⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>De Hoofdzaak en Bekroning van de Hebreeënbrief⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De veertiende avond over de Hebreeën-brief en inmiddels zijn wij aangekomen bij het achtste hoofdstuk. Het zevende hoofdstuk was een flink verhaal; als ik me niet vergis waren het precies 28 verzen. Aan het einde van de voorgaande avond – inmiddels alweer een hele tijd geleden – hebben we dat besproken. Dat hoofdstuk ging in zijn totaliteit over Melchizedek en over alles wat met die figuur verband houdt, waarbij ik wel moet aantekenen dat niet alleen Hebreeën 7 over Melchizedek gaat, maar dat eigenlijk alle hoofdstukken die daaraan voorafgaan feitelijk een aanloop zijn tot dat zevende hoofdstuk. Je kunt met recht zeggen dat niet alleen letterlijk, maar ook inhoudelijk en figuurlijk het zevende hoofdstuk centraal staat in de Hebreeën-brief, waarbij alle schijnwerpers gericht worden op de koning-priester naar de ordening van Melchizedek. En dan hebben we het uiteraard over de Messias zelf.⟨/p>
⟨p>Daarover hebben we het gehad en ik kan me voorstellen dat je na zeven hoofdstukken denkt: het wordt nu wel eens tijd voor een samenvatting. Nou, dat komt mooi uit, want daar begint hoofdstuk 8 vers 1 ook mee. Let eens op; het valt trouwens soms niet eens mee om de brief goed in te delen, omdat het een doorlopend betoog is waarbij ook dikwijls wordt teruggegrepen op eerdere verhandelingen, waardoor diverse lijnen door elkaar lopen. Maar ik mag toch wel zeggen dat hoofdstuk 8 vers 1 echt een hoofdmoment is in de brief. Hier begint iets nieuws. Dat blijkt heel simpel uit de manier waarop de schrijver hier aanvangt: "De hoofdzaak van ons onderwerp is...".⟨/p>
⟨p>Als je het trouwens even wat preciezer bekijkt – we leggen deze avond echt de loep op de tekst met een interlinear onderin het beeld, zodat we voortdurend in de gaten kunnen houden wat er precies staat – dan valt op dat er niet staat "van ons onderwerp", maar "van het gezegde". Daarbij blijkt opnieuw dat de Hebreeën-brief in sterke mate het karakter heeft van een toespraak die op schrift gesteld is. Dat blijkt ook uit de manier waarop het gezegd wordt: "de hoofdzaak van wat gezegd is". Daarbij wordt niet alleen het voorgaande hoofdstuk bedoeld, maar eigenlijk al het gezegde vanaf hoofdstuk 1. Dat blijkt meteen uit de wijze waarop het eerste vers verdergaat, want dat grijpt ook alweer terug naar de eerste verzen van Hebreeën 1. Wanneer hij zegt "van het gezegde", dan doelt hij inderdaad op de totaliteit van het voorafgaande.⟨/p>
⟨p>En dan zegt hij daarbij: het is de hoofdzaak. Dat is een hele aardige weergave, want het woord dat hier staat is inderdaad afgeleid van het Griekse woord voor hoofd. Je zou daarbij ook nog kunnen denken aan een kapiteel, wat trouwens weer uit het Latijn komt en ook hoofd betekent. Denk aan kapitale letters, hoofdletters of een hoofdstuk. In elk geval krijg je de gedachte van een bekroning. Dat is namelijk ook het idee dat hier gewekt wordt wanneer er gesproken wordt van de hoofdzaak van het gezegde. Je krijgt het idee van een kapiteel of inderdaad een bekroning. Het is dus niet alleen een samenvatting, maar inderdaad de bekroning van alles wat nu gezegd is. Dat gaat nu dus volgen. Je kunt met recht zeggen dat vers 1 een prachtige weergave is van waar het in die zeven hoofdstukken allemaal om ging. Elk woord dat daarin vervolgens gebezigd wordt, grijpt terug en kun je op alle bladzijden die we tot dusver besproken hebben gewoon terugvinden.