijfduizend mannen — vrouwen en kinderen niet eens meegerekend. Die werden verzadigd en de discipelen zaten met de brokken. En nog heel wat ook, opdat niets verloren ga. Kijk, dat is mooi hè: opdat niets verloren ga.⟨/p>
⟨p>Je leest later in ditzelfde hoofdstuk, wanneer de Heer dit gaat uitleggen — we komen daar de volgende keer uitgebreid op terug — dat de Heer zegt: "Want dat is het brood Gods dat uit de hemel neerdaalt en aan de wereld het leven geeft." De Heer denkt niet klein, Hij denkt groot. Hij ziet op het geheel, opdat niets verloren gaat. Ik denk dan ook weer aan wat er een paar hoofdstukken eerder stond: "Want God heeft zijn Zoon niet in de wereld gezonden opdat de wereld verloren gaat, maar opdat de wereld behouden wordt." Dat was de doelstelling. En in vers 51 van ditzelfde hoofdstuk: "Ik ben het levende brood dat uit de hemel neergedaald is. Het brood dat Ik geven zal is mijn vlees voor het leven der wereld." Opdat er niets verloren gaat. Voor minder doet Hij het niet, en meer kan niet. Nee, want Hij heeft de wereld op het oog.⟨/p>
⟨p>En nou komt het, dit moeten we er nog even bij betrekken. We zijn in vers 13 en we komen bij de twaalf uit. Lees maar mee: "Zij verzamelden die dus, al die overgebleven brokken, en vulden twaalf korven met brokken van de vijf gerstebroden die overgeschoten waren nadat men gegeten had." Twaalf korven, waar zou dat een beeld van zijn? Herinnert u zich nog dat we aan het begin van deze studie dachten dat deze geschiedenis een plaatje is van de tegenwoordige tijd? De Heer in de hoogte, de discipelen daaromheen, verworpen door Jeruzalem, bij de natiën, bij de zee. Jawel, maar er is nog zoveel over. Er is 'plenty' over, en daar staan die twaalf korven voor. Het getal twaalf hoef ik u waarschijnlijk niet uit te leggen; dat is het getal dat Israël markeert. In ieder geval blijven er twaalf korven over. Dat is boem!⟨/p>
⟨p>Er is dus ook nog wat voor die twaalf bestemd, voor het volk van Israël. Want weliswaar maakt de Heer nu een omweg, om Samaria heen om zo te zeggen, of om de zee heen — hoe vind je die? — maar Hij komt weer bij Israël uit, bij de twaalf. En is daar dan ook brood voor? Plenty. Genoeg. Ze vulden de twaalf korven met brokken van de vijf gerstebroden die overgeschoten waren nadat men gegeten had. Van de vissen lees je hier niet meer. Dat is heel opmerkelijk. Waren de vissen op? Ja, kennelijk. Je zou kunnen zeggen: het vissentijdperk was voorbij. En dat die tijd verstreken was, werd al verzameld uit de woorden. Prachtig hoe dat zo samenkomt.⟨/p>
⟨p>Nu zit ik alleen nog even te denken, mag ik nog één ding noemen? Eén zin maar. Het licht gaat hier niet uit. Want die vijf broden kom je nog een keer tegen in de Bijbel.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5380" title="Speel af vanaf 01:29:40">▶ 01:29:40⟨/button> ⟨span>David en de Toonbroden: Hemels Brood voor de Verworpenen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Bij David, ja, dat is een mooie geschiedenis. Want dan komt David. David is, even voor de goede orde, de verworpene. Hij was gezalfd tot koning, maar het zou nog een hele tijd duren voordat hij werkelijk koning zou worden op de troon. In die tussentijd dus. En daar gaan we in 1 Samuël 21 naar toe. Dan lees je daar dat hij wordt achtervolgd door Saul. Hij komt bij de priester Achimelek en zijn manschappen. David is de verworpene, maar hij heeft mensen bij zich, mensen die niet zo heel erg deugden, maar hij heeft manschappen bij zich die hij te eten wil geven.⟨/p>
⟨p>Dan lees je: David kwam te Nob bij de priester Achimelek. Nu sla ik even wat over. Hij gaat daar vragen: "Wat heb jij voor handen? Geef mij vijf broden mee of wat er maar is." En wat doet de priester Achimelek dan? Toen gaf de priester hem het heilige brood, omdat er geen ander was dan het toonbrood dat men gewoon is voor het aangezicht des Heren weg te nemen.⟨/p>
⟨p>Wat gebeurt hier? Die priester gaat het heiligdom in en hij geeft van die twaalf... In het heiligdom had je een tafel, de tafel der toonbroden, en op die tafel lagen in twee groepen tweemaal zes toonbroden. Je hebt witbrood, je hebt bruinbrood en je hebt toonbrood. Nee, het was brood dat daar demonstratief lag. En dat brood krijgt David en zijn manschappen. Dat mocht helemaal niet, want dat brood mocht alleen maar door priesters gegeten worden. Maar hier krijgt David, de koning, een priesterlijk deel. Hij krijgt uit het heiligdom. Normaal was dat niet voor een koning, maar hier krijgt deze David, de verworpene, voor zijn manschappen eigenlijk brood uit het heiligdom.⟨/p>
⟨p>Ik zou zeggen: vul het plaatje zelf in. Want wat je dan ziet is dat deze David een type is van de Heer Jezus Christus. De verworpene zal op de troon zitten en nu, in deze tussentijd, geeft Hij Zijn manschappen te eten. Brood uit het heiligdom, het heilige brood. Feitelijk vroeg hij om vijf broden, maar hij kreeg er twaalf; al het brood kreeg hij. Het begon met vijf broden, maar het eindigde met twaalf broden. Het plaatje loopt parallel, omdat het in Johannes 6 gaat over de Heer die verworpen is door Jeruzalem en in de hoogte bij de zee is gezeten. Een plaatje van de tegenwoordige tijd.⟨/p>
⟨p>In 1 Samuël 21 zien we idem dito een plaatje van de tegenwoordige tijd waarin de Heer uit het heiligdom hemels brood geeft. En er is plenty over. Israël krijgt straks ook zijn deel: twaalf korven. We zouden nog verder moeten gaan met die afstanden van het heiligdom. Geweldig, vijftig en honderd. Wat mooi hoor. We zouden eigenlijk nog even verder moeten gaan, want de geschiedenis vervolgt, maar we gaan de avond nu toch maar eens een keer afsluiten.⟨/p>
⟨p>U begrijpt, niet alleen het brood vermenigvuldigt zich als je over deze dingen nadenkt. Mijn opa noemde dat al zo: onze gedachten vermenigvuldigen zich ook als je al deze dingen op je laat inwerken. Het wordt dan zo groots. Wat een heerlijk brood is dat eigenlijk als je daarvan mag eten. Zullen we het daarbij laten voor vanavond?⟨/p>