⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op Paulus' Zendingsreizen tot aan Efeze⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik zat vanavond nog eventjes te kijken wanneer we eigenlijk met deze serie begonnen zijn, maar dat is inmiddels twee jaar geleden geweest. Twee jaar? Jazeker, we zijn met deze serie begonnen in oktober 2014; dat was toen nog in Rijnsburg. Toen zijn we begonnen met Handelingen 7, het slot van Handelingen 7. Want ja, hoewel het niet een bijbelstudie van het gehele boek Handelingen is — in de praktijk wel hoor, voor een groot gedeelte — betekent het vooral dat we de eerste zeseneenhalf hoofdstukken hebben overgeslagen en meteen zijn begonnen bij de figuur van Paulus, of zo u wilt: Saulus.⟨/p> ⟨p>Wij hebben zijn gangen tot dusver, al die twee jaren en al die vijfentwintig avonden inmiddels, nagegaan vanuit dit boek dat geschreven is door Lucas, eveneens een naaste medewerker van Paulus. Daarbij zijn we nogal wat op het spoor gekomen. Om het geheugen nog even op te frissen, wil ik kort herinneren aan wat we met name het vorige seizoen hebben gezien. We zijn toen begonnen — nou ja, niet helemaal correct — halverwege Handelingen 15, bij de apostelvergadering in Jeruzalem, de beroemde vergadering.⟨/p> ⟨p>Vervolgens arriveerden we in Filippi, dat we vinden in Handelingen 16. In dat hoofdstuk staat het verblijf van Paulus in Filippi centraal. Ik heb er voor het gemak een jaartal bij gezet: rond het jaar 50 van onze jaartelling heeft deze geschiedenis plaatsgevonden. Vervolgens vinden we in Handelingen 17 het verblijf van Paulus in Thessalonika. In hetzelfde hoofdstuk gaan we dan verder naar Athene, waar we een belangrijke rede van Paulus aantreffen die hij gehouden heeft op de Areopagus.⟨/p> ⟨p>Ik heb het kaartje erbij gedaan: hier ziet u Filippi en hier Thessalonika, niet veel verder daarvandaan in de landstreek Macedonië. Athene ligt uiteraard hier. In Handelingen 18 zijn we inmiddels weer een jaartje verder, in het jaar 51 van onze jaartelling. Daar vinden we de geschiedenis dat Paulus gedurende anderhalf jaar in Korinthe vertoeft, predikt en arbeidt.⟨/p> ⟨p>En dan zijn we bij Handelingen 19 aangekomen. Daarmee zijn we ook meteen bij het hoofdstuk waar we aan het einde van het vorige seizoen geëindigd zijn. Daar wordt Paulus' verblijf beschreven in zijn totaliteit, vanaf het begin van het hoofdstuk tot aan het einde. Het is een lang hoofdstuk van 41 verzen. Hier wordt Paulus' verblijf in Efeze beschreven, dat vlak bij het huidige Izmir ligt. Over de huidige Turkse plaatsen zullen we het verder maar niet hebben, want daar is momenteel veel over te doen. Dat hebben we de afgelopen maanden ook gemerkt. We hebben weliswaar geen bijbelstudie gehouden over de plaatsen waar Paulus allemaal is geweest, maar we hebben wel veel vernomen over het land Turkije. Paulus' verblijf in Efeze was in de periode van 53 tot 56, want we weten dat hij daar in totaal drie jaar is geweest. Ik kom daar straks nog eventjes op terug. Dit is voor nu even een grove indeling van de reizen tot dusver.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="248" title="Speel af vanaf 04:08">▶ 04:08⟨/button> ⟨span>Paulus' Brieven over Zijn Verblijf en de Tegenstand in Efeze⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Misschien voordat we in het boek Handelingen zelf weer gaan duiken en de draad oppakken, wil ik nog even iets anders doen en dat is vanuit de brieven die Paulus heeft geschreven wat schriftplaatsen aanhalen die ook gaan over dat verblijf van Paulus in Efeze. Dus over de tijd toen hij hier drie jaar vertoefde. Want Paulus refereert daar nogal eens aan in zijn brieven. De Korinthebrief is daar een goed voorbeeld van, en dat is ook heel logisch, want deze Korinthebrief is geschreven in deze periode. Dat is heel gemakkelijk op allerlei manieren aan te tonen en staat totaal niet ter discussie.⟨/p> ⟨p>Paulus zegt in 1 Korinthe 15 iets wat ook aangeeft dat hij daar veel meemaakte. Dat zou je uit het boek Handelingen misschien niet direct zo zeggen, hoewel ik daar ook weer wat vraagtekens bij zet terwijl ik het zeg, want Paulus maakt nogal wat mee aan tegenstand. Daar hebben we het de voorgaande keren over gehad en vanavond zullen we dat trouwens ook weer zien. Maar zo heftig als Paulus dat beleefd heeft, dat komen we vooral in zijn brieven tegen en niet eens zozeer in de beschrijving van Lukas. Hij zegt in vers 32 van 1 Korinthe 15 — u weet wel, het beroemde hoofdstuk over de opstanding: "Indien ik te Efeze naar de mens met wilde dieren gevochten heb..." We zullen dat straks ook zien, maar dat betekent eigenlijk dat hij gewoon in direct doodsgevaar is geweest, en dat meerdere keren. Dat was trouwens niet nieuw voor Paulus, want we hebben inmiddels wel genoeg ondervonden van Paulus’ voetsporen en we hebben gezien dat hij op heel wat plaatsen met doodsgevaar heeft gerekend.⟨/p> ⟨p>Indien ik te Efeze naar de mens met wilde dieren gevochten heb, wat baat het mij? 'Naar de mens' betekent hier menselijkerwijs gesproken. Wat baat het mij? En dan koppelt hij dat ook meteen aan de inhoud van dat wat hij doorgaf en wat hij voorhield. Hij zegt: "Indien er geen doden worden opgewekt, laten wij eten en drinken, want morgen sterven wij." Met andere woorden: ik heb dat alles doorstaan en ik ben daarmee doorgegaan met eigenlijk één perspectief dat geen enkele twijfel lijdt, namelijk dat er opstanding van de doden is. Vandaar ook dat hij het geluid dat in Korinthe rondzong — sommigen ontkenden dat er een opstanding van de doden is — neerzet als de reinste dwaasheid. In dat hoofdstuk zet hij dat zo magistraal uiteen. Daar gaat het allemaal om: om de opstanding van Christus als garantie van de opstanding der doden in het algemeen. Iedereen in zijn eigen rangorde, maar dat is de waarheid en daarom heeft hij het ook allemaal zo ondergaan en is hij ermee doorgegaan. Die waarheid is een historisch feit. Je ziet, dit is dus niet zomaar een filosofie. We hebben het over feiten, over geschiedenis. Dat is wat Paulus doorgeeft. Als dit niet waar is, dan is dit volstrekte onzin en gaat het nergens over.⟨/p> ⟨p>We gaan nog even verder in 1 Korinthe 16. Op deze passage komen we later ook nog even terug. Dan zegt hij: "Maar ik zal nog tot Pinksteren te Efeze blijven." Waaruit dus volgt dat Paulus deze brief heeft opgetekend en geschreven in Efeze. Want, zegt hij: "Mij is een grote en machtige deur geopend en er zijn vele tegenstanders." Die twee gaan trouwens altijd hand in hand. Die oppositie maakt juist ook weer dat er enorme gelegenheid gecreëerd wordt om de boodschap ingang te doen vinden. Dat is een mooie woordspeling: een machtige deur geopend, maar er zijn ook vele tegenstanders. Beide is waar.⟨/p> ⟨p>Dan de tweede Korinthebrief. Die is geschreven net nadat hij weggegaan is uit Efeze richting Macedonië. Dat is allemaal op te maken uit de brief zelf. Laten we even lezen wat er staat in het eerste hoofdstuk van de tweede Korinthebrief: "Want wij willen u niet onkundig laten, broeders, van de verdrukking die ons in Asia overkomen is." Efeze was de hoofdstad van Asia. "Bovenmate en boven vermogen hebben wij een zware last te dragen gehad, zodat wij zelfs aan ons leven wanhoopten. Ja, voor eigen besef achtten wij ons als ter dood verwezen, opdat wij niet op onszelf vertrouwen zouden stellen, maar op God, die de doden opwekt." En Hij heeft ons uit zulk groot doodsgevaar verlost. Dit is op zich trouwens al een aanwijzing dat dit inderdaad kort na de gebeurtenissen in Handelingen 19 is geschreven. Dit gaat dus over zijn verblijf in Asia, meer speciaal in Efeze. Er zijn trouwens nog wel meer passages in de brieven van Paulus die over dat verblijf gaan, maar wij gaan weer verder met Handelingen 19, want daar waren we gebleven. Dus we maken wel uitstapjes naar allerlei andere Bijbelpassages, maar dit is de rode draad, dat begrijpt u.