⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Samenvatting van Spreken in Talen Versus Profeteren⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Dit is de 26e studie over de Korinthebrief. Laat ik eerst nog even kort samenvatten waar we het de vorige keren over hadden, want we hebben inmiddels al een aantal keren een studie gehouden over de hoofdstukken 12, 13 en 14 van de Korinthebrief. Deze drie hoofdstukken vormen één geheel en gaan allemaal, direct of indirect, over dat spreken in tongen of in vreemde talen; dat is de directe aanleiding daartoe. Wat we daarbij hebben vastgesteld in hoofdstuk 12, is dat het spreken in talen of het spreken in tongen – het is maar hoe je het noemen wilt, maar spreken in talen vind ik wat concreter – werkelijk over talen ging en niet over zomaar een of andere klanktaal. Ik geloof dat de NBV-vertaling in deze hoofdstukken het altijd heeft over klanktalen, waarmee gesuggereerd wordt alsof het niet werkelijk om bestaande talen zou gaan, maar alleen maar om bepaalde klanknabootsingen of bewegingen van de tong waarbij geluid wordt voortgebracht. Het zijn echter echt talen; dat hebben we inmiddels al een paar keer vastgesteld en vanavond zullen we dat wederom zien. Maar als het gaat om de rangorde van dit genade-effect, van dit charisma, dan is het de laatste in de rij van allemaal. U ziet dat in hoofdstuk 12; als Paulus een hele opsomming geeft van genade-effecten en bedieningen, dan noemt hij spreken in talen als laatste, evenals het vertolken daarvan.⟨/p> ⟨p>In hoofdstuk 13 gaat het uiteraard om de liefde van God, waar de apostel Paulus op wijst als de uitnemende, overtreffende weg die hij wijst. Maar de directe aanleiding is ook hier nog steeds het spreken in talen. Wat hij naar voren brengt in dat hoofdstuk, is dat het, evenals het profeteren, een gave is. Het is een genade-effect, zoals ook het doorgeven van goddelijke kennis om die direct aan de mensen bekend te maken, maar wel van slechts tijdelijke aard. Paulus zegt daarvan in hoofdstuk 13 dat het hoort bij de kinderlijke fase. Wanneer de volwassenheid is aangebroken, als de Ecclesia volwassen zou zijn, dan zouden die gaven, bedieningen of genade-effecten ophouden. Tongen, zij zullen verstommen. Profetieën, zij zullen hebben afgedaan. Namelijk als de volwassenheid komt. "Het volmaakte" staat er dan in de NBG-vertaling. Dat was hoofdstuk 13.⟨/p> ⟨p>In hoofdstuk 14, althans het eerste gedeelte daarvan waar we nu nog steeds mee bezig zijn, brengt Paulus naar voren dat spreken in talen inferieur is; het is minder waard dan het profeteren. Je kunt natuurlijk zeggen dat het beide genade-effecten en bedieningen van Gods wege zijn, jawel, maar als het gaat om het opbouwende effect ervan, dan is profeteren veel en veel meer. Ook dat zullen we vanavond nog verder gaan zien, want we waren nog maar halverwege het betoog van de apostel. Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat deze hoofdstukken gaan over zaken die inmiddels tot het verleden behoren. Concreet profeteren en spreken in tongen is al lang en breed over de datum. De Ecclesia is sinds de voltooiing van de Schriften in de fase van de volwassenheid gekomen. Je zou als gevolg daarvan kunnen concluderen dat die hoofdstukken ons feitelijk minder raken, maar dat bleek bepaald niet het geval te zijn. Het is ook voor ons van belang om te weten wat het verschil is tussen die kinderlijke fase en wat de betekenis is van die fenomenen die in die dagen bestonden.⟨/p> ⟨p>Ik weet wel dat men zegt dat het vandaag nog steeds bestaat. Dat is meteen een tweede motief waarom het van belang is voor ons om deze dingen te bestuderen: er is vandaag de dag enorm veel namaak. Er is een hele charismatische beweging, een pinksterbeweging die juist opgeeft over het spreken in tongen, profeteren en het uitspreken van godspraken. Zij zeggen dat het juist voor onze tijd is. Dan is het zo belangrijk dat je weet wat de Schrift hierover zegt, juist om echt van onecht en namaak te kunnen onderscheiden. In beide gevallen is dat heel evident. Het spreken in talen in de Bijbel is iets heel anders dan wat zich vandaag voordoet als spreken in tongen: een klanktaal. Dat geldt trouwens ook voor profeteren. Wat vandaag wordt doorgegeven als profeteren of als godspraak, staat zo ver af van de godspraken die we hier vinden.⟨/p> ⟨p>Terwijl ik bezig was met de voorbereiding van deze hoofdstukken en de voorbereiding voor vanavond, dacht ik: wat een enorm verschil is de wijze waarop wij bij elkaar mogen komen en ons bezig mogen houden met wat er staat geschreven. We hebben een Nieuw Testament en de brieven van de apostel Paulus speciaal voor ons gewoon tot onze beschikking, zwart op wit. We kunnen dat woord voor woord en regel voor regel tot ons nemen. Dat hadden de Korinthiërs allemaal niet; die moesten het doen met het fragmentarische, het stuksgewijze. Hier wat, daar wat, maar het was allemaal nog niet op schrift gesteld en nog niet bij elkaar gebracht. Wat een enorm voorrecht hebben wij dat wij daar nu zo op mogen staan. Het is goed om eraan te herinneren hoe vanzelfsprekend dat voor ons is, maar vergelijk het eens met hoe het toen was en hoe we het nu hebben. Maar goed, spreken in talen is minder dan profeteren. Dat is het punt dat de apostel maakt in dat eerste gedeelte van hoofdstuk 14. Laten we de draad weer oppakken.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="432" title="Speel af vanaf 07:12">▶ 07:12⟨/button> ⟨span>Liever Vijf Woorden met Verstand Spreken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Het laatste vers dat we gelezen en behandeld hebben, was vers 16. Ik stel voor dat we dat nog even lezen om weer even erin te komen: "Want anders, indien gij een zegen uitspreekt met uw geest, hoe zal iemand die als toehoorder aanwezig is op uw dankzegging zijn amen spreken? Hij weet immers niet wat gij zegt." Dat wil zeggen: als je een zegen uitspreekt in een taal die de andere mensen helemaal niet kennen — en misschien jijzelf ook niet eens — hoe zou iemand die als een gewoon mens daar als toehoorder aanwezig is, dan op jouw dankzegging amen kunnen zeggen? Waaruit we dus ook zien dat het uitspreken van een amen een heel oud gebruik is. Het is niet louter een slotwoord; als er amen gezegd wordt, betekent dat niet: 'zo, nu is het over, nu is het klaar'. Nee, het betekent: 'zo is het, dat is waar'.⟨/p> ⟨p>Het is een heel fraai voorbeeld waar je ziet dat het woord zegen synoniem is met dankzegging. Je spreekt een zegen uit, maar hoe zou de aanwezige op uw dankzegging amen spreken? Dus zegenen is dankzeggen, of dankzeggen is zegenen. Dingen worden dankzeggend gezegend; de zegen bestaat juist in de dankzegging. Als je God dankt, dan is het een zegen. Als je God niet dankt, is het geen zegen. Het heeft niets te maken met uiterlijke voorspoed; voorspoed kan een zegen zijn als je God dankt, maar tegenspoed kan evengoed een zegen zijn als je God dankt. Alles wordt een zegen op het moment dat je het in verbinding brengt met Hem. Je weet dat Hij het plaatst, dat het een gave van Hem is en je dankt God daarvoor. Dan wordt alles een zegen. Dan krijg je echt een heel rijk leven waarin alles in je leven een zegen wordt en je zelf ook een zegen kan worden.⟨/p> ⟨p>In vers 17 pakken we de draad weer op, want dat hebben we nog niet onder ogen gezien. "Want gij dankt wel goed," dat wil zeggen, zoals nog steeds wordt betoogd: je kunt wel goed danken in een andere taal die de andere mensen niet kennen, "maar," zegt Paulus dan, "de ander wordt er niet door gesticht." Dat wil zeggen: de ander wordt er niet door opgebouwd. "Ik dank God," zegt Paulus vervolgens in vers 18, "dat ik meer dan gij allen in tongen en talen spreek." Waarbij dat woordje 'meer' eigenlijk een iets ander woord is dan het gebruikelijke woord voor meer. Je kunt het kwantitatief opvatten, in de zin van: 'ik spreek vaker in tongen', maar je kunt het ook kwalitatief opvatten als 'meer' in de zin van 'beter'. Eerlijk gezegd denk ik dat dat hier de strekking is: "Ik spreek meer in tongen dan jullie allemaal," dat wil zeggen: "Ik doe het beter." Want jullie doen het in onverstand; onder de oppervlakte zit hier feitelijk een verwijt in naar hen.⟨/p> ⟨p>Dat dit inderdaad de gedachte is, blijkt in het volgende vers. Daar staat: "Maar in de gemeente, in de Ecclesia, wil ik liever vijf woorden met mijn verstand spreken." Waarom zou Paulus nou specifiek vijf woorden zeggen? Nou, hij had ook zes kunnen zeggen, het getal van de mens. Maar nee, hij zegt: "Ik spreek liever, ik prefereer om te spreken in vijf woorden." Want vijf is het getal van genade.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="680" title="Speel af vanaf 11:20">▶ 11:20⟨/button> ⟨span>De Hebreeuwse Letter He (vijf) en de Genade⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik heb expres deze Hebreeuwse letter erbij gezet. Dat zegt niet iedereen wat, maar dit is de letter He. Als ik zeg dat ons woord 'heitje' daar nog van afgeleid is, dan gaat het u misschien iets meer zeggen. Een heitje, dat zijn vijf stuivers; dat is vijf keer vijf, dus een kwartje. Een heitje voor een karweitje. Maar een heitje komt dus eigenlijk uit het Hebreeuws. Dat geldt trouwens voor meer woorden als het gaat om geld. Hoe zou dat toch komen, dat die Joodse woorden zoveel invloed hebben in het spraakgebruik rond geld? Want een Jod is de tiende letter van het Hebreeuwse alfabet, een tientje dus. En een meier komt van het Hebreeuwse woord ⟨em>mea⟨/em>, wat honderd betekent. Denk maar aan de wijk in Jeruzalem, Mea Shearim, dat betekent 'honderd poorten'. Meier betekent dus honderd. Vroeger had je vaak een Joodse huisarts, dokter Meijer, maar dat is in ieder geval een meier.⟨/p> ⟨p>Ik heb het echter niet over honderd en ook niet over tien, ik heb het over vijf. Paulus zegt: "Ik spreek liever vijf woorden met mijn verstand." Dat wil zeggen dat ik weet wat ik zeg, maar ook dat de andere mensen kunnen weten wat ik zeg. Dat vergeet ik er nou helemaal bij te zeggen natuurlijk, want de He, deze letter, speelt in het boek Genesis al een hele grote rol. Dat zou je misschien niet zo zeggen als je de vertaling leest, maar u moet weten dat dit geldt voor zowel Abram als voor Sarai. In hun oorspronkelijke namen ontbrak de He. Hun namen werden veranderd toen ze de belofte van God kregen en uitzicht kregen op wat God had gesproken.⟨/p> ⟨p>Even tussendoor, dit is weer een dwarsdraad en het is lastig om straks de draad weer op te pakken, maar goed: een He staat voor het getal vijf. Hebreeuwse letters zijn ook gewoon cijfers. De eerste letter is de 1, de tweede de 2, en de vijfde letter staat voor de 5. Maar het zijn ook woorden. Een He is namelijk een venster. Zoals de vierde letter, de Dalet, een deur is. En u weet: als God een deur sluit, dan opent Hij een venster. Als de 4 voorbij is, dan krijg je de 5.⟨/p> ⟨p>Terug naar Abraham en Sarah. Hij heette eerst Abram en later, na de belofte die hem gegeven was, kreeg hij de naam Abraham. Het verschil tussen zijn eerste naam en zijn tweede naam is één letter: de He. Bij Sarai is dat ook het geval. Eerst eindigde haar naam op de Jod, daar had ik het al over, en toen zei God dat haar naam Sarah zou worden. Dat wil zeggen dat haar naam eindigde met een H. Sarah hoort dus inderdaad te eindigen met een H. Daar ga je altijd van lachen, hè? Haha, denk ik dan. En Isaac ook, want de belofte ging over de zoon van de belofte en zijn naam betekent: hij zal lachen. Haha, dat is de letter He.⟨/p> ⟨p>Het venster... daar zou je met gemak een heel seizoen studies over kunnen geven. Het Hebreeuwse alfabet heeft maar 22 letters, maar de symboliek van al die letters, en niet alleen de getalsmatige waarden ervan, is prachtig. Een woord is namelijk niet alleen een woord met een bepaalde betekenis, maar het is samengesteld uit letters die in feite ook allemaal weer woorden zijn. Zodat een naam of een woord een hele gedachte in zich bergt, een combinatie van gedachten. Maar het is ook een getal, zodat een naam een getalswaarde heeft. Zo kun je bijvoorbeeld de getalswaarde 666 hebben; "wie verstand heeft, die berekenen het", zegt Openbaring 13 vers 18. En ik ken ook iemand met de getalswaarde 888, dat is dan in het Grieks trouwens: Jezus.⟨/p> ⟨p>Dit zijn zo even een paar uitstapjes, maar ik zeg dat omdat de apostel hier zegt: "In de gemeente wil ik liever vijf woorden spreken met mijn verstand." Vijf: genade. Om ook anderen te onderwijzen in die vijf woorden met verstand, met inzicht en met begrip, maar allemaal gevuld met en doordrongen van genade, in plaats van tienduizenden woorden in een tong. Er staat eigenlijk niet het woordje ⟨em>chilia⟨/em>, wat duizend is, maar er staan myriaden. Dat betekent tienduizenden, zodat de verhouding nog veel sterker wordt.⟨/p> ⟨p>Dus als je het hebt over de waarde van een profetie — dat wil zeggen: in begrijpelijke taal — ten opzichte van het spreken in een tong, dan is dat getalsmatig uitgedrukt een verhouding van 5 staat tot tienduizenden. Het is echt in die zin inferieur, minderwaardig van het een ten opzichte van het ander. Niet omdat het spreken in een tong op zich geen betekenis heeft; het heeft een hele grote betekenis. We hebben het er al over gehad: God wilde daar iets mee duidelijk maken, namelijk dat het heil naar de natiën was gegaan. Het heeft te maken met verborgenheden, zoals we de vorige keer ook hebben gezien. Wie in een tong spreekt, spreekt verborgenheden, dat zagen we in 1 Korinthe 14 vers 2. Maar wie profeteert en wie onderwijst in gewone, duidelijke taal, dat is zoveel meer.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1113" title="Speel af vanaf 18:33">▶ 18:33⟨/button> ⟨span>Volwassen Worden in het Verstand⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Broeders, zegt Paulus dan in vers 20, weest geen kinderen in het verstand. Dat wil zeggen: wees niet klein en onmondig in het verstand, maar wees dat in de boosheid, of letterlijk: in het kwaad. Het is gewoon een woord voor kwaad. Waarom zegt hij dat we daarin kinderen moeten zijn? Wees daarin maar klein en onervaren, dat is de gedachte. Maar daar staat tegenover: wordt in het verstand, met begrip, volwassen.⟨/p> ⟨p>Dit is nou zo mooi. Weet u nog dat we in 1 Korinthe 13 — ik heb er zojuist nog even aan gerefereerd — in vers 10 het woord 'volmaakt' tegenkwamen? Dat is exact hetzelfde woord. In 1 Korinthe 13 vers 10 staat: "Als het volmaakte komt, dan zal het fragmentarische afgedaan hebben." Het woord dat daar vertaald wordt met 'volmaakt', wordt hier vertaald met 'volwassen'. In 1 Korinthe 13 had men het eigenlijk ook met 'volwassenheid' moeten weergeven, juist omdat dat de hele beeldspraak is die de apostel daar hanteert.⟨/p> ⟨p>Toen ik een kind was sprak ik als een kind, voelde ik als een kind, overlegde ik als een kind, maar nu ik een man ben geworden... Dat is de beeldspraak. Het gaat over ontwikkeling, over groei. De ene fase laat je achter. Nu ik een man ben geworden, heb ik afgelegd wat kinderlijk is. Het is het een of het ander. Het heeft allemaal zijn plaats, maar bepaalde dingen zijn op een bepaald moment echt voorbij. Dat is normaal, zo hoort het ook. En wordt in het verstand volwassen; dat is het woord dus.⟨/p> ⟨p>Nu komen we bij een vers waar ik al vaker aan gerefereerd heb. Sterker nog, het was niet de vorige keer maar die keer daarvoor toen ik er wat uitgebreider bij heb stilgestaan. Toen sprak ik eigenlijk voor mijn beurt, want ik nam u toen mee naar Jesaja 28. Ik wil dat alsnog doen, maar ik ga het nu veel sneller doen, juist omdat ik nu pas hier aan toe ben.⟨/p> ⟨p>In de wet staat geschreven — Paulus is bezig met zijn betoog over het spreken in tongen en de waarde ervan — in de wet staat geschreven... en ik kan u verklappen dat dit Jesaja 28 vers 11 is. 'De wet' kan namelijk een aanduiding zijn voor de boeken van Mozes, maar het kan zelfs een aanduiding zijn voor de hele Tenach, dat wil zeggen heel het Oude Testament. Dat zie je hier heel duidelijk. Want er staat: "In de wet staat geschreven", terwijl er een citaat uit Jesaja 28 volgt. Waaruit dus volgt dat de wet niet alleen maar de boeken van Mozes zijn. In de wet staat geschreven... ja, en nu gaan we eens even naar Jesaja 28 toe.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1316" title="Speel af vanaf 21:56">▶ 21:56⟨/button> ⟨span>Jesaja 28: Wet op Wet en een Vreemde Tongval⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik heb dat een vorige keer gedaan, maar ik doe het nu nog even en ik doe het nu even snel, want Paulus verwijst nu naar Jesaja 28. En voordat ik nu verder Paulus' betoog ga volgen en die draad, dat lijntje vasthoud, wil ik u eerst even meenemen naar dat gedeelte waarnaar hij nu verwijst, namelijk Jesaja 28. Het grote voordeel van de wijze waarop ik het nu ga doen, is dat ik meteen ook even bepaalde dingen recht kan zetten die in de vertaling niet helemaal uit de verf komen. Ik kan het nu ook meteen laten zien; dat is het grote voordeel van een beamer.⟨/p> ⟨p>Er staat in Jesaja 28, ik neem u even mee naar vers 9: "Wie wil Hij..." Oh, wat heb ik gezegd? Daar hoort dit eens aan. Laat ik het meteen dan even goed doen. Het hoort zo. Ja, sommige vertalingen worden correct weergegeven; in de Statenvertaling, als ik me niet vergis, wel. Maar daar blijf ik even vanaf. De gedachte is deze, zeg ik in alle bescheidenheid voor zover ik dat versta, maar dan wordt de zin perfect: "Wie wil Hij — God — kennis leren en wie wil Hij — God — een openbaring doen verstaan?" Dat is een vraag, hè. Wie wil Hij dat nou doen? Wie wil God nou kennis leren en wie wil Hij een openbaring doen verstaan? Het antwoord is: dat zijn zij, hun die van de melk gespeend en aan de borst ontwend zijn. Die dus niet langer meer kinderen zijn. Kijk, ziet u het verband trouwens met 1 Korinthe 14? "Wordt in het verstand volwassen." Laat het kinderlijke achter je.⟨/p> ⟨p>Dan gaat hij vervolgens Jesaja 28 citeren, en wat staat daar? "Wie wil Hij, God, kennis leren, wie wil Hij een openbaring doen verstaan?" Het antwoord is dat dit degenen zijn die van de melk gespeend en aan de borst ontwend zijn. Dat wil zeggen: die het kinderlijke inmiddels achter zich hebben. Die niet langer onmondig en een baby zijn, maar volwassen zijn en kunnen kauwen. Zij kunnen werkelijk de dingen verstaan waar het God werkelijk om te doen is. Kijk, met melk is helemaal niks mis; ik bedoel dat wat je aan een kind geeft. Maar ja, met een baby die nog aan de moedermelk zit, daar kun je niet mee communiceren. Als je als ouders dingen kwijt wilt, dat waar je mee zit en waar het je allemaal om begonnen is, dat hoef je tegen een zuigeling natuurlijk niet te zeggen. Er is niks mis met zo'n zuigeling, maar dan kun je niet delen wat jij weet en wat je graag wilt vertellen. Dan moet je wachten. Dan moeten ze eerst van de melk gespeend en aan de borst ontwend zijn, om zo te zeggen. Nou, dat is wat Hij wil.⟨/p> ⟨p>En dan zegt Jesaja: "Want het is wet op wet, wet op wet, eis op eis, eis op eis." Dit is de situatie in het Jodendom toen en feitelijk nog steeds. En trouwens, ik moet erbij zeggen: in religie in het algemeen, maar ik zal het nog even dichterbij brengen, het is in het christendom echt niet anders. Ook daar is het wet op wet; het gaat eigenlijk alleen maar om wat een mens moet doen of vooral wat hij niet mag doen en het is allemaal ethiek wat de klok slaat. Het gaat er niet om wie Hij is en wat Hij voornemens is; nee, het gaat er vooral om de hekjes en de gebodjes en wat men moet. Het is wet op wet, wet op wet, eis op eis, eis op eis, hier wat, daar wat.⟨/p> ⟨p>Nou zegt God dan: voorwaar, alsjeblieft, weet dit. Door mensen... En nou komt het, want nu volgt het citaat dat Paulus aanhaalt in 1 Korinthe 14: "Voorwaar, door mensen die een onverstaanbare taal spreken — niet Hebreeuws — en in een vreemde tongval." Dat is hetzelfde dus, dit is een parallellisme. Door mensen van een vreemde tongval zal Hij tot dit volk spreken. Niet tot de volken, maar tot dít volk waar Jesaja zich toe richt: het Joodse volk, of nog algemener, het volk Israël. Hij zal tot dit volk spreken, Hij die kennis wil leren en een openbaring wil doen verstaan. Hij die tot hen, dit volk dus, gezegd heeft — ik lees nu even verder: "Dit is de rust, geef de vermoeide rust. Dit is de verademing." Maar zij wilden niet horen.⟨/p> ⟨p>Dus wat hier staat is: God spreekt hier een volk aan dat gebukt ging onder lasten en wetten en eisen, maar niet begreep waar het Woord van God werkelijk om gaat, namelijk dat het een boodschap van rust is. Niet van wat een mens moet doen, maar wat Hij doet. "Gij zult" is ook niet wat een mens moet doen, maar dat is een belofte. "Gij zult een vader van vele volkeren worden" of "Gij zult de Heer uw God liefhebben." Kijk, op het moment dat het een belofte is, dan is Hij het die het doet. En voor een vermoeide die dat hoort, is dat rust; het is verademing. Hij doet het werk, en anders is het: "jij moet het."⟨/p> ⟨p>En weet je waar je dan over gaat praten? De terminologie die daarbij hoort, dat is bijvoorbeeld "trachten" of "proberen." En de andere kant van het verhaal is dan "falen." We komen zoveel tekort. Ja, waarom? Omdat je het hebt over dat wat jij beoogt. Dan kom je altijd tekort. Dan stap je gewoon verkeerd binnen. Dan is het eis op eis hier en wet op wet. Maar dan versta je het Woord van God niet. Het Woord van God is wat Hij doet. En dat is dus nooit een last, dat is juist een ontlasting. Dat is wat Hij van je afneemt. Hij zegt: "Kijk omhoog, Ik doe het." En wat ga je dan doen? Danken. Dat is genade. Kijk, dat zijn vijf woorden van genade, om zo te zeggen. En die spreek ik liever dan wat dan ook.⟨/p> ⟨p>Maar zij wilden dat niet horen. En dan wordt er nog aan toegevoegd: "Zo zal voor hen dat woord des Heren zijn: wet op wet, wet op wet, eis op eis, eis op eis, hier wat, daar wat." Weer die herhaling dus, hè. "Opdat zij bij hun gaan achterwaarts struikelen, te pletter vallen, verstrikt en gevangen worden." Dit is echt profetie over wat er met het volk zou gebeuren. Ze verstonden het Woord niet; dat is voor hen allemaal wet en religie en last, en men begreep niet wat God werkelijk wilde vertellen. Het gevolg ervan zou zijn dat ze als natie zouden struikelen. Romeinen 9 tot 11 beschrijft hoe Israël gevallen is, gestruikeld is, en hoe ze uiteindelijk als natie ook te pletter zijn gevallen en verstrikt raakten. Denk aan de gebeurtenis in het jaar 70. Ze zijn verstrikt en gevangen geworden: de diaspora, gevangen onder de naties. Dus dit is zo'n rechtstreekse voorzegging, een profetie over de lotgevallen van het volk.⟨/p> ⟨p>Terwijl Israël dus in de diaspora zou gaan, zou het heil juist ook onder de volkeren terechtkomen. En God blijft tot dit volk spreken, maar niet meer in het Hebreeuws, maar door een niet-Hebreeuwse taal. En nou ja, dat is in feite nu nog steeds aan de hand. Oké, dat fenomeen van dat spreken in tongen mag dan inmiddels voorbij zijn en de tongen zijn verstomd, maar nog steeds is het zo dat God nu tot dit volk spreekt onder de natiën in een niet-Hebreeuwse taal. En dan bedoel ik ook de taal waarin de apostel Paulus, de apostel van de natiën, spreekt. Hij spreekt daarmee ook tot dit volk, alleen in een niet-Hebreeuwse taal. En daarom is het Nieuwe Testament ook geschreven, niet in het Hebreeuws, maar in het Grieks. Heel veelzeggend is dat.⟨/p> ⟨p>We hebben het er de vorige keer over gehad dat je dat ook uitgebeeld ziet — nou weet ik het weer — dat de Heere Jezus vanaf het bootje spreekt als Hij die gelijkenissen uitspreekt, de verborgenheden van het Koninkrijk. Hij was uit het huis gegaan naar de zee, en vanaf de zee spreekt Hij tot hen die op het land waren. Ja, het is zulke schitterende symboliek. En dan wordt de vraag gesteld: "Waarom spreekt U eigenlijk in gelijkenissen?" En altijd is het antwoord: "Nou, om dingen duidelijk te maken." Nee, zegt de Heere.⟨/p> ⟨p>Opdat ze horende niet hoorden. Ze hoorden hem mooie verhalen vertellen, maar ze wisten absoluut niet waar het om ging. En dat ze ziende niet zien; dat gij ziende niet ziet.⟨/p> ⟨p>En wat zagen ze? Een heer die het huis uit was gegaan en die daar op het water zit, vanaf de zee tot het volkswerk, dat zagen ze. Maar ze hadden geen idee van wat ze echt zagen: de sprake die daarvan uitgaat.⟨/p> ⟨p>Nou, daar wil ik het even bij laten, die bespreking van Jesaja 28, omdat we het de vorige keer ook al even besproken hebben. Maar ik moest het even noemen, toch nog een keer, omdat we nu juist zijn aangeland in dat gedeelte waar Paulus daarnaar verwijst.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1980" title="Speel af vanaf 33:00">▶ 33:00⟨/button> ⟨span>Tongen als Teken van Israëls Ongeloof⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En nu ben ik weer terug in 1 Korinthe 14 en dan zegt hij: "In de wet staat geschreven: door lieden van een andere taal en door lippen van vreemden zal Ik tot dit volk spreken – Israël – en toch zullen zij naar Mij niet luisteren, zegt de Heer." Zodat het spreken in tongen twee dingen symboliseert en ook twee dingen uitbeeldt. En dat is in de eerste plaats dat het heil naar de natiën was gegaan, dat God vanuit de natiën tot hen spreekt. Dus het heil was buitenlands gegaan. En in de tweede plaats is het een signaal van het ongeloof van Israël. De keer dat het voorzegd wordt, wordt meteen al gezegd: "Zij zullen naar Mij niet luisteren." Dus dat spreken in tongen is dus ook een aankondiging en een bewijs van Israëls ongeloof. Dat zit er al in.⟨/p> ⟨p>Ik moet er meteen ook aan denken – dat is ook een aardige aanwijzing – dat je in Handelingen 2 leest dat zich op hen, die discipelen, de apostelen, tongen als van vuur zetten. Het is ook een aankondiging van dat wat hen zou wedervaren, wat hen zou overkomen. Waar ik het net ook over had: het oordeel over Israël. Is er al dat het terzijde gesteld zal worden? Tijdelijk, dat weet ik, maar niettemin: ongeloof dus. Dus zelfs die uitdrukking 'tongen als van vuur' is uiteraard ook beeldspraak, maar het is niet voor niets. Want vuur is in de Bijbel altijd ook een uitbeelding van oordeel en van reiniging.⟨/p> ⟨p>Het zegt dus heel veel, dit 21e vers in 1 Korinthe 14. Dit moet je echt heel goed in gedachten houden, want hier ligt de connectie tussen dat fenomeen wat daar in Korinthe speelde, dat spreken in talen, en Paulus' uitleg ervan aan de hand van de Hebreeuwse Bijbel. Want daarvan is het de vervulling. En wat is daarin meegezegd? God sprak door lieden van vreemde tongval tot dit volk, een volk dat niet naar Hem luisterde en wilde luisteren. Luisteren, al die elementen zijn ingrediënten die horen bij dat fenomeen.⟨/p> ⟨p>Hij gaat concluderen: "Derhalve", zodat de tongen, die talen, een teken zijn. Ja, een signaal, een teken. Niet voor hen die geloven – vandaar ook dat het in principe in de Ecclesia al een overbodig verhaal is. Het is een teken niet voor hen die geloven, maar voor de ongelovigen. En dan niet eens zomaar ongelovigen in het algemeen, maar het ongelovige Israël. "Dit volk dat naar Mij niet wil luisteren." Dus als hier staat "de ongelovigen", dan moet je niet aan de ongelovigen in het algemeen denken. Nee, dan moet je aan die ongelovigen denken waar het in het geciteerde vers over ging: dit volk dat naar Mij niet wil luisteren; nou, dat naar Mij ook niet zal luisteren.⟨/p> ⟨p>De profetie echter – waar Paulus in dit hoofdstuk dus een lans voor breekt: het spreken van de woorden Gods in een begrijpelijke taal, een taal die iedereen kent – de profetie echter is niet voor de ongelovigen, maar voor hen die geloven. En vandaar dus zijn voorkeur om inderdaad te profeteren.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2252" title="Speel af vanaf 37:32">▶ 37:32⟨/button> ⟨span>De Reactie van de Ongelovige op Wartaal⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Indien dan de hele Ecclesia — vers 23: "indien dan de hele Ecclesia bijeengekomen is" — of letterlijk: "op één plaats is". Dat was dus in het huis van Gajus, zoals we dat ooit hebben vastgesteld op basis van Romeinen 16 vers 23. Die Ecclesia kwam samen in een huis. Denk dus niet aan een al te grote verzameling mensen, een kerk vol; nee, het was in een huis. Dat was doorgaans de locatie waar de gelovigen ongeorganiseerd bij elkaar kwamen.⟨/p> ⟨p>Wanneer de hele Ecclesia bijeengekomen is... maar bedoel je daar nog iets anders mee te zeggen? Ja, ook al zijn het er maar drie of vier, dan is dat een afspiegeling van de gemeente. Als ik dit zo lees, dan wordt hier de suggestie gewekt dat het de gehele gemeente betreft, een grote groep. De gedachte is dat de Ecclesia — de gelovigen in Korinthe, want die waren immers aangeschreven in hoofdstuk 1 vers 1, aan de heilige broeders en zusters die te Korinthe zijn — allen tezamen zijn. En dat kon destijds blijkbaar nog in een huis op één plaats. In het Grieks staat er "op dezelfde plaats", wat in de vertalingen vaak is weergegeven met "bijeengekomen". Dat is een vrij logische associatie, want als je bijeenkomt, dan ben je op dezelfde plaats, nietwaar? Dat staat er ook echt uitdrukkelijk bij: samen komen op dezelfde plaats, de hele Ecclesia.⟨/p> ⟨p>Paulus gaat hier hypothetisch uit van de situatie dat de hele Ecclesia bij elkaar gekomen is op één plaats en allen in tongen, in vreemde talen, spreken. Stel je dat eens voor. De Korinthiërs hemelden dat spreken in talen enorm op, maar Paulus zegt: stel je voor dat er toehoorders binnenkomen. Ik geloof dat ik er al eens eerder op gewezen heb, maar in het Grieks staat hier het woord ⟨em>idiotes⟨/em>, waar ons woord "idioten" vandaan komt. Eigenlijk betekent het gewoon: gewone mensen. Dat vindt u misschien een beetje een belediging, dat ik gewone mensen idioten noem, maar het is eigenlijk omgekeerd: idioten zijn in de oorspronkelijke zin gewoon gewone mensen, de ⟨em>ordinary person⟨/em>. Een toehoorder, iemand die eigenlijk niet bij de Ecclesia hoort. Als je bij de Ecclesia hoort, ben je natuurlijk niet meer een gewoon mens; dan ben je heel bijzonder, maar niet idioot.⟨/p> ⟨p>Paulus maakt hier een interessant verschil tussen de gewone mensen die onwetend zijn, de toehoorders, en de ongelovigen. Wij denken bij ongelovigen meestal aan mensen die simpelweg niet geloven, maar dat is niet wat Paulus hier zegt. Een ongelovige is iemand die het Woord hoort en het afwijst. Ik ken talloze mensen die volkomen onwetend zijn, die het Woord nooit gehoord hebben en die dus niet geloven. Maar zijn dat ongelovigen? Nee, van ongeloof spreek je wanneer ze het Woord horen en het verwerpen; dan is het een ongelovige. Als je wilt vaststellen of iemand een gelovige of een ongelovige is, is dat een hele goede manier om dat te testen: spreek gewoon het Woord en merk op wat voor reactie je krijgt. Als iemand "nee" zegt, dan weet je dat hij het niet gelooft. Maar hoe zou je het kunnen geloven als je het niet eerst te horen krijgt? Dat zegt Paulus ook in Romeinen 10.⟨/p> ⟨p>Afgelopen zondag in Zoetermeer had ik het er ook over: wat zijn nu ongelovigen? Dat kunnen zelfs mensen zijn die zeggen dat ze het wel geloven, maar er niet voor uitkomen. Dat is in de Bijbel ook ongeloof. Geloven doe je namelijk met het hart. Als je zegt "ik geloof het wel", maar het Woord komt niet binnen, dan is er geen sprake van werkelijk geloof. Want als het Woord echt binnengekomen is, dan gebeurt er altijd wat. Als Gods Woord binnenkomt, dan wordt het een fontein en komt het eruit. De Heer Jezus zei: "Wie van dit water drinkt, het zal uit zijn binnenste stromen." Als het in het hart zit, loopt de mond ervan over.⟨/p> ⟨p>Hier spreekt Paulus dus over twee categorieën: de gewone mensen (de toehoorders) en de ongelovigen. Welnu, als zij dat allemaal horen, als iedereen in vreemde talen spreekt die je niet kent, zullen zij dan niet zeggen dat jullie wartaal spreken? Dat lijkt me vrij logische reactie. Eigenlijk zeggen ze: "Jullie zijn gek." Het woord dat hier in het Grieks staat, is ⟨em>maniak⟨/em>. Een maniak is in die zin erger dan een idioot. Zo krijg je een hele verzameling Griekse woorden, maar we weten allemaal wat een maniak is. Dat is het woord dat Paulus hier gebruikt.⟨/p> ⟨p>Tegen Paulus zelf is dat overigens ook eens gezegd: "Je bent gek." Dat zei Festus, de Romeinse stadhouder, tegen hem in Handelingen 26. Paulus is daar aan het woord en hij houdt een verhaal voor koning Agrippa, en dan roept Festus: "Paulus, je bent gek! Uw vele geleerdheid heeft u tot razernij gebracht." In de vertaling staat "geleerdheid", maar er staat eigenlijk gewoon "de woorden" of "de Schriften". De Schriften hebben je tot razernij gebracht. En Paulus zal gedacht hebben: "Je moest eens weten, Agrippa."⟨/p> ⟨p>Zullen zij niet zeggen: "Je bent gek"? Dat lijkt me een logische reactie als je er helemaal niets van begrijpt. Dan zeg je: "Waar gaat dit over?" Ik heb dat zelf ook wel meegemaakt in een Pinkstersamenkomst waar iedereen om me heen in tongen sprak. Je verstaat er helemaal niets van en je denkt: "Waar ben ik in beland?" Dat hoeft trouwens niet eens in een Pinksterkerk te zijn. Vroeger had je dat ook als je naar de Rooms-Katholieke Kerk ging; daar werd de hele dienst in het Latijn gesproken. Weinig mensen zijn het Latijn machtig, en dan is de vraag ook: "Waar gaat dit over?" Het doet me denken aan dat jongetje dat thuiskwam en aan wie gevraagd werd waar de dominee het over had gehad. "Over de zonde," was het antwoord. "En wat zei de dominee ervan?" "Nou, hij was erop tegen." Laten we even teruggaan naar de les in 1 Korinthe 14 vers 23. De reactie zou inderdaad zijn: "Jullie zijn gek."⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2814" title="Speel af vanaf 46:54">▶ 46:54⟨/button> ⟨span>Het Profetische Woord Legt het Hart Bloot⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Maar als daarentegen allen profeteren — in een taal die men dus kent — en er komt een ongelovige of een toehoorder binnen, dan wordt hij door allen weerlegd. Is dat eigenlijk 'blootgesteld'? Ja, dat is dan terechtwijzen, maar ik denk dat het nog sterker is: hij wordt binnenstebuiten gekeerd. Dat wat zijn motieven zijn, zijn gedachten, wordt aan de kaak gesteld. Hij wordt vandaaruit dus ook weerlegd. Maar dit is dus eigenlijk de gedachte: hij wordt blootgelegd en dan wordt hij door allen doorgrond. Hier staat een woord dat letterlijk 'beoordelen' is. En waarom? Vanwege het woord, het Woord van God dat dan gesproken wordt.⟨/p> ⟨p>Ik weet wel, en dat heb ik natuurlijk nu ook in deze avonden naar voren gebracht, dat het profeteren als gave heeft afgedaan. Maar daar staat tegenover dat we ook nu juist des te meer de woorden Gods in onze mond kunnen nemen en kunnen spreken. Dat woord staat zwart-op-wit; dat woord heeft kracht. En wat een geweldige situatie heb je dan wanneer dat gesproken wordt en er iemand binnenkomt voor wie dat zo evident, zo duidelijk is. Als God iemand aanraakt, ja, dan gebeurt dit: het verborgene van zijn hart komt aan het licht en hij zal zich ter aarde werpen en God aanbidden. Of, zoals er staat: 'de God aanbidden'. Want hij wordt geconfronteerd met het Woord van de God. Hij is dan niet onwetend meer, maar het komt zo dichtbij; het woord raakt direct binnen in het hart.⟨/p> ⟨p>Dat woord 'aanbidden' is letterlijk een heel mooi woord, maar het heeft iets te maken met een hond. Er staat letterlijk 'naartoe-kriolen', en dat is kwispelen. Het idee daarbij is wat een hond doet die zich onderwerpt, die kwispelt en die zich wijdt aan zijn baas. In het Grieks heeft dat woord deze achtergrond; bij ons heeft het woord een heel andere betekenis, maar de idee is dus de volledige onderwerping, zoals een hond dat doet en kwispelt voor zijn baas. Dat idee van dat 'kriolen', dat kwispelen, zit in het Griekse woord. Vandaar ook dat als hier gezegd wordt dat hij zich ter aarde zal werpen, dat ook een uitbeelding is van letterlijke onderwerping. Je werpt je eronder en zoals een hond kniel je voor je baas. Het is echt een daad van onderwerping en van onderschikking.⟨/p> ⟨p>Het is nog maar de vraag of het woord 'aanbidden' wel correct is. Sterker nog, ik zal u vertellen dat in Openbaring 3 ditzelfde Griekse woord ook gebruikt wordt. Misschien is het wel goed om dat even op te slaan. Daar lees je over de gemeente van Philadelphia. In vers 9 van Openbaring 3 — ik heb er geen dia van, maar het schiet me zo ter plekke te binnen — wordt ditzelfde Griekse woord gebruikt en dan lees je dit: "Zie, ik geef sommigen uit de synagoge van de satan, van hen die zeggen dat zij Joden zijn en het niet zijn, maar liegen; zie, ik zal maken dat zij zullen komen en zich nederwerpen voor uw voeten en erkennen dat ik u heb liefgehad." Het gaat me nu even om die woorden 'nederwerpen voor uw voeten'. Daar staat letterlijk dit Griekse woord. Dat neerwerpen voor je voeten... nou, hier zou het woord 'aanbidden' natuurlijk niet passen. In Openbaring 3 vers 9 past 'aanbidden' niet, want dan zouden mensen aanbeden worden. Het woord 'aanbidden' geeft een heel andere klank. Hier wordt echter gezegd dat zij zullen komen en zich voor uw voeten nederwerpen. Hoe staat het in de Statenvertaling? Oh ja, hier wordt het dus weergegeven met 'aanbidden'. En ik weet waarom de NBG hier voor 'nederwerpen' heeft gekozen: omdat het woord 'aanbidden' hier niet zo op zijn plek is, omdat mensen niet aanbeden worden. Het woord is dus breder; dat is eigenlijk wat ik ermee wil zeggen. Het is een daad van onderschikking, van absolute onderwerping aan.⟨/p> ⟨p>Wanneer het Woord van God tot zo iemand komt, zo'n toehoorder of ongelovige, dan is dat zo evident dat het verborgene van zijn hart aan het licht komt. Hij zal zich ter aarde werpen, God aanbidden — of zich nederwerpen voor God — en belijden, er voor uitkomen en rapporterend dat God inderdaad de God te midden van jullie is. Dat is de uitwerking van wat het Woord vermag met een mens te doen. En dat is wat Paulus hier dus tegen de Korinthiërs zegt: spreek het Woord van God, en dan niet in een onbegrijpelijke taal, maar in duidelijke, heldere taal. Dan kan dit de uitwerking zijn. En dat geldt voor ons nu natuurlijk nog steeds net zo. Daarmee zijn we aan het einde van dit gedeelte gekomen, want in hoofdstuk 14 vers 26 begint in mijn Bijbeltje ook een nieuwe perikoop. Dat is misschien meteen een mooie aanleiding om hier even een punt te zetten, dan gaan we straks weer verder.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3219" title="Speel af vanaf 53:39">▶ 53:39⟨/button> ⟨span>Nieuwe Perikoop: Orde in de Ecclesia en de Interlineair⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>1 Korinthe 14 vers 26. Een nieuw gedeelte vangt hier aan, tenminste in mijn bijbeltje. In mijn bijbeltje staat er ook boven: 'orde in de gemeente'. Daar zal het zo ongeveer ook wel over gaan.⟨/p> ⟨p>Ik wil trouwens, voordat ik dat doe, even iets melden. In de pauze hadden we het er al even over, maar voor de goede orde: ik heb de interlineair vanaf dit vers gewijzigd. Dat komt doordat de Nederlandse concordante interlineair sinds kort klaar is. Het is nu nog enigszins voorlopig een bètaversie en we zitten nog in de corrigerende fase, maar binnenkort – waarschijnlijk begin juli, in ieder geval in de maand juli – zal die ook op internet beschikbaar komen: een concordante Nederlandse interlineair. Nog geen vertaling dus, maar echt een woord-voor-woordweergave.