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="318" title="Speel af vanaf 05:18">▶ 05:18⟨/button> ⟨span>Christus als de Hogepriester van de Hebreeën⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De hoofdzaak van ons onderwerp is dat wij zulk een hogepriester hebben. Ik wijs er nog maar weer eens even op: je kunt natuurlijk zeggen 'wij als gelovigen', maar de brief is gericht aan Hebreeën. Ik heb al bij een eerdere gelegenheid, de eerste keer dat we hier de Hebreeënbrief bespraken, naar voren gebracht dat Paulus wellicht de schrijver is. Hij stelt zich anoniem op, dus dat eerbiedigen we door hem telkens gewoon aan te duiden als 'de schrijver'. Maar als hij inderdaad de schrijver is — waar we gemakshalve van uitgaan — dan weten we dat Paulus zelf ook een Hebreeër was. Sterker nog, hij zegt in Filippenzen 3: "Ik ben een Hebreeër der Hebreeën." Dat wil zeggen: er is niemand zozeer Hebreeër als ik; ik ben de 'Hebreeuwste' van allemaal, of zoiets. De Hebreeuwste. Hebreeuwer en Hebreeuwste.⟨/p>
⟨p>In elk geval sluit hij zich daarbij in en het is goed om in dit verband nog even te onderstrepen dat deze brief geschreven is aan Hebreeën. Zij, de Joden of het huis van Israël, hadden hogepriesters; die hadden ze altijd al gehad. Sterker nog, in de tijd dat deze brief geschreven werd, hadden ze nog steeds een hogepriester en een tempeldienst. Dat zou niet lang meer duren, maar niettemin hadden ze die in die tijd nog steeds. Maar nu had de schrijver zeven hoofdstukken lang gewezen op dé hogepriester, die andere Hogepriester, de echte Hogepriester. Wil de echte hogepriester opstaan? Welnu, we hebben in het voorgaande hoofdstuk gezien: de echte Hogepriester is opgestaan. Sterker nog, daardoor is Hij hogepriester geworden, want Hij is hogepriester op grond van en sinds Zijn opstanding uit de doden.⟨/p>
⟨p>Nu kun je natuurlijk zeggen dat wij Hem ook kunnen aanspreken als hogepriester. Ik heb daar geen enkel bezwaar tegen, begrijp me goed. Ik zing ook wel eens dat lied over 'wij hebben een Hogepriester'. Maar ik moet erbij zeggen: strikt genomen is Hij de hogepriester van de Hebreeën. Je kunt natuurlijk zeggen dat de gelovigen die hier worden aangeschreven ook deel uitmaken van het lichaam van Christus. Dat geloof ik ook. Het is misschien een beetje omstreden wat ik nu zeg, maar ik heb daar niet de minste moeite mee. In het lichaam van Christus is helemaal geen verschil tussen Jood en Griek. Maar in elk geval worden zij hier op een bepaalde manier aangesproken. Zij maken deel uit van het lichaam van Christus, maar dat is niet de invalshoek, dat is niet de hoedanigheid waarin deze brief geschreven is. Zij worden aangeschreven als Hebreeën en als zodanig worden ze gekarakteriseerd. En als Hebreeën hadden ze een hogepriester.⟨/p>
⟨p>Het is eigenaardig genoeg dat Paulus in zijn overige brieven nooit spreekt over Christus als hogepriester. Hij refereert wel heel dikwijls aan zaken die daar direct aan gekoppeld zijn. Ik herinner me de laatste keer dat we hier bij elkaar waren, toen hebben we het erover gehad. Misschien kunnen we meteen even iets opslaan; u hoeft waarschijnlijk niet te bladeren want het staat in Hebreeën 7:25: "Daarom kan Hij ook volkomen behouden wie door Hem — dat wil zeggen: de Koning-Priester naar de ordening van Melchizedek — tot God gaan, daar Hij altijd leeft om voor hen te pleiten." Hier staat een woord dat exact hetzelfde is als wat Paulus bezigt in Romeinen 8:34, waar gesproken wordt over Christus Jezus, de Gestorvene, wat meer is: de Opgewekte, die ter rechterhand Gods is en ook voor ons pleit. Dit is datzelfde woord, zodat wij Hem in die hoedanigheid wel degelijk ook kennen.⟨/p>