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="645" title="Speel af vanaf 10:45">▶ 10:45⟨/button> ⟨span>De Kracht en de Groei van het Woord in Efeze⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Het laatste vers dat we het voorgaande seizoen hebben besproken, dat was dit vers. Hier ziet u de NBG-vertaling en ik ben er niet aan toegekomen om het interlineair te verwerken. Ik had dat het liefst wel gedaan, maar goed. Maar dan wil ik u toch op allerlei verschillen attenderen. Want 'zo wies het woord', dat is de verleden tijd van wassen, dus van groeien. Maar letterlijk staat er: 'naar kracht van de Heer'. Het woord groeit en was sterk. Ja, het woord van de Heer groeide naar de kracht van Hem en het was sterk. Dus zo bewees het zijn vermogen daar in Efeze, want daar gaat het natuurlijk over. In mijn Bijbeltje is dat trouwens ook het laatste vers van een perikoop. Dat was die geschiedenis van de zonen van Skeva – nou ja, Skeva. En dat is wat we als laatste hebben besproken.⟨/p> ⟨p>Juist dat was ook weer de aanleiding. Dat is precies wat ik net ook bedoelde: er was een enorme tegenstand, maar juist dat zorgde er ook weer voor dat het woord en de kracht van het woord zich bewees en sterk was. Daardoor won het aan invloed en werd er een krachtige deur geopend. Die twee gaan echt zo hand in hand; dit vers illustreert dat prachtig. En dan in vers 21. In mijn Bijbeltje begint daar inderdaad ook een nieuwe perikoop en daar staat boven: 'Demetrius de zilversmid'. Dat is nog een hele lange passage, een lang gedeelte. Die geschiedenis begint hier aan te vangen: 'En toen dit alles voorbij was'.⟨/p> ⟨p>Ik zei u al, de periode dat Paulus in Efeze heeft vertoefd heeft in totaal drie jaar geduurd. Dat lezen we in Handelingen 20 vers 31. Dat begon toen hij in Efeze arriveerde; toen heeft hij eerst drie maanden gearbeid in de synagoge. Maar zoals te doen gebruikelijk stuitte dat op zoveel weerstand dat Paulus inderdaad moest maken dat hij ook daar weer vertrok. Of hij werd er eigenlijk in de praktijk gewoon uitgezet. Dat heeft slechts drie maanden geduurd, lees je. En dan vervolgens staat er in 19 vers 10 dat hij twee jaar lang dagelijks 'handelde'. Nee, niet handelen in de zin van trade of van geld, maar hij deed de handeling in de school van Tyrannus. Twee jaar lang. Dat is in totaal dus twee jaar en drie maanden. Dat betekent dus dat er nog een resterende tijd is geweest van negen maanden; dat kan niet anders.⟨/p> ⟨p>Dus als hier staat: 'En toen dit alles voorbij was', dan was dit aan het einde van die periode van drie jaar, dus ook aan het einde van die negen maanden. Niet helemaal, want we krijgen nu nog die geschiedenis. Maar in ieder geval wordt dit geïntroduceerd omdat Paulus inmiddels – hij is nog niet weg, maar hij vat plannen op. Er staat dan ook: 'nam Paulus zich voor'. Ja, dat vind ik mooi. Dit is nou een typisch voorbeeld van een manier van formuleren zoals wij dat in het Nederlands doen, een gewone alledaagse Nederlandse vertaling. Ik bedoel het ook helemaal niet als kritiek, maar het wijkt nogal af van de wijze waarop Lucas dit onder woorden bracht. Er staat namelijk letterlijk... Nou, ik heb het nu hier staan, maar u kunt het ook hier gewoon lezen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="911" title="Speel af vanaf 15:11">▶ 15:11⟨/button> ⟨span>Paulus Plaatst in de Geest Plannen voor Jeruzalem⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Plaatste Paulus... Dat is vrij gebruikelijk bij een naam in de Bijbel: "de Paulus". Maar hij plaatste in de geest. Hij nam zich voor, zeggen wij dan. Maar door het op een bepaalde manier te formuleren, geef je de gedachte ook vorm. Door je woord uit te spreken, geef je een gedachte, een idee, vorm. Hier staat: "plaatste Paulus in de geest". Je moet het gewoon heel letterlijk nemen als je zo'n zin leest. Hij plaatste dingen, maar niet fysiek, maar gewoon in de geest. In dé geest.⟨/p> ⟨p>Ik denk trouwens niet aan de Geest van God; dat staat er trouwens ook niet. Gewoon: de mens heeft ook een geest. En Paulus plaatste in de geest, en dat betekent dan, zouden wij zeggen: hij nam zich voor. Maar in feite, op het moment dat wij een plan maken, plaatsen we iets in de geest. Zo zegt Lucas dat. Afijn, Paulus plaatste zo in de geest – dat was zijn plan – om door Macedonië en Achaje tot in Jeruzalem te reizen.⟨/p> ⟨p>Dan moet ik dat nog weer even voor de geest halen, voor de geest plaatsen, in de geest plaatsen. Dit kaartje, dat mij al een heel aantal keren goed van pas is gekomen, is een duidelijk kaartje. Hier hebben we dus Efeze, en hier is de landstreek van Macedonië. Ik gaf het zojuist al aan met Thessalonika en Filippi. En Achaje, dat is dus deze streek, dat zuidelijkste punt van Griekenland, maar ook nog een deel daarboven. Dat is Achaje. Heel vaak lezen we daarover in de brieven, maar ook in het boek Handelingen.⟨/p> ⟨p>Dus Paulus had dit plan om door Macedonië en Achaje tot in Jeruzalem te reizen. Dat had hij trouwens al veel eerder gezegd: dat hij naar Jeruzalem zou gaan. Naar Jeruzalem, hoezo? Nou, dat was vanwege een geldinzameling. Hij moest daar wezen voor een geldinzameling voor de behoeftigen in Jeruzalem. Dat speelt een grote rol, met name ook weer in de brieven. Het boek Handelingen is een schitterende achtergrond die je nodig hebt voor het verstaan van de brieven, en juist in die brieven wordt daar uitgebreid op ingegaan.⟨/p> ⟨p>Paulus is inderdaad druk en ijverig geweest om een collecte te organiseren in deze landstreek, in Macedonië en in Achaje, om dan met hun gaven naar Jeruzalem toe te gaan. Het opmerkelijke is dat dit gegeven ook in het boek Handelingen voorkomt, maar met slechts één kleine aanwijzing. Dat is in Handelingen 24. In de brieven wordt het uitgebreid beschreven – met name in de tweede brief aan de Korinthiërs, maar ook in de eerste – dat Paulus zich zoiets voorneemt. Maar in het boek Handelingen slechts één keer. Je leest dan in Handelingen 24, wanneer Paulus terugblikt als hij voor Festus staat: "Na verloop van vele jaren ben ik gekomen om aalmoezen voor mijn volk te brengen."⟨/p> ⟨p>En ook offeranden, maar dat is weer een ander verhaal waar we later nog over te spreken komen. Maar dit dus: om aalmoezen, een gift, voor mijn volk te brengen. Het is de enige aanwijzing in het hele boek Handelingen dat Paulus daar zo druk mee is geweest. Dat was zijn hoofdmotief, zijn eerste motief om naar Jeruzalem te gaan. In de brieven vinden we het veel vaker. In Romeinen 15 bijvoorbeeld; ik wil toch op een paar plaatsen wijzen. De Romeinenbrief is overigens in dezelfde tijd, iets later, geschreven. Daar komen we in Handelingen 20 op terug. Wanneer we daar gearriveerd zijn, zal ik u erop wijzen wanneer de brief aan de Romeinen precies is geschreven. Dat is kort daarna geweest.⟨/p> ⟨p>In Romeinen 15 schrijft hij: "Maar thans ben ik op reis naar Jeruzalem." Weet u meteen waar u dit moet plaatsen? Hij is op reis naar Jeruzalem en hij zegt: "ten dienste van de heiligen". Want, zegt hij, Macedonië en Achaje – dat vonden we zojuist ook al in het boek Handelingen – hebben goedgevonden een handreiking te doen aan de armen onder de heiligen te Jeruzalem. Dat wil zeggen: niet alleen het volk van Israël als het heilige volk, maar ook onder hen de geroepenen en de broeders in Christus. Hier zie je dus van waaruit dat gedaan werd en voor wie. Paulus' reis naar Jeruzalem stond helemaal in het teken van en ten dienste van deze heiligen.⟨/p> ⟨p>In Galaten 2 moeten we dan ook even kijken. Dat is ook een brief die kort hierna is geschreven – ook dat zullen we in Handelingen 20 traceren, hoewel dat iets lastiger precies vast te stellen is. Maar ook de Galatenbrief is in diezelfde tijd geschreven, als we het grofweg nemen in een tijdspanne van twee of drie jaar. In Galaten 2 vers 9 lees je nog, om het even in perspectief te plaatsen: "Toen zij de genade die mij geschonken was opmerkten..." Wie dat zijn, lees je vervolgens: "reikten Jakobus..." De Jakobus van de brief van Jakobus, de broeder des Heren. "...Kefas en Johannes." In die volgorde hebben we hun brieven ook gewoon in het Nieuwe Testament: eerst de brief van Jakobus, dan de brieven van Petrus en dan de brieven van Johannes. En ook nog het boek Openbaring. Keurig in deze volgorde.⟨/p> ⟨p>Afijn, Jakobus, Kefas en Johannes, die voor steunpilaren golden, reikten mij en Barnabas de rechterhand der gemeenschap. Er was misschien conflict of onenigheid, maar hier werd de eenheid gesymboliseerd door het aanreiken van de rechterhand der gemeenschap. Die rechterhand wil zeggen: er is eenheid, er is gemeenschap. En wat werd daarmee beklonken? Wij, Paulus en Barnabas, zouden naar de natiën gaan; zij, Jakobus, Kefas en Johannes, naar de besnedenen.⟨/p> ⟨p>Ik kan het niet nalaten, ik vind dat zo grappig. Ik heb een boekje – ik heb wel meer boekjes, ik heb nog meer boekjes zelfs. Ik ken iemand die altijd een boekhandel passeert als hij die in de stad ziet; hij zegt dan: "Nee, ik heb al een boek." Ja, dan ben je er heel makkelijk vanaf. Maar ik heb een boekje, uitgegeven door de EO, misschien wel vijftien of twintig jaar geleden. Dat gaat over de "katholieke brieven". Alleen de naam al: de katholieke brieven. Dat zijn de brieven van Jakobus, Petrus en Johannes, en ook nog Hebreeën. Dat is helemaal lachen. Er is daar een hoofdstukje met een veelzeggende titel: "Geschreven aan besnedenen".⟨/p> ⟨p>Dat gaat ook in op deze passage. Maar de schrijver durft dan niet te zeggen – want daar zijn toch "theologetjes-bezwaren" tegen – dat de brieven van Jakobus, Petrus en Johannes gericht zouden zijn aan de besnijdenis. Men noemt het liever "algemene" brieven, terwijl juist Paulus degene is die algemeen schrijft, aan de natiën. Jakobus, Petrus en Johannes schrijven niet algemeen of "katholiek", maar zijn heel specifiek geadresseerd. Hun bediening was gericht op de besnijdenis.⟨/p> ⟨p>Ik zou het voor de grap eens moeten voorlezen, want ik vind het humor. Zo vat ik het maar op. Je kunt natuurlijk ook gaan huilen over zulke tegenstand en zulke dwaasheid, maar dan blijf ik janken. Dus ik heb me voorgenomen om erom te lachen, hoe verdrietig het misschien ook mag zijn. Nee, de argumentatie is lachwekkend, terwijl dat in de Schrift juist zo duidelijk benadrukt wordt. Heel die indeling van de Bijbel en van de brieven herinnert aan Galaten 2. Jakobus, Petrus en Johannes... ja, waarom zo?⟨/p> ⟨p>Nou, daar wordt die officiële afspraak ook gedemonstreerd en beklonken. Dus ja, dat is volstrekt helder: de bediening van Paulus voor de natiën. Maar ik heb Galaten 2 vers 9 er niet zomaar bij gepakt; dat is alleen maar even een opstapje om nog iets anders op te merken. En daar gaat het nu eigenlijk vooral om. Er wordt daar gezegd – dat is de aantekening – dat Paulus met Barnabas naar de natiën gaat, maar dat zij alleen nog de armen zouden gedenken. En dan zegt Paulus: 'Ik heb mij dan ook beijverd dat vooral te doen.'⟨/p> ⟨p>Nou, dat kun je wel zeggen, ja. Want een aanzienlijk deel van zijn brieven wordt juist daaraan gewijd. Dat wil zeggen: Paulus gaat weliswaar naar de natiën toe, maar dat wil niet zeggen dat het volk, de armen onder het volk – want daar gaat het over – vergeten worden. Integendeel, we zouden hen ook gedenken.⟨/p> ⟨p>Daar zit feitelijk nog een hele gedachte bij, die Paulus trouwens ook in de Romeinenbrief ontwikkelt. De geestelijke rijkdom van Jeruzalem is naar de natiën gegaan en nu mogen wij hen materieel ondersteunen. Zo zegt Paulus dat ergens in Romeinen 15. Maar er zit nog iets achter: Jeruzalem is arm, de rijkdom is naar de natiën gegaan. Het is ook typerend voor de huidige tijd. Dat wil zeggen: de rijkdom – en dat bedoel ik dus geestelijk – is bij de natiën terechtgekomen. Vanuit de natiën wordt er vervolgens gesproken en gericht tot het arme Jeruzalem.⟨/p> ⟨p>Het tekent trouwens ook de ontwikkeling die zich afzet in het hele boek Handelingen. Het begint in Jeruzalem en het eindigt in Rome. En dat is niet alleen een uitbreiding in de zin van: uiteindelijk komt het in Rome terecht. Het is niet alleen een uitbreiding, het is ook een verplaatsing. Het wordt van Jeruzalem afgenomen en onder de natiën geplaatst. 'Het Heil Gods,' zegt Paulus aan het slot van het boek Handelingen, 'is gezonden naar de natiën.' Van het één naar het ander is het daarmee ook verplaatst. Afijn, Paulus heeft zich beijverd om dat vooral te doen en te blijven doen.⟨/p> ⟨p>Toen dit alles voorbij was, nam Paulus zich voor door Macedonië en Achaje naar Jeruzalem te reizen. Hij zei: 'Als ik daar geweest ben, moet ik ook Rome zien.' Ziet u? Ik vind dat mooi. Het is bindend. Eigenlijk komt het erop neer dat hij er niet aan kon ontkomen. In dit geval is het zelfs nog sprekender, want Paulus zou gebonden naar Rome gaan. Het is met recht bindend voor hem om naar Rome te gaan; hij ging geboeid naar Rome.⟨/p> ⟨p>Of Paulus toen ook gezien heeft hoe hij in Rome zou arriveren – niet als een vrij man, maar als een gebondene – en of hij dat op dit moment al geweten heeft? Ik vraag het me af; ik weet het eigenlijk niet zo. We komen daar later nog over te spreken, maar dan zijn we inmiddels in Handelingen 20. We gaan even verder, want dit is pas het eerste vers natuurlijk. Dat schiet niet op, maar we hebben geen haast.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1799" title="Speel af vanaf 29:59">▶ 29:59⟨/button> ⟨span>Timotheüs en Erastus Afgevaardigd Naar Macedonië⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En hij vaardigde... als het in de tekst cursief staat, dan heb ik die wat aangepast aan de interlineair. En hij, Paulus, vaardigde twee van zijn helpers of bedienden af. In het Grieks staat daar eigenlijk een woord waar ons woord 'diaken' van afgeleid is: dienaren, bedienden, assistenten. Dat ziet u hier ook in de interlineair. Twee van zijn helpers vaardigde hij af: Timotheüs – die naam hoef ik u inmiddels niet meer toe te lichten, want die zijn we al vaak tegengekomen, we kwamen hem in Handelingen 16 al tegen in Derbe en Lystra, deze jonge medewerker van hem – en Erastus. Dat is de eerste keer dat we deze naam tegenkomen.⟨/p> ⟨p>Deze twee mannen zendt hij naar Macedonië. Hij vaardigt ze af om alvast voorbereidende werkzaamheden te verrichten, ook om die collecten te organiseren. Want dat had nogal wat voeten in de aarde en zij zijn daar dus druk mee doende geweest. Zij hebben hun voorbereidingen getroffen. De naam Erastus komen we in Romeinen 16 weer tegen. En dan weten we ook meteen – ervan uitgaande, want ik heb begrepen dat dat soms betwijfeld wordt, maar ik zie niet in waarom, dat dit dezelfde geweest moet zijn – dat er aan het einde van de Romeinenbrief staat: "U groet Erastus." En daar staat "de stadsrentmeester". In de NBG-vertaling wordt ook Quartus genoemd. Hadden we het daar vorige week niet over? Ja.⟨/p> ⟨p>Het is misschien wel leuk, ik zou me niet verbaasd hebben of we komen straks Secundus ook nog tegen; ik heb hem op een dia staan. Vorige week zaten we in de auto, Menno en ik. Ik had een Bijbelstudie gegeven in Rotterdam en we reden terug richting Rijnsburg en Katwijk. Ik weet eigenlijk niet hoe het zo ter sprake kwam, maar toen vertelde ik het verhaal dat ik ooit op een Bijbelconferentie was in Alphen aan den Rijn, dat was in 1979 of 1980. Daar was een Engelstalige broeder en die vertelde een verhaal. Hij zei: "Weet u, in de Bijbel kom je een aantal mensen tegen met de naam Tweede, Derde of Vierde. Je komt een broeder tegen die heet Secundus, en Secundus betekent 'tweede'. Je komt ook iemand tegen die heet Derde: Tertius."⟨/p> ⟨p>Je vraagt je af waarom men dat in die tijd deed. Nummerde men de kinderen? Wij klagen tegenwoordig wel eens over de namen die aan kinderen gegeven worden, dat ze van die rare namen geven zoals Jachin, weet je wel. Maar toen gaven ze gewoon een nummertje; een soort rugnummer. Zo ging dat dus. Je komt iemand tegen die Secundus heet, iemand die Tertius heet en, zoals u hier ziet, Quartus. Quartus – u herkent het wel: kwart – dat is de vierde. Die broeder zei: "En weet je wat nu zo opmerkelijk is? Je komt een Secundus, een Tertius en een Quartus tegen, maar geen Primus." Geen Primus. Primus is de eerste. Hij zei: "Je komt wel iemand tegen in 3 Johannes, iemand die de eerste onder jullie wil zijn, maar die was het niet. Hij wilde de primus wezen." Maar hij zei: "Er is er slechts Één die de Eerste onder allen is." Dat lees je in Kolossense 1: de Eerste onder alles. Dus ja, een Secundus, een Tertius en een Quartus, maar geen Primus. Nee, de Eerste, die titel of die naam is voorbehouden aan Hem die daarboven is.⟨/p> ⟨p>Toch wel leuk, hè? Over Quartus valt verder helemaal niets te zeggen, behalve dat hij een broeder was. Maar dan even terug naar Erastus, want het ging mij niet om Quartus; dat was alleen maar even een uitstapje. Erastus is de stadsrentmeester, wordt er gezegd. Dat is de interpretatie, maar letterlijk staat er in het Grieks ⟨em>oikonomos⟨/em>. Dat is een titel die Paulus bijvoorbeeld ook heeft. Eigenlijk betekent het een beheerder, een huisbeheerder; zo wordt het ook interlineair weergegeven. Ons woord economie stamt daarvan af. Een economie betekent letterlijk een huishouding, de staatshuishouding. Welnu, deze Erastus was de ⟨em>oikonomos⟨/em> van de stad. Dat was dus niet de eerste de beste. Dat was een man die verstand had van zaken, mag ik aannemen, als hij een rentmeester was. Dan begrijp ik ook meteen waarom juist hij afgevaardigd is naar Macedonië om die collecten te regelen: hij had verstand van financiën. Ja, ik geef toe, dat zit ik nu zelf een beetje te fantaseren, maar het lijkt mij een vrij logisch verband. En als u er anders over denkt, dan mag dat; daar ga ik geen ruzie over maken. Maar zo denk ik erover.⟨/p> ⟨p>Dat was die Erastus. We komen hem later nog een keer tegen aan het einde van Paulus' leven, in zijn allerlaatste brief, in de laatste verzen die we van hem opgetekend vinden. Daar staat: "Erastus is te Korinthe gebleven," schrijft Paulus dan, "en Trofimus heb ik ziek achtergelaten te Milete." Maar ook hier dus weer Erastus. Die man die hij nu afvaardigde naar Macedonië, heeft in de loopbaan van Paulus, in al die voetstappen en voetsporen, toch wel een rol van betekenis gespeeld. Hij vaardigde dus twee van zijn helpers, Timotheüs en Erastus, af naar Macedonië, maar hijzelf bleef nog een tijd lang in Asia. Een tijd lang in Asia suggereert dat het een hele lange periode is geweest. Het is niet zomaar "nog een tijdje", maar een aanzienlijke tijd. Een x-tijd, waarvan ik zeg dat dit maximaal negen maanden is geweest. Dat heb ik u al laten zien: het is maximaal negen maanden geweest. En zo lang bleef Paulus dus nog in Asia.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2221" title="Speel af vanaf 37:01">▶ 37:01⟨/button> ⟨span>Opschudding in Efeze Inzake de Weg⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En omstreeks dat tijdstip, bij die gelegenheid, in die periode, ontstond er geen geringe opschudding. Niet weinig onrust, ziet u hier in de lineaire, inzake de weg. Hier heb je hem weer. Hoe vaak heb ik er inmiddels al niet op gewezen? Op die uitdrukking: de weg. Dat is in wezen, in het boek Handelingen, feitelijk de standaarduitdrukking. Het is trouwens ook typisch voor het boek Handelingen. Lukas, als hij het heeft over de gelovigen en over de boodschap inzake Christus – en ieder die daarin meegaat en daarmee instemt en dat uitdraagt – dat zijn mensen van de weg. We kwamen het al eerder tegen in Handelingen 19 vers 9, en later komen we het ook tegen in 24 vers 22. En we hebben trouwens ook al bij een eerdere gelegenheid gezien dat die weg ook uitgelegd wordt. Je leest over – wie was het? – Apollos. Hij werd door het echtpaar Priscilla en Aquila – of Prisca en Aquila – de weg Gods nauwkeuriger uitgelegd. Nu wist die Apollos alleen maar van de doop van Johannes. Meer niet. En daarom moest hij geüpdatet worden, want hij wist verder ook helemaal nog niets. En wat was Johannes de Doper? Dat was de wegbereider des Heren. Zo wordt hij ook in het Oude Testament aangekondigd. Dat is in feite de titel die al door de profeten, meer speciaal door Jesaja, was toegekend aan hem die zou komen, en zij vindt haar vervulling in de bediening van Johannes de Doper. Maar dat is dus de wegbereider des Heren, en die bereidde de weg. Nu zijn gelovigen, degenen die geloven dat Jezus de Christus is, mensen van de weg, die dus bereid was ooit al door Johannes. Dat is de link die je daar aan het slot van Handelingen 18 ziet.⟨/p> ⟨p>Afijn, daar in Efeze ontstond er geen geringe opschudding inzake de weg. U zegt: is dat bijzonder? Nou, in zekere zin niet, want er was al veel eerder opschudding ontstaan, maar nu vanuit een andere hoek. Tot dusver zagen wij met name in de synagoge dat er een grote opschudding was, maar dat was nog een intern-Joodse aangelegenheid. Nu ontstaat er tumult, onrust en opschudding door of vanuit de Efezische bevolking zelf. Let maar op, want iemand genaamd Demetrius, een zilversmid die zilveren Artemistempels vervaardigde... Even nog een paar kleine aantekeningen bij de tekst zelf. Artemis, dat is de Griekse vorm van een naam die bekender is in het Latijn, en dan is het Diana. Zo was het trouwens in het algemeen; al die Griekse goden uit de Griekse mythologie hebben de Romeinen gewoon geïncorporeerd en ze hebben gewoon een Latijns etiket gekregen. En zo werd Poseidon, de god van de zee, Neptunus in het Latijn. En Zeus, de hoofdgod zeg maar, werd Jupiter, maar dat is dan weer Latijn. Maar Zeus en Jupiter zijn dezelfde. Artemis en Diana zijn ook dezelfde. De een is Grieks, de ander is Latijn.⟨/p> ⟨p>En die Artemis, Diana, was de godin van de vruchtbaarheid. Dat zie je trouwens ook wel in de wijze... Heb ik daar een plaatje van? Nee, ik heb er geen plaatje van. Er stond oorspronkelijk dat ze een kaartje kreeg om te houden. Dat komt uit Astarte, de Fenicische godin die zeer nauw verwant is. Vandaar dat die naam Artemis... die kun je eigenlijk in één adem noemen met Astarte. Maar je bedoelt ook dat de naam Artemis daar ook weer vandaan komt? Oké. Ze heeft dezelfde cultus. Ja, waarbij de vruchtbaarheid – natuurlijk sowieso de seksualiteit, de voortplanting, het voortbrengen van nieuw leven – in al die godsdiensten een gigantisch grote rol speelt. Men onderkende natuurlijk wel dat het geheim van het voortbrengen van nieuw leven en het geheim van de eenwording van man en vrouw een goddelijke origine heeft. Je ziet het trouwens ook in de afbeeldingen van deze Diana, van deze Artemis, zoals die nog weer teruggevonden zijn in afbeeldingen. Want daar wordt ze ook voorgesteld met allemaal borsten. Nu zou je je kunnen voorstellen: ze werd dus afgebeeld met allemaal borsten, maar anderen zeggen weer: nee, die bobbels op haar lichaam, dat waren in werkelijkheid testikels. Maar in beide gevallen onderstreept het gewoon het idee van vruchtbaarheid. Dus linksom via de vrouwelijke lijn of via de mannelijke lijn, wat het dan ook uitbeeldde, in ieder geval beeldde het vruchtbaarheid uit. Dat is een ding dat zeker is.⟨/p> ⟨p>Daar komt trouwens nog iets bij, dat die Demetrius... die naam betekent 'gewijd aan Demeter'. En Demeter was ook al een – niet de, maar een – godin van vruchtbaarheid. Wat dus onderstreept dat het allemaal ging eigenlijk om vruchtbaarheid. Trouwens, je zegt dat nu zo over Astarte. Het is onvoorstelbaar, daar hebben wij geen idee van. Als je dat natuurlijk ook leest in het Oude Testament, als Israël dan weer verleid wordt tot afgodsdienst... Dat was zo seksueel doortrokken; de dienst van Astarte, dat was gewoon... de seksualiteit stond daar echt centraal in de hele tempeldienst. Je ziet het later trouwens ook nog weer in Korinthe – ik heb er nog niet zo lang geleden een keer over gesproken. Dat was de dienst in Korinthe ook alweer aan... kijk de bedoeling... nee, niet Bacchus... dat was weer dit hè? Ja, dat was ook niet geheel onbelangrijk. En trouwens, dat geldt ook voor al die symbolen die daarbij aanwezig waren: dat waren obelisken, dat waren gewoon allemaal fallussymbolen, om het even netjes te zeggen. Afijn, even ter zake. Iemand genaamd Demetrius, die gaat in deze geschiedenis optreden als een soort vakbondsman. Hij was een zilversmid, maar hij treedt eigenlijk op als een vertegenwoordiger van het hele gilde.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2698" title="Speel af vanaf 44:58">▶ 44:58⟨/button> ⟨span>Demetrius de Zilversmid en de Vruchtbaarheidscultus van Artemis⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Hij vervaardigde zilveren Artemis-tempels. Dat waren kennelijk van die souvenirs of amuletten, maar in ieder geval maakte hij de zilveren tempels van Artemis en hij verschafte aan de mannen van het vak niet weinig inkomsten. Veel dus, want 'niet weinig' is hetzelfde als veel. Het is trouwens grappig dat er 'inkomsten' staat; eigenlijk staat er 'werkzaamheid', maar u weet dat als je werk hebt, je ook inkomsten hebt. Zonder werk heb je ook geen inkomsten, tenminste zo was dat van oudsher. Demetrius treedt hier dus op als vertegenwoordiger daarvan en hij riep de werklieden in dit vak bijeen. Hij zei: "Mannen" — en we blijven niet bij alle kleine details stilstaan om een beetje voortgang te behouden — "mannen, gij weet dat wij aan deze werkzaamheid onze welvaart te danken hebben."⟨/p> ⟨p>Aha, kijk, nu wordt het tricky. Hier zie je de link tussen business, geld — Mammon, anders gezegd — en religie. In dit geval was dat gewoon één geheel: de hele dienst aan Artemis. Demetrius vervaardigde met dat hele gilde zilveren tempels en die werden rijkelijk verkocht; daar dankten ze hun welvaart aan. Nu dreigde daar een groot gevaar. Want lees maar voor: "Jullie aanschouwen en horen dat niet alleen van Efeze..." De volgorde van de tekst is wat anders dan in de NBG-vertaling, maar er staat: "gezien en gehoord dat deze Paulus niet alleen van Efeze, maar ook van bijna heel Asia..." Want Paulus arbeidde dan weliswaar in Efeze, maar ook vanuit Efeze. Zijn prediking had als het ware een actieradius over heel Asia. We hebben dat trouwens ook eerder gelezen: dat het woord van de Heer in heel Asia zijn weerklank vond. Het woord was sterk, het bewees zich en bovendien groeide het ook. Daarom vond het in heel Asia weerklank bij een aanzienlijke schare. Hoe groot dat in procenten was, wordt niet uitgedrukt, maar in ieder geval was het substantieel.⟨/p> ⟨p>Door die prediking van Paulus — en in de woorden 'deze Paulus' klinkt al minachting door — heeft hij een aanzienlijke schare overgehaald, of eigenlijk: overreden. Paulus’ prediking was overtuigend. Hij heeft hen overreden en afkerig gemaakt. Dat is een mooi woord; in het Grieks betekent het letterlijk 'van de plaats zetten'. In Lukas 16 wordt het vertaald met 'ontzet', en dat is precies wat het is. Je moet 'ontzetten' even heel letterlijk nemen: je wordt van de ene plek in de andere gezet. Dat is precies wat hier gebeurde: ze waren 'ontzet'. Ze waren eerst enthousiast over die dienst van Artemis, want vergis u niet — we zullen dat straks trouwens ook nog wel zien in het betoog van Demetrius — Efeze was de godsdienstige hoofdstad van de wereld. Je had natuurlijk ook Jeruzalem, dat was Joods, maar in de Romeinse wereld was de stad Efeze het godsdienstig centrum, zoals Athene toen nog het filosofisch centrum was en Rome uiteraard het politieke centrum.⟨/p> ⟨p>Nu dreigen de inkomsten dus substantieel aangetast te worden en dan komt dit gilde in beweging. Waarom? Wel, door wat Paulus naar voren bracht. Daarin is Demetrius in ieder geval wel heel juist en correct in zijn weergave, want dat is precies wat Paulus verteld heeft: "dat goden die met handen gemaakt worden, geen goden zijn." Ze stellen ook niets voor. Ik mag aannemen dat de zilversmeden zelf ook niet beweerden dat wat zij met hun handen maakten ook werkelijk goden waren, maar het representeerde in ieder geval de goden. Maar wat Paulus zegt, is: "Voor ons..." — dat is de Korinthebrief — "...is er maar één God." Paulus zette eigenlijk gewoon een streep door die hele gedachte van goden. Goden die met handen gemaakt worden, zijn geen goden.⟨/p> ⟨p>Als we even terugbladeren naar Handelingen 17, dan zien we dat ook. Daar zegt hij, midden in zijn betoog: "Daar wij dan van Gods geslacht zijn" — dat wil zeggen: door God Zelf voortgebracht — "moeten wij niet menen dat de godheid gelijk is aan goud of zilver of steen, door menselijke kunstvaardigheid gesneden of bedacht." Het is een creatie van de mens, terwijl het precies omgekeerd is: de mens is een creatie van de God. En niet van goden, maar van de God, de godheid, enkelvoud. Dat is precies wat Paulus predikte.⟨/p> ⟨p>Hiermee zette hij natuurlijk alles op zijn kop. Ik moet denken aan 1 Thessalonicenzen 1, waar Paulus aan een gemeente in Macedonië schrijft over de gigantische impact die de boodschap gehad heeft. Paulus kwam in die wereld waar alles uitging van vele goden, en dan staat er aan het einde van het eerste hoofdstuk, ik lees vanaf vers 8: "Want uit uw midden heeft het woord van de Heer weerklonken, en niet alleen in Macedonië en Achaïe, maar allerwegen is uw geloof, dat zich op de God richt — let op: de God — bekend geworden, zodat wij daarvan niets behoeven te zeggen. Want zelf verhalen zij van ons hoe wij bij u ontvangen zijn..." De Thessalonicenzen hebben dat niet zelf uitgebazuind, maar het heeft zo'n impact gehad dat overal het verhaal de ronde deed van wat Paulus’ boodschap teweegbracht daar in Macedonië en Achaïe. "Zelf verhalen zij van ons hoe wij bij u ontvangen zijn; hoe gij u van de afgoden tot de God hebt bekeerd om de levende en waarachtige God te dienen, en uit de hemelen Zijn Zoon te verwachten, die Hij uit de doden opgewekt heeft."⟨/p> ⟨p>Het gaat me even om dat ene: hoe gij u van de afgoden hebt afgekeerd en u bekeerd hebt tot de God. Dat is natuurlijk positief. Als je eenmaal de God kent, dan zeg je gewoon: Hij is de God. Dan keer je je daarmee automatisch af van de afgoden, want al die goden zijn dan gewoon afgoden. Het is het één of het ander. Men keerde zich tot de God en men keerde zich daarmee dus automatisch af van al die afgoden. Ik zie dat het inmiddels vijf voor negen is, dus ik stel voor dat we even gaan pauzeren.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3281" title="Speel af vanaf 54:41">▶ 54:41⟨/button> ⟨span>Goden Die met Handen Gemaakt Worden, Zijn Geen Goden⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Wij waren bij vers 26, waar Demetrius verhaalt dat Paulus beweerde en zei dat goden die met handen worden gemaakt, geen goden zijn. En wat er op deze Demetrius ook allemaal is aan te merken, dit klopt als een bus. We hebben dat gezien in wat Paulus in Athene had verteld.⟨/p> ⟨p>Ik heb hier nog een tekst, in Psalm 115, waar het gaat over de goden van de natiën: "Hun afgoden zijn zilver en goud, het is het werk van mensenhanden. Zij hebben een mond, maar ze spreken niet; ze hebben ogen, maar ze zien niet; ze hebben oren, maar horen niet; ze hebben een neus, maar ze ruiken niet; hun handen, ze tasten niet; hun voeten, maar ze gaan niet; ze geven geen geluid met hun keel."⟨/p> ⟨p>Het zijn dus met recht nietszeggende goden. Wij hebben een God die per definitie "Woord" is. En Hij ziet en doorziet. Waar de mond, de ogen, de oren, de neus en de handen van die goden niets kunnen – we lezen er vele malen over – daar is onze God reëel. Dit is allemaal werk van mensenhanden, het telt totaal niet. Wel, die boodschap van Paulus was zeer overtuigend voor velen en dat is precies wat Demetrius met zijn hele vakorganisatie – om het zo maar even in termen van 2016 te formuleren – grote zorgen baarde.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3388" title="Speel af vanaf 56:28">▶ 56:28⟨/button> ⟨span>De Dreiging voor de Welvaart en het Heiligdom van Artemis⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Want dan zegt hij: "Wij lopen niet alleen gevaar dat deze tak van arbeid" – en daarmee doelt hij dus op de werkzaamheid – "niet meer in tel zal zijn, maar ook dat het heiligdom van de grote godin Artemis van geen betekenis meer geacht zal worden." Hij begint dus bij zijn tak van arbeid en de inkomsten die gevaar liepen. Maar dat niet alleen; het gaat ook om het heiligdom zelf van de grote godin Artemis.⟨/p> ⟨p>U moet zich realiseren dat dit heiligdom tot een van de zeven wereldwonderen behoorde. De tempel in Jeruzalem trouwens ook, maar dit heiligdom in Efeze net zo goed. Demetrius zet het wat dramatisch aan, natuurlijk ook om al die mensen van zijn gilde te activeren en hen over te halen. Hij zegt dat het heiligdom van de grote godin Artemis van geen betekenis meer geacht zal worden.⟨/p> ⟨p>Hier ziet u een maquette van dat heiligdom zoals het eruitgezien zou moeten hebben. Demetrius zegt dus dat het op het punt staat om van nul en generlei betekenis meer geacht te worden. Ik vond dat overigens wel een beetje profetisch, want ik kwam ook nog een plaatje tegen van hoe het er momenteel uitziet. Dat is niet vanwege Paulus, moet ik erbij zeggen, maar dit is wat je in de tegenwoordige tijd ziet als je naar Efeze gaat: slechts enkele overblijfselen. Zo gaat dat met het werk van mensenhanden. Om daar een klein beetje een idee van te hebben, lees ik even verder in vers 27: "...en dat zij ook van haar luister beroofd zal worden." Hij begint dus met de inkomsten van die tak van arbeid, vervolgens het heiligdom, en uiteindelijk eindigt hij bij de godin zelf. Ook zij zal van haar grootsheid en haar luister beroofd worden; zij die door heel Asia en de ganse wereld als godin wordt vereerd.⟨/p> ⟨p>Dit was trouwens niet overdreven, want het was inderdaad zo dat deze godin in de hele bewoonde wereld werd vereerd. In het Grieks staat daar ⟨em>oikoumene⟨/em>, waar ons woord oecumene van is afgeleid. De bewoonde wereld vereerde deze godin. Er vonden enorme, grootse pelgrimages plaats naar Efeze. Vandaar ook dat die zilversmeden die maquettes maakten, die kleine tempeltjes. Dat vond gretig aftrek onder al die pelgrims die daar kwamen. Zij namen dat vervolgens weer mee als een soort amulet of souvenir. In de hele wereld vond de dienst aan deze godin ingang en had zij een grote betekenis. Efeze was in die dagen echt het religieuze centrum van de wereld.⟨/p> ⟨p>Toen de mannen van het vakgebied dit hoorden, riepen zij in heftige opwinding: "Groot is de Artemis der Efeziërs!" Dat werd vervolgens gescandeerd. Ik hoorde laatst wat scanderen precies betekent: iets in lettergrepen neerzetten. In grote koren spreek je niet meer in woorden, maar in lettergrepen, iets langzamer. Er werd dus gescandeerd en zij schreeuwden het letterlijk uit. Ze waren in grote opwinding, vervuld van woede zelfs. "Groot is de Artemis van de Efeziërs!", dat was hun antwoord daarop.⟨/p> ⟨p>Vervolgens staat er dat de stad één en al verwarring werd; zij werd vervuld van verwarring. Dat gold ook nog in een ander opzicht, want we lezen later dat een heleboel mensen samenstroomden zonder dat ze wisten waar het eigenlijk om ging. Dat illustreert de totale verwarring. Zo gaat dat met een gerucht: het zwelt aan en op een gegeven moment heb je een enorme mensenmenigte waarvan een groot deel geen idee heeft wat er aan de hand is. Afijn, de stad werd vervuld van verwarring en men stormde als één man naar het theater.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3730" title="Speel af vanaf 01:02:10">▶ 01:02:10⟨/button> ⟨span>Massale Verwarring en een Stormloop Naar het Theater⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Letterlijk staat er, zoals u ziet, dat men eensgezind naar het theater trok. En vergis u niet: dat theater was geen kleintje, het was een gigantisch theater. Uit opgravingen is gebleken dat het plaats bood aan zo’n 25.000 mensen. Dat past natuurlijk niet bij de familie hierboven in huis, hoe gastvrij jullie je ook opstellen. Wij staan hier bovenin, beneden is het een spreukje groter.⟨/p> ⟨p>Ik zeg dat het geweldig is, niet alleen omdat het voor mij een ervaring is, maar ik heb ditzelfde meegemaakt in Caesarea. Daar heb je ook zo’n groot amfitheater. Hoeveel mensen daar precies in passen, weet ik niet, maar ongetwijfeld ook tienduizenden. Maar inderdaad, dat is zo opmerkelijk, want de akoestiek is daar geweldig opgezet; daar hadden ze echt verstand van. Als men beneden stond en fluisterde, dan kon je dat bovenaan horen. Ik heb datzelfde ook meegemaakt. Dat is geen flauw grapje, dat is echt zo.⟨/p> ⟨p>In ieder geval was dat theater in Efeze ook een plek waar volksvergaderingen werden belegd, maar daarover later meer. Ze stonden daar eensgezind tot in het theater. Er staat niet 'naar' het theater, maar 'tot in' het theater. En zij sleurden Gajus mee — ik moet altijd een beetje lachen als ik die naam hoor, vooral met de bijbetekenis die het in het Nederlands natuurlijk heeft. Gajus, of 'gaius', wordt bij ons immers ook gebruikt als aanduiding voor gespuis.⟨/p> ⟨p>Ik heb me laten vertellen — maar ik heb dit nooit bevestigd gekregen — dat de naam Gajus verband zou houden met het Hebreeuwse Goïm. Dit is dus, ik zeg het er uitdrukkelijk bij, etymologie van de koude grond. Mocht dat zo zijn, en ik zeg dat dus met een gigantische slag om de arm, dan betekent dat eigenlijk een aanduiding van de natiën, van de volkeren. Van u en mij dus. In de Bijbel kom je de naam Gajus vier of vijf keer tegen. Je zou zeggen dat het dan iedere keer over dezelfde persoon gaat, maar dat is niet zo. Het gaat om vier of misschien zelfs vijf verschillende personen. Je had toen al zoveel mensen die Gajus heetten. Het was trouwens een Latijnse naam, ook bekend van Romeinse keizers. Omdat de oorspronkelijke betekenis onzeker is, houd ik die slag om de arm.⟨/p> ⟨p>Ze sleurden dus Gajus en Aristarchus mee. Aristarchus is een naam die veel bekender is, althans als persoon. Waar de naam Gajus op diverse personages in de Bijbel betrekking heeft, geldt dat voor Aristarchus niet. Deze man kwam uit Thessalonika, zo weten we. Want als we nou een paar verzen doorlezen — daar komen we later nog over te spreken — dan wordt er gesproken over Sopater, de zoon van Pyrrus uit Berea, en van de Thessalonicenzen Aristarchus en Secundus. En hé, daar hebben we hem ook weer: Gajus uit Derbe. Dat is nou een leuke illustratie, want kijk, hier zie je dat Gajus en Aristarchus Macedonische reisgenoten van Paulus waren. Deze Gajus kan dus nooit dezelfde zijn als degene die een paar verzen later wordt genoemd, want deze Gajus kwam uit Derbe. En Derbe lag niet in Macedonië.⟨/p> ⟨p>Maar Aristarchus kwam uit Thessalonika, en Secundus dus ook. Verder worden Timoteüs, Tychikus en Trofimus uit Asia genoemd; die vergezelden Paulus allemaal. Later komen we Aristarchus trouwens nog eens tegen. Ik zie het waarschuwingslampje al knipperen, maar ik doe het nu nog even zo, zo’n punt is dat nou ook weer niet; ik ben nogal sportief ingesteld. In Handelingen 27 lezen we dat ze op een schip uit Adramyttium, dat naar de kustplaatsen van Asia zou varen, zee kozen. Daar is Lucas ook bij, want hij schrijft: "kozen wij zee met Aristarchus, een Macedoniër uit Thessalonika."⟨/p> ⟨p>Kijk, dat wisten we feitelijk al, maar hij was daar dus bij. Dat betekent dat toen Paulus schipbreuk leed, Lucas erbij was — dat blijkt sowieso uit de wij-vorm — maar ook deze Aristarchus deel uitmaakte van dat reisgezelschap. En later, in de brief aan de Kolossenzen, lees je dat Paulus in Rome is en dat zijn medegevangene Aristarchus daar ook bij was. Hij deed de groeten aan degenen die in Kolosse waren. Kolosse ligt trouwens ook in Asia. En in de brief aan Filemon komen we hem ook nog eens tegen: "Aristarchus, Demas en Lucas, mijn medearbeiders." Dus hij was niet alleen een medegevangene, maar daarmee ook een medearbeider en een medereiziger.⟨/p> ⟨p>Dat is dus die Aristarchus die zij grepen. De stad werd één en al verwarring en ze stroomden als één man naar het theater, waarbij ze Gajus en Aristarchus, de Macedonische reisgenoten van Paulus, meesleurden. Paulus was daar zelf niet bij. Om welke reden dat was, weet ik niet, want je zou zeggen dat het verzet in de eerste plaats op hem gericht was. "Deze Paulus," had Demetrius immers gezegd. Maar kennelijk konden ze Paulus om de een of andere reden niet vinden, en dus hebben ze Gajus en Aristarchus, die toch ook bij het gezelschap van Paulus en de predikers hoorden, meegesleurd.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4152" title="Speel af vanaf 01:09:12">▶ 01:09:12⟨/button> ⟨span>Discipelen en Aziarchen Behoeden Paulus voor het Theater⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Toen Paulus zich onder het volk wilde begeven, lieten de discipelen hem dit niet toe. Paulus was het weliswaar van plan, maar zij vonden dat geen goed idee en ze hebben hem tegengehouden. Het laat zich ook raden waarom dat zo was, want het was een stel wilde dieren — ik gebruik hier Paulus' eigen terminologie in dit verband. Paulus was niet voor een kleintje vervaard en was niet zo bang uitgevallen, maar toch denk ik dat het erg verstandig is geweest dat de discipelen hem hiervoor hebben bewaard.⟨/p> ⟨p>Er staat zelfs bij dat ook sommigen van de oversten van Asia, die hem welgezind waren, hem de waarschuwing zonden zich niet in het theater te wagen. Dat bevestigt dat de discipelen er inderdaad heel verstandig aan deden om Paulus buiten het theater te houden. Want zelfs oversten van Asia — er staat letterlijk het woord 'Asiarchen' — adviseerden hem dat. Ik heb dat nog eens nagekeken: een Aziarch is natuurlijk een overste van Asia, maar het is ook een speciale Romeinse titel. Het was de voorzitter van de publieke festiviteiten, en die festiviteiten waren met name gerelateerd aan de cultus van de keizer.⟨/p> ⟨p>Vergis u niet, in het Romeinse Rijk was er in die dagen een betrekkelijk grote harmonie die wel twee eeuwen heeft geduurd. Dat noemden ze de Pax Romana. Dat betekende de vrede van Rome, maar het was ook een gedicteerde orde die bewaard moest worden. Men was heel ruimhartig naar andere godsdiensten, maar alles moest de eenheid van de staat en van Rome dienen. Asiarchen droegen dus een Romeinse titel. Je was een Aziarch voor een jaar en daarna bleef je die titel behouden, ook al was je niet meer in functie. Het was een hoge functie en zij waren verantwoordelijk voor de publieke festiviteiten.⟨/p> ⟨p>Enkele van deze Asiarchen — dat waren dus 'hoge pieten', om het zo maar te zeggen — waren hem welgezind. In de interlineair ziet u dat er letterlijk staat dat zij vrienden waren. Het waren dus vrienden van Paulus. Eigenaardig hè, dat je dat zo leest. Zelfs in de top, waar het Aziarchaat een zeer gerespecteerd ambt was en een titel die veel betekende, had Paulus vrienden. Let op, want er staat een meervoud: Asiarchen. Weliswaar had je maar één Aziarch tegelijk in functie, maar de titel bleef behouden. Zo gaat dat ook met onze titels; als je professor bent of ooit was, dan blijf je professor.⟨/p> ⟨p>Dat waren dus vrienden van Paulus en die zagen het ook helemaal niet zitten dat hij zich in dat gezelschap zou mengen. Zij riepen hem op zichzelf niet in het theater te begeven. Intussen riep de een dit en de ander dat. Zo gaat dat bij een grote verwarring. Alles wat zich daar naar het theater had bewogen — en dat was heel massaal — schreeuwde door elkaar. De volksvergadering was verward; ze waren in verwarring gebracht. Dat behoorde bij de aanpak van Demetrius, die optrad als een soort vakbondsleider. Het protest zwelde aan en werd steeds groter.⟨/p> ⟨p>Er staat zelfs bij — en dat is precies waar ik al eerder even aan refereerde — dat de meesten niet eens wisten waartoe zij samengekomen waren. Maar ze hoorden dat geschreeuw over Artemis... Laten we even verder lezen. Op één ding ga ik nu even niet dieper in, en dat is de term 'volksvergadering'. Dat bewaar ik voor een volgende keer. Er staat namelijk een bijzonder woord: Ecclesia. Ja, daar staat Ecclesia. Hier wordt het in profane zin gebruikt en is het vertaald met 'volksvergadering', maar daar zit nog wel wat meer aan vast. Daar wil ik graag meer over zeggen bij een latere gelegenheid, want we vinden straks, in het laatste vers van dit hoofdstuk, deze aanduiding nog een paar keer terug: volksvergadering, Ecclesia.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4494" title="Speel af vanaf 01:14:54">▶ 01:14:54⟨/button> ⟨span>Alexander de Koperslager Probeert het Woord te Voeren⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Uit de menigte gaf men inlichtingen aan Alexander, die door de Joden naar voren was geschoven. Deze Alexander was een representant van de Joodse gemeenschap en we komen hem later nog weer tegen in de brieven, onder andere in 1 Timotheüs. Ik moet mij overigens even excuseren – u zag me misschien net al eventjes twijfelachtig kijken – maar ik mis hier een paar diaatjes. Dan moet u nagaan: ik heb een paar maanden de tijd gehad om deze Bijbelstudie voor te bereiden, en dat heb ik ook wel gedaan, maar de diaatjes ontbreken nu. Als ik dit op internet zet, zal ik het alsnog in orde maken, maar laat ik u nu even meenemen naar de brieven aan Timotheüs.⟨/p> ⟨p>We beginnen in 1 Timotheüs 1 vers 19. Daar spreekt Paulus over de goede strijd, over geloof en een goed geweten. Hij voegt daaraan toe dat omdat sommigen dit goede geweten hebben verworpen, hun geloof schipbreuk heeft geleden. Tot hen behoren Hymeneüs en Alexander. Paulus zegt dat hij hen aan de tegenstander heeft overgegeven, opdat hun het lasteren zou worden afgeleerd. Deze Alexander komen we vervolgens nog een keer tegen, en wel in hoofdstuk 4 van de tweede Timotheüsbrief. Daar zien we trouwens ook dat hij een soortgelijk beroep uitoefende. In vers 14 staat: "Alexander, de koperslager, heeft mij veel kwaad berokkend." De Heer zal hem vergelden naar zijn werken. Dat klinkt misschien wat wraakzuchtig, maar ik geloof dat dit simpelweg de betekenis is van wat de Heer in het algemeen doet. De Heer kent Zijn schepselen en Hij gaat eenieder vergelden naar zijn werken. Dat betekent niet 'betaald zetten', maar het heeft de betekenis van rechtzetten. Hij geeft eenieder wat hij nodig heeft en daarmee ook verdiend heeft. Wij denken dan vaak direct in termen van straf, maar de Heer weet, gezien ieders achtergrond en alles wat hij gedaan heeft, precies hoe Hij de mensen moet rechtzetten. Hij zal vergelden, en dat geldt ook voor deze Alexander.⟨/p> ⟨p>Deze Alexander wordt dus een koperslager genoemd. Ik heb er weleens over nagedacht wat daar de typologische betekenis van zou kunnen zijn. Demetrius was een zilversmid; hij hield zich bezig met het bewerken van zilver. Deze man, Alexander, was van beroep koperslager. Hij deed dat dus niet met zilver, maar met koper. In beide gevallen heeft dat te maken met de typologische betekenis van zilver en koper, wat verwijst naar de losprijs. Ik was eens bij een broeder op een Bijbelstudie en hij vroeg zich af of dat ook niet precies was wat deze Alexander deed. Hij lasterde en hij sloeg op de boodschap van de losprijs, die uitgedrukt wordt in zilver en koper. Op die boodschap heeft hij ingeramd en hij heeft die boodschap in een kwaad daglicht gesteld. Daar zit dus de gedachte achter dat zijn beroep feitelijk een uitdrukking was van wat hij deed. Ik geef het u ter overweging mee.⟨/p> ⟨p>Terug naar deze Alexander in Efeze. Hij was dus een Jood die door de Joden naar voren was geschoven in dat grote theater. Alexander wenkte met zijn hand en wilde een verdedigingsrede houden voor het volk als representant van de Joden. Maar toen de menigte bemerkte dat hij een Jood was, ging er een geroep van allen op. U begrijpt dat de Joden wel werden getolereerd, maar wat er nu gebeurde, was dat Alexander op één lijn werd gesteld en geassocieerd werd met Paulus. Het waren immers allemaal Joden. De gedachte was dat zowel die Joden als Paulus monotheïsten zijn. Zij geloven dat er maar één God is en dat is in hun ogen funest, nadelig voor hun beroep en voor hun dienst aan Artemis.⟨/p> ⟨p>Toen zij bemerkten dat hij een Jood was, en dus ook een monotheïst, ging er een geroep van allen op. Wel twee uur lang schreeuwden ze: "Groot is de Artemis der Efeziërs!" Mega! Groot is de Artemis van de Efeziërs. Je kunt je voorstellen dat in zo’n gigantisch stadion de mensen maar bleven scanderen: "Groot is de Artemis der Efeziërs!" Er ontstond daar een complete hysterie.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4897" title="Speel af vanaf 01:21:37">▶ 01:21:37⟨/button> ⟨span>De Stadssecretaris Brengt de Hysterische Menigte tot Kalmte⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Dan staat daar de secretaris van de stad. Die bracht de scharen tot kalmte doordat hij zei: "Mannen van Efeze." En nu moet u eens opletten wat er gebeurt, want deze man brengt die hele schare weer inderdaad tot rust. Want wat zegt hij dan? "Wie ter wereld weet niet dat de stad van de Efeziërs de tempelbewaardster is?" Hij doet nu even een beroep op wat iedereen in de wereld geacht wordt te weten.⟨/p> ⟨p>Hij was trouwens een secretaris, dat vergat ik nog even bij u te zeggen. Er staat hier 'de secretaris', en u ziet eigenlijk 'schriftgeleerde'. Het is exact hetzelfde woord wat in de evangeliën altijd wordt vertaald met schriftgeleerde. Dat is eigenlijk iemand die een schrijver is. In de Engelse vertaling wordt 'the scribes' ook altijd vertaald met 'de stadsschrijver'. Een secretaris is vrijwel precies wat het is, maar 'schriftgeleerde' vind ik in dit verband fraai, omdat dit precies de link legt met die term die in de evangeliën zo heel dikwijls wordt gebezigd. Die schriftgeleerden waren van origine ook gewoon de schrijvers; degenen die de Schrift overschreven, zodat er ook rollen werden overgeleverd. Zij waren dus bekwaam in het schrijven, in de Schrift en het geschrift.⟨/p> ⟨p>Maar ik dacht dat ze alleen Joden waren? Hoe bedoel je? Omdat die andere man een Jood was. Ja precies, nee, maar dat is helemaal correct. Deze secretaris — en daarom hebben de vertalers dit ook anders weergegeven vermoed ik, en niet met schriftgeleerde — er wordt hier gezegd dat hij een secretaris was. Waarom? Omdat hier de term dezelfde is als in de evangeliën, maar hier gaat het uiteraard niet om een Joodse schriftgeleerde. Dat is duidelijk.⟨/p> ⟨p>Ik heb overwogen om die schriftgeleerden separatistisch te noemen. U weet het hè, deze interlineaire is ooit met menig aandacht gemaakt. Straks weet niemand meer waar de schriftgeleerden gebleven zijn; dan zijn we ineens in één keer alle schriftgeleerden kwijt. Dus je doet het een of het ander. Kijk, en dat is nou het geweldige met zo'n concordante interlineair: je ziet de samenhang van woorden. Je ziet hier dat dit hetzelfde woord is als wat u in de evangeliën tegenkwam. Dus je had daar ook voor kunnen kiezen. Het was ook mogelijk geweest om in de evangeliën altijd 'secretaris' weer te geven. Het zijn dus schrijvers. Grammatisch, ja, ook zoiets.⟨/p> ⟨p>Wat daar gebeurde, ja, met recht. Mensen maakten zich insnijdingen. Want als je eenmaal in zo'n trance-achtige toestand komt, dan zijn mensen helemaal niet meer totaal voor rede vatbaar. Zover komt het hier niet. Ze bleven scanderen en schreeuwen, maar dan is in ieder geval deze secretaris in staat om de schare tot kalmte te brengen. Hij heeft voor hen overtuigende argumenten: "Wie ter wereld weet niet dat de stad van de Efeziërs de tempelbewaardster is van de grote Artemis — de mega-Artemis, de grote Diana — en van het beeld dat uit de hemel is gevallen?" Want die tempel herbergde namelijk ook nog een beeld of een stuk rots. Het is niet helemaal duidelijk wat er precies aan de hand is, maar vermoedelijk moeten we denken aan een meteoor. In ieder geval werd het geacht een beeld uit de hemel te zijn. Dat is waar hier aan gerefereerd wordt, en dat is ook waar die tempel omheen gebouwd was. Iedereen in de wereld wist dat of hield het daarop.⟨/p> ⟨p>Kijk, deze secretaris doet gewoon een appèl op dat wat zij dachten of wisten. Hij zegt: "Iedereen weet dat toch? En daar dit nu buiten kijf is — ontegenzeggelijk — hebt gij u kalm te houden." Relax, rustig, en niets overijlds te doen. Want, zegt hij — ik lees maar even meteen goed verder: "Want jullie hebben deze mannen opgebracht zonder dat zij tempelrovers zijn." Rovers van deze gewijde plaats, dat zijn ze helemaal niet. En sterker nog: ook in andere zin hebben ze onze godin niet gelasterd. Dat hebben ze helemaal niet gedaan.⟨/p> ⟨p>Hier gaat trouwens ook nog een sprake uit van het getuigenis dat Paulus daar in Efeze heeft gesproken. Paulus heeft positief de boodschap van de ene God gebracht, maar hij heeft nooit opgeroepen tot strijd, of om die tempel te bekladden of te verwoesten of wat dan ook. Totaal niet. Hij heeft zelfs nooit de godinnen gelasterd. Dat was ook niet handig om te doen, dat begrijp ik ook wel, maar hij heeft het ook niet gedaan. Deze secretaris maande de menigte tot stilte en kalmte juist met deze woorden. Kennelijk wist iedereen dat ook: ze hebben de godin niet gelasterd. Paulus bracht een positieve boodschap. Daar gaat inderdaad een sprake van uit. En dat is ook een geweldig voorbeeld. Indien derhalve Demetrius, die man die vakbondsleider om zo te zeggen...⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-14" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5283" title="Speel af vanaf 01:28:03">▶ 01:28:03⟨/button> ⟨span>Verwijzing Naar Rechtszittingen en Ontbinding van de Vergadering⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Indien derhalve Demetrius en zijn vakgenoten iets tegen iemand hebben in te brengen – ik lees meteen maar gewoon even verder – dan worden er rechtszittingen gehouden en zijn er landvoogden of proconsuls; elders worden die ook wel stadhouders genoemd. Laten zij dan een aanklacht tegen elkaar indienen. Met andere woorden: ga naar de geëigende plaats, naar de geëigende personen en naar de rechtmatige rechtszittingen. En indien u dan nog iets meer te verlangen hebt, dan zal dit in de wettige volksvergadering worden beslist. Hier heb je weer dat woordje ⟨em>ekklesia⟨/em>.⟨/p> ⟨p>Want, zo komt de secretaris tot de conclusie van zijn rede tegenover deze hele menigte die twee uur lang gescandeerd heeft "Groot is de Artemis der Efeziërs", ze zijn nu tot rust gebracht omdat hij hen wijst op de risico's. Wij lopen namelijk gevaar van oproer te worden aangeklaagd om de dag van vandaag. De secretaris wist precies wat hij zei, want dat zou buitengewoon gevaarlijk zijn voor de hele status van de stad Efeze. We lopen gevaar om voor deze dag van oproer te worden aangeklaagd, daar er geen enkele reden is aan te voeren naar Rome toe waarvoor wij verantwoording zullen kunnen afleggen ter zake van deze samenscholing. Dat is dus op geen enkele wijze rechtmatig te verdedigen.⟨/p> ⟨p>En dan staat er dat hij met deze woorden de volksvergadering ontbond. En daar zijn we dan toch bij het einde van Handelingen 19 gekomen. Dat is ook wel ter zake, want dit is eigenlijk een geschiedenis op zich. Zo werd deze volksvergadering, die niet wettig was, alsnog ontbonden en zo is het tij toch nog gekeerd. Trouwens, dit is de uiteindelijke aanleiding voor Paulus om inderdaad weg te gaan. De volgende keer wil ik graag nog even wat zeggen over deze ⟨em>ekklesia⟨/em>, voordat we met hoofdstuk 20 vers 1 beginnen. Want dat is bijzonder genoeg, maar ik zie dat de tijd me ontbreekt om dat nu nog goed uiteen te zetten. Dus ik stel voor dat we het vanavond hierbij laten.⟨/p>