⟨/p> ⟨p>Dat is wat ik nu dus ook kan laten zien en zo af en toe zal ik daar toelichting op geven. Bijvoorbeeld op bepaalde tekentjes, zoals zo'n verticaal streepje. Dat wil zeggen dat het tegenwoordige tijd is; als dat tekentje ontbreekt, dan wil dat gewoon zeggen dat het een aoristisch feit is dat gesteld wordt. Dat geldt voor meer tekens die ik in de loop van de tijd vanzelf wel zal gaan toelichten.⟨/p> ⟨p>We hadden altijd de Concordant Version als tweede regel, dat wil zeggen de Engelstalige regel. Maar ik vind het een groot voordeel dat we nu over kunnen gaan op een Nederlandse concordante regel. Zelfs voor degenen voor wie Engels gesneden koek is of die het redelijk makkelijk kunnen volgen, is dit een groot voordeel, want dit is je moedertaal.⟨/p> ⟨p>Ik kan u vertellen dat degene die dit gedaan heeft, Menno Heijman, enorm bekwaam is om dit te doen. Hij heeft al vijfentwintig jaar niet anders gedaan dan interlineairs maken. Alle concordante versies in het Duits en in het Engels heeft hij ingevoerd. Hij heeft daar tienduizenden uren in gestoken. Wat ik nu zeg is echt niet overdreven: tienduizenden uren heeft hij daarin gestoken. En nu is er dan een Nederlandse concordante interlineair. Feitelijk heeft hij dat in een paar maanden tijd gedaan, maar hij was inmiddels al zo gereed om dit te doen dat dit makkelijk kon.⟨/p> ⟨p>Het ziet er echt perfect uit. Ik ben er ontzettend blij mee dat ik er nu zelf ook mee kan gaan werken, dat ik het kan presenteren en dat het binnenkort dus ook op internet komt. Dit is het Nieuwe Testament; aan het Oude Testament moet nog worden begonnen. Wanneer we daar een begin mee gaan maken, dat hangt er nog even om, maar zover zijn we dus al.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3403" title="Speel af vanaf 56:43">▶ 56:43⟨/button> ⟨span>Alles tot Opbouw in de Samenkomst⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Goed, vers 26. Dat is wat de interlineair betreft. Hoe staat het dan, broeders? Nu volgt er min of meer een conclusie. Eigenlijk volgt het hele navolgende gedeelte uit dat wat hij zojuist naar voren heeft gebracht. Telkens wanneer jullie dan ook maar samenkomen, heeft een ieder iets. Ze kwamen bij elkaar, zoals we al eerder hadden vastgesteld, in de huizen van gelovigen. Dat ging er heel informeel aan toe. Ik gebruikte eerder het woord 'ongeorganiseerd', maar dit was in elk geval niet een bijeenkomst waar alles van tevoren was vastgesteld.⟨/p> ⟨p>Nee, ieder had zo zijn eigen bijdrage. Men kwam daar informeel bij elkaar en ieder had daarin een aandeel. Er wordt gezegd: ieder heeft iets. Dat was toen de gang van zaken. De Schriften waren nog niet compleet, maar hoe ging het eraan toe? Ieder had iets: een psalm. Hier staat het Griekse woord ⟨em>psalmon⟨/em>. Bij het woord psalmen denken wij eigenlijk automatisch al aan een van de 150 psalmen die we in het Oude Testament vinden, maar ik zal u vertellen: toen hadden ze echt nog geen berijmde psalmen. Het woord ⟨em>psalmon⟨/em> betekent eigenlijk een lied onder begeleiding van een snaarinstrument. Dat is een hele mond vol, maar het gaat om de begeleiding van een instrument waarmee je tokkelt. Hoewel dat nog niet eens hoeft, want ook een piano is per slot van rekening een snaarinstrument. In ieder geval is het een lied onder begeleiding van een snaarinstrument. Als ik me niet vergis, spreekt de Concordant Version over 'playing music'. Die vat het dus nog iets breder op: gewoon in het algemeen iets muzikaals, een lied ten gehore brengen. Iedereen heeft iets; iemand die een lied zingt. Men heeft het wel opgevat als: "Ik geef een psalm op om die dan samen te zingen," maar dat hoeft helemaal niet de gedachte te zijn.⟨/p> ⟨p>Maar goed, iedereen heeft iets: een psalm, een lering — dat wil zeggen onderwijs — of een openbaring. Iemand heeft iets te onthullen, een onthulling. Nogmaals, de Schriften waren nog niet compleet en de godspraken waren nog fragmentarisch. Er werden nog dingen geopenbaard en onthuld; men bevond zich nog in die kinderlijke fase. Paulus geeft daar alle ruimte voor, zodat ieder daarin zijn bijdrage zou kunnen hebben. Of een tong, een taal dus. Of een uitleg daarvan: een interpretatie, een vertaling of een vertolking daarvan.⟨/p> ⟨p>En dan zegt Paulus: dat alles moet tot stichting geschieden. U ziet, letterlijk staat hier: "Laat het geschieden tot opbouw." Er staat niet: "Dat moet geschieden," maar: "Laat het geschieden in opbouw." Het is de toon die de muziek maakt. We zullen trouwens in dit gedeelte nog heel wat keren zien dat er in de NBG-weergave gesproken wordt over 'moeten', terwijl dat woord of een equivalent ervan ontbreekt in het Grieks. Laat dat alles tot opbouw geschieden. Dat is het leidmotief door deze hele brief. Het gaat er niet om wat mag en wat niet mag — alles is geoorloofd — maar niet alles bouwt op. Welnu, het gaat erom dat het ieder opbouwt.⟨/p> ⟨p>Indien er mensen in tongen spreken — Paulus geeft daar wel de ruimte voor — dan zegt hij: laat het er twee zijn, ten hoogste drie. Dit alles nogmaals in de sfeer van: zo geef ik het je aan, ook onder het motto van opbouw. Daarom mogen het er niet meer dan hooguit drie zijn, ieder in elk geval op zijn beurt. Ieder per deel, en laat één uitleg geven. Eigenlijk staat er: "Laat hem uitleg geven." Zo staat het er, ziet u? Dus degene die in een tong spreekt, zou het dan ook uitleggen, zodat de andere mensen er ook door worden opgebouwd en het in elk geval kunnen begrijpen.⟨/p> ⟨p>Is er echter geen uitlegger — of letterlijk: "In het geval echter dat hij geen uitlegger is" — dan moet men zwijgen. Ook hier weer: "Laat hem zwijgen" in de Ecclesia, in de uitgeroepen vergadering, maar tot zichzelf en tot God spreken. Dus als iemand een taal spreekt maar niet weet wat het betekent, dan zegt Paulus: mond houden. Want het zou niet zijn tot opbouw. Als je dan in een tong wilt spreken, doe het dan zachtjes in jezelf en spreek zo tot God.⟨/p> ⟨p>Wat de profeten betreft... laat ik wat doorgaan. Wat de profeten betreft, nu gaat hij iets soortgelijks over hen zeggen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3760" title="Speel af vanaf 01:02:40">▶ 01:02:40⟨/button> ⟨span>Het Spreken, Beoordelen en Toetsen van Profeten⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Twee of drie mogen het woord voeren – of eigenlijk: laat twee of drie het woord voeren. Laat hen spreken en de anderen zouden het beoordelen of onderscheiden. Dat is trouwens de vierde keer in deze paar verzen dat we het woordje 'moeten' in de vertaling tegenkomen, maar iedere keer staat er in de grondtekst: 'laat hen'. De anderen zouden het dan beoordelen of onderscheiden. Het woord 'discriminatie' is hier ook van afgeleid; het gaat om het Griekse ⟨em>diakrino⟨/em>. Een ander woord dat hiermee samenhangt is ⟨em>anakrino⟨/em>. Discrimineren betekent hier simpelweg: onderscheid kunnen maken tussen.⟨/p> ⟨p>Wat hier opmerkelijk is, is dat ook de profetieën die uitgesproken werden, beoordeeld moesten worden. Niet alles wat zich voordeed als een godspraak, was dat ook daadwerkelijk. Ik wil u even meenemen naar 1 Thessalonika 5, want daar zie je dat ook. Ik denk dat vers 20 daar wel eens misverstaan wordt, maar het loopt parallel met wat je in 1 Korinthe 14 vindt. Daar zegt Paulus: "Dooft de Geest niet uit." Wat doet de Geest? Wel, die spreekt het Woord. Doof dat niet uit, druk dat niet onder. En in één adem zegt hij daarop: "Veracht de profetieën niet, maar toetst alles en behoudt het goede." Het gaat hier over de woorden van profetie die in de Ecclesia werden uitgesproken. Als de één sprak, zouden de anderen het beoordelen. Klopt het? Is het waar? Dat is wat Paulus hier ook zegt: veracht het niet als zo'n godspraak gehoord wordt, maar toets dat alles. Check het; klopt het? Aan dit gedeelte is trouwens het vaak verkeerd geciteerde "onderzoekt alle dingen en behoudt het goede" ontleend. Dat staat er niet letterlijk. Er staat niet "onderzoekt alle dingen", maar "toetst alles". Dat wil zeggen: dat wat zich als profetie voordoet of aandient, dat wat claimt een godspraak te zijn, doof dat niet uit. Luister ernaar, maar oordeel en toets het. Check het.⟨/p> ⟨p>Nu dringt zich via een andere route dezelfde gedachte aan ons op. Weliswaar kennen wij de profetie zoals die daar functioneerde niet meer, want de profetieën zijn opgehouden, maar ook vandaag spreken er mensen vanuit het Woord. Dat geldt voor mij en dat geldt voor iedereen die het Woord opent. Dan is het nog steeds zo dat wanneer de één spreekt, de anderen oordelen, toetsen en checken. Zelfs over de apostel Paulus lezen we dat men in Berea edeler was dan in Thessalonika, want zij gingen dagelijks de Schriften na of deze dingen die Paulus sprak inderdaad waar waren. Zij controleerden of het klopte en gingen dat na in de Schriften, wat toen uiteraard nog het Oude Testament was. Checken! Ook dat wat zich vandaag in de godsdienst, in de kerk of in de christenheid voordoet als het Woord van God: check it! Oordeel het!⟨/p> ⟨p>Ik ga verder met 1 Korinthe 14 vers 30: "Maar indien aan een ander die daar gezeten is een openbaring ten deel valt of iets onthuld wordt, laat hem die spreekt dan zwijgen." Het idee is kennelijk dat degenen die luisterden zaten en degene die sprak stond. Eigenlijk hoort dat ook zo: als je spreekt, dan sta je. Meestal is het ook zo dat wanneer je leest dat de Heer Jezus een profetie uitspreekt of predikt, Hij staat. Maar als Hij onderwijst, dan zit Hij. Waarop is dat gebaseerd? Een profeet staat omdat hij iets uitroept en met gezag spreekt. Maar van een leraar lees je dat de Heer Jezus te midden van Zijn discipelen zat en hen onderwees. Je leest dat volgens mij ook aan het begin van de Bergrede: toen Hij de scharen zag, ging Hij de berg op en nadat Hij Zich had nedergezet, kwamen Zijn discipelen tot Hem. Hij opende Zijn mond en leerde hen. Hij ging dus zitten en legde vervolgens dingen uit. Eigenlijk is onderwijs een uitbeelding van rust. Als je iets verkondigt dan sta je, maar als je lesgeeft, is dat een uitbeelding van rust. Vandaar ook de 'leerstoel' op de universiteit – een zetel om vanuit te onderwijzen.⟨/p> ⟨p>In deze verzen krijgen we dus een inkijkje in hoe het eraan toeging in het huis van Gajus, hoe die Ecclesia samenkwam en hoe men elkaar afwisselde. Ieder had zo zijn aandeel daarin. Want, zegt Paulus, jullie kunnen allemaal één voor één profeteren, opdat allen lering en allen opwekking erdoor ontvangen. Dit is prachtig. Onderwijs betekent dat je ervan leert. Dat zijn de twee grote oogmerken van het spreken in de Ecclesia. Ten eerste dat je wijzer wordt; je leert dingen die je eerder nog niet wist. Dat is een heel belangrijk doel, zodat je letterlijk en figuurlijk wijzer wordt. De andere gedachte is 'opwekking ontvangen', zoals de NBG-vertaling zegt. Er staat het woordje ⟨em>parakaleo⟨/em>, wat te maken heeft met aanmoedigen of bemoedigen. Het doel is dus ook dat zij bemoedigd worden. Dat is precies wat we zo hard nodig hebben in het alledaagse leven: om bemoedigd, aangemoedigd en aangevuurd te worden. Daarom kom je ook bij elkaar. Niet alleen voor de informatie, maar opdat je hart versterkt wordt. Zo is het; waardoor je met recht weer wordt aangesterkt en energie krijgt. Bemoedigd, opdat allen lering en opwekking daardoor ontvangen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4248" title="Speel af vanaf 01:10:48">▶ 01:10:48⟨/button> ⟨span>De Geesten Der Profeten en een God van Vrede⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Paulus zegt dan iets in vers 32: "De geesten van de profeten zijn aan de profeten onderworpen." Dat is een mooie uitspraak. De gedachte daarachter is dat als je een profeet bent — iemand die woorden van God spreekt — je een orakel bent, een mond van God. Maar hoe was dat in het heidendom? Als iemand daar de geest kreeg, een ongeest, dan had hij geen controle meer over zichzelf. Hij was in extase of in een staat van trance, waarbij hij geen controle had over wat hij naar voren bracht.⟨/p> ⟨p>Welnu, zegt Paulus, degene die profeteert, daarvoor is de stelregel altijd dat de profeet zelf beschikt over zijn geest; over dat wat hij doorgeeft en over de boodschap die hij doorgeeft. Dat is in wezen ook wat een geest is: wat je niet kunt zien, maar wel kunt horen. In het heidendom was dat absoluut niet het geval. We lazen al eerder in deze hoofdstukken, in 1 Korinthe 12 vers 2 — zo begint hij eigenlijk ook — waar Paulus zegt: "Jullie weten dat toen jullie nog tot de natiën behoorden, gij u blindelings naar de stomme afgoden liet heendrijven."⟨/p> ⟨p>Als u even uw ogen dicht doet, als u even blind wordt en u probeert voor te stellen wat hier gebeurt, dan denkt u inderdaad aan trancesituaties waarbij mensen door ritme of bepaalde lichteffecten — dat laatste is waarschijnlijk een vrij modern fenomeen — in een bepaalde staat van trance gebracht worden. Het gevolg is dat je ze alles kunt vertellen en alles kunt wijsmaken. Mensen worden vooral passief gemaakt, zodat ze gemakkelijker in een andere bewustheidstoestand komen.⟨/p> ⟨p>Zulke psychedelische effecten vind je trouwens ook — we hadden het eerder over de charismatische beweging — in die kringen. Daar vinden veel psychedelische beïnvloedingen plaats, waarbij mensen echt bewerkt worden door bepaalde muziek, bepaalde opzwepende, zweverige muziek. Mensen worden met recht heengedreven, weggevoerd. De ziel wordt aangesloten; het is emotie. Mensen worden bewogen — niet vastgesteld, maar bewogen — zodat hun kritisch denken en hun oordelend vermogen wordt uitgeschakeld. Men wordt in een bepaalde modus gebracht, in een bepaalde bewustzijnstoestand — ik zou zeggen een bewustzijnsvernouwing — zodat het kritisch vermogen eigenlijk nul is. Het voelt zo lekker. Dat gebeurt niet alleen bij popconcerten of bij dat soort evenementen, dat gebeurt ook in de christelijke wereld.⟨/p> ⟨p>"De geesten der profeten zijn aan de profeten onderworpen." Dat zou ook kunnen betekenen: onder het oordeel van andere profeten die hen horen en aan welk oordeel zij zich ook gaan onderwerpen. Het idee is dan dat de profeten die spreken in de samenkomsten van de ekklesia, onderworpen zijn aan het woord van de profeten en de Bijbel. Zou dat de gedachte zijn? Maar dan zouden deze profeten anderen zijn dan de eerstgenoemde profeten. Dat vind ik een merkwaardige gedachte. Er staat nog wel meer uitleg bij, waaronder dat het kan zijn om te voorkomen dat er enige dwaling komt, en omdat een individuele profeet niet compleet is, maar ze met z'n allen compleet zijn. Oké.⟨/p> ⟨p>De meest waarschijnlijke connectie lijkt mij echter toch die in 1 Korinthe 12, waar ik u zojuist op wees: het idee dat er geen zelfcontrole meer is. Eigenlijk is dat ook wat je in de ekklesia van Korinthe tegenkomt: dat bepaalde dingen moeilijk te controleren waren, zoals bij het spreken in tongen. Daar waren ze erg enthousiast over, maar dan ben je ook heel vatbaar voor allerlei invloeden waarbij het kritisch vermogen eigenlijk is uitgeschakeld. Laat ik me even daartoe beperken. Het idee op zich dat die profeten, degenen die spreken, onderworpen zijn aan het profetische woord, de Schriften, lijkt me buiten kijf. Maar ik denk dat het verder gaat.⟨/p> ⟨p>Want er staat nog bij: "God is geen God van wanorde, maar van vrede." Dan zie je hier ook weer die lijn: aan de ene kant het punt dat de mensen opgebouwd zouden worden, maar ook dat het in orde zou zijn. Dat wil zeggen: in harmonie, wat staat tegenover die ongeregeldheid. Het betekent dat men niet zomaar door elkaar schreeuwt. Want Paulus zegt: "Als de één spreekt, moet de ander zwijgen." Dat heeft alleen maar zin als het er daar nogal chaotisch aan toe ging en de één dit riep en de ander dat, allemaal door elkaar. Van die charismatische toestanden, zeg maar. God is een God, niet van ongeregeldheid, maar van orde, van harmonie. En dan heb ik het niet over de stijve strakheid van een menselijke organisatie, maar wel over harmonie en vrede.⟨/p> ⟨p>Nu krijgen we een vers dat heftig in discussie is. Voordat ik daar nu over verder ga: de eerste regel van vers 34 hoort — en dat wordt vrij algemeen geaccepteerd — bij de voorgaande zin. Want God is geen God van ongeregeldheid, maar van vrede, zoals in alle ekklesia's der heiligen. Punt. Dus dan hoort deze eerste regel van vers 34 bij vers 33: "God is een God van vrede, zoals in alle ekklesia's van de heiligen." Dat is waar Paulus zich dus op beroept.⟨/p> ⟨p>En dan... nu krijgen we weer wat. We beginnen met "moeten". Dit is de vijfde keer dat ik er na de pauze op wijs dat de NBG-vertaling ten onrechte over "moeten" spreekt. Dat staat er niet. Kijk maar.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4715" title="Speel af vanaf 01:18:35">▶ 01:18:35⟨/button> ⟨span>De Mannelijke Functie van Spreken en de Typologie van de Vrouw⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>De vrouwen in de uitgeroepen vergadering, in de Ecclesia: laat hen zwijgen. Niet ⟨em>moeten⟨/em> zwijgen. Ook hier zeg ik weer: het is de toon die de muziek maakt. Paulus spreekt niet over moeten. Het is juist zo dat de last van het spreken, of dat het woord wordt neergelegd bij de mannen. De vrouwen mogen; op hen rust die taak niet. Zij zijn daarvan vrijgesteld. Laat hen zwijgen – dat is een heel andere gedachte. Het is niet de gedachte van: zij mogen niet praten. De gedachte is: zij hoeven niet te spreken. Dat kan soms verrekte makkelijk zijn hoor – ja, dat zeg ik als spreker! Maar in ieder geval: 'Het is een volmaakt man', staat er in Jakobus, 'die niet in zijn woorden struikelt'. Weet u wanneer je dat niet doet, in je woorden struikelen? Als je zwijgt.⟨/p> ⟨p>Nou, in elk geval: laat de vrouwen in de Ecclesia, laat hen zwijgen. Trouwens, dan moet ik er nog iets bij zeggen. Waar ging het hier over? Over het profeteren en over het beoordelen daarvan. Het is al een hele tijd geleden, maar weet u nog dat we het hadden over 1 Korinthe 11? Want dat lijkt wat eigenaardig te rijmen met dit vers. Weet u nog, 1 Korinthe 11, dat gedeelte waar gesproken wordt over de vrouw en over het zogenaamde 'hoedje'? Het was geen hoedje, maar in ieder geval de macht die zij op haar hoofd heeft. En als zij bidt of profeteert – ook weer de profeterende vrouw – dat kon wel. Maar, zo staat er: laat haar dan een volmacht op het hoofd hebben, namelijk vanwege de boodschappers, dus de mannen. Dat wil zeggen: spreken in de Ecclesia is een mannelijke functie.⟨/p> ⟨p>Kunnen vrouwen dat niet? Jawel, er zijn heel veel voorbeelden. Paulus zegt dat hier ook in hoofdstuk 14 vers 34, maar drie hoofdstukken daarvoor had hij juist nog een heel gedeelte gewijd aan vrouwen die profeteren. Hoe zit dat? Nou, als je dan weer met ethiek bezig bent, dan stap je echt de verkeerde deur binnen. Want het gaat niet om ethiek; het gaat hier ook weer in de eerste plaats om begrip en typologie. Je weet waar mannelijk voor staat. Paulus zegt in 1 Korinthe 11: de man is het beeld van God, de Schepper. De vrouw – maar dat zegt hij dan weer elders – is een beeld van niet de Schepper, maar van de schepping. Is dat minderwaardig of wordt ze daarmee weggezet? Nee, dat zijn verhoudingen: Schepper en schepping, mannelijk en vrouwelijk.⟨/p> ⟨p>De Schepper spreekt Zijn woord en de man wordt, als beeld van God, geacht het woord te spreken. En als een vrouw het doet – dat kan – maar het is een mannelijke functie. En als zij dat dus doet, zou zij dus ook, zegt Paulus, laten zien dat zij dit doet onder volmacht. Dat wil zeggen: namens de man. Dat kan dus; in de Bijbel vind je heel wat vrouwen als het er echt op aankomt. Het is een minderheid, oké, want de normale gang van zaken is weggelegd voor de man. Maar je vindt de dochters van Filippus; zij waren profetessen. De bekendste profetes uit de Bijbel is ongetwijfeld Debora. Een bij? Een bij is trouwens ook weer iemand die het 'woord' honing doorgeeft.⟨/p> ⟨p>Maar goed, de algemene gedachte is: spreken in de Ecclesia is een mannelijke functie. En ik denk wel eens een keertje – laat ik dat dan bij dezen maar zeggen – dat in heel veel gemeenten, Ecclesia's of kerken, zelfs als daar een man op de kansel staat, het in feite nog 'vrouwen' zijn. Is het een vrouwelijk woord wat men doorgeeft? Het is niet alleen een kwestie van sekseverschil; het gaat er ook om dat daar niet het Woord van God gebracht wordt, maar vooral een woord van gevoel, waarbij het vooral gaat om emotie. Daar is op zich niks mis mee, maar het zou in de Ecclesia niet zo gesproken moeten worden. Paulus zegt trouwens in 1 Korinthe 16 vers 13 – ik weet niet of ik het zo snel kan vinden, ja: 'Blijft waakzaam, staat in het geloof, wordt mannelijk, weest versterkt.' Dat geeft meteen aan waar mannelijk voor staat.⟨/p> ⟨p>Dus daar komt veel meer bij kijken dan alleen maar de vraag of een vrouw nu wel of niet mag spreken. Het is een mannelijke functie; dat is het belangrijkste. Laat daarom de vrouwen zwijgen. Leg hun niet die last op, want het is haar niet vergund; het wordt hun niet toegestaan te spreken. Dat wil zeggen: te spreken met gezag, en hier is dat uiteraard ook dat profeteren. Dat wil zeggen: met gezag spreken. Dat zie je, want zij moeten ondergeschikt blijven. Laat hen ondergeschikt zijn, laat hen onderworpen zijn. De man is het hoofd en de vrouw, als beeld van de schepping, zal zich daaraan onderschikken. Daarom trekt de vrouw zich terug als het gaat om het doorgeven van het woord met gezag. En áls ze spreekt, dan is dat onder volmacht. Dat is wat Paulus hier zegt: het is een mannelijke zaak en laat hen daarom ondergeschikt zijn.⟨/p> ⟨p>Zoals Paulus zegt: 'zoals ook de wet zegt'. Dat wil zeggen: ook de Torah, de Tenach, de Bijbel zegt dat. Het gaat er niet om dat de gelovigen onder de wet staan, maar het punt is: dit is een universeel principe. Het mannelijke staat voor God, het vrouwelijke staat voor de schepping. Het woord en het gezag, het hoofdschap, heeft altijd te maken met de man. Dat wordt tegenwoordig niet meer begrepen, maar goed, dat is ons probleem niet. Ik vind het ook heel vanzelfsprekend dat het zo is. Als je eenmaal de typologie verstaat, dan begrijp je waarom bepaalde dingen voor mannen zijn weggelegd en andere dingen niet. Zo is dat. Het heeft te maken met typologie en dat is een universeel principe.⟨/p> ⟨p>Dat zie je ook in wat Paulus zegt in 1 Korinthe 11: eerst is de man geschapen, daarna de vrouw. De vrouw werd geschapen om de man. En trouwens, in de praktijk – en dat is het argument dat Paulus in 1 Timotheüs 2 er nog bij haalt – zegt hij: niet de man is in verleiding gevallen, maar de vrouw. Je zou kunnen zeggen dat dit een argument met een knipoog is, maar daarmee is ook gegeven dat de allereerste keer dat de vrouw de functie van de man ten onrechte overnam, het meteen fout ging.⟨/p> ⟨p>In het algemeen is daarmee ook gezegd dat de vrouw veel sterker – dat is een algemeen bekend verhaal wat ik nu zeg – zich laat leiden door emotie. Dat is haar kracht, dat zij gevoeliger is, maar het is ook haar zwakheid. Want als het gaat om leiding, zou niet het gevoel maar juist het verstand, de ratio, de leiding moeten hebben. Vandaar ook 'het hoofd'. De man staat voor het hoofd, terwijl de vrouw juist sterk te maken heeft met het gevoel en met de ziel. Maar als het gaat om het spreken – dat bedoelde ik net ook – zijn er ook op de kansel heel veel mannen die in werkelijkheid 'vrouwen' zijn. Dat wil zeggen: mannen die vooral het gevoel laten spreken. En dan geldt ook weer het woord van Paulus in 1 Korinthe 14: laat hen zwijgen. Het Woord van God, het mannelijke woord, zou moeten klinken. Dat is universeel; ook de Torah of de Tenach zegt dat. Nou ja, vers 35, daar zullen we de volgende keer de draad weer oppakken. Ik had even gehoopt dat ik het misschien nog af zou kunnen ronden, maar vijf verzen nu in drie of vijf minuten afhandelen, dat ga ik echt niet doen. Dus we pakken de draad de volgende keer gewoon weer op bij vers 35.⟨/p>