⟨p>Daarom zeg ik: ik heb er niet de minste moeite mee om Hem ook onze hogepriester te noemen. Maar ik moet erbij zeggen: als je het strikt neemt, is het de hogepriester van de Hebreeën, dat wil zeggen van Israël, en niet van de Ekklesia als zodanig. Dus als we de puntjes op de i zetten, moet je dat gewoon zo vaststellen. In de brieven van Paulus wordt Christus nooit aangeduid als hogepriester. Hij wordt aangeduid als hogepriester in de Hebreeënbrief, en dat is volstrekt logisch. Dat heeft dus betekenis. De hoofdzaak van ons onderwerp is dat wij — Hebreeën — zulk een hogepriester hebben. Daar hadden we het dus over: de hogepriester. Hoe vaak is die term nu al niet voorbijgekomen in de brief? Iedere keer wordt Christus geïntroduceerd en aangeduid als de hogepriester van het volk, op alle mogelijke manieren.⟨/p>
⟨p>Ik herinner me dat ik er vorige keer nog even op heb gewezen: je ziet dat de betekenis daarvan heel erg vloeiend is. Dat wil zeggen dat wat direct en expliciet van toepassing is op de Hebreeën, wel degelijk ook op ons van toepassing is. Hij draagt de Zijnen op Zijn schouders, inderdaad als edelstenen, en op Zijn borst, op Zijn hart. En daar doet Hij werk. Laten we daar dan meteen op doorgaan. "Dat wij zulk een hogepriester hebben..." Dat wilde ik nog even zeggen. Er staat: "Dat wij zulk een hogepriester hebben." Dat wil al zeggen: een zodanige hogepriester. Het duidt inderdaad op Zijn verhevenheid, die alle hogepriesters die Israël en de Hebreeën tot dusver gekend hebben, overtreft. Die daarboven verheven is. En als ik het zo zeg, bedoel ik dat ook weer heel letterlijk: inderdaad verheven. Niet alleen maar een hogepriester op aards niveau, maar echt een Hogepriester. Dat wil zeggen: daar in de hoge gezeten, verheven boven alles. De hoogste priester.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="719" title="Speel af vanaf 11:59">▶ 11:59⟨/button> ⟨span>Gezeten in de Positie van Rust aan Gods Rechterhand⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Die gezeten is – waar dat op duidt, is niet zo moeilijk. Dat is een positie van rust. Ik wil daar nu niet te diep op ingaan, hoewel het van groot belang is. Al een stuk of drie, vier keer is dat in de Hebreeën-brief naar voren gebracht: Hij is gezeten. Alles wat de schrijver in deze brief naar voren brengt, is gebaseerd op Oudtestamentische uitspraken uit de Torah, de boeken van Mozes of de Psalmen.⟨/p>
⟨p>En als ik de Psalmen noem, dan klopt dat helemaal, want we hebben nu al heel wat keren gezien dat met name Psalm 110 een enorme rol speelt in de hele Hebreeën-brief. Daarin wordt gesproken over de Koning-Priester naar de ordening van Melchizedek. God zegt profetisch tegen Hem: "Zit aan Mijn rechterhand, totdat Ik Uw vijanden gesteld heb tot een voetbank voor Uw voeten." Dat is een profetie over de Messias en diezelfde Psalm wordt daar uitgelegd en naar voren gebracht. Hij is Priester-Koning naar de ordening, dat wil zeggen naar het model, van Melchizedek. Iedere keer als ik zulke dingen zeg, zou ik zomaar in de verleiding komen om daar toch nog weer wat over te vertellen. Maar dat schiet niet op, want daar heb ik het al over gehad.⟨/p>
⟨p>Hij is gezeten; dat is van belang. Het betekent dat Hij in rust is. Later in de brief, in hoofdstuk 10, zullen we dat nog nader uitgelegd krijgen aan de hand van hoe dat was met de priesters in de dagen van het oude verbond. Die zaten namelijk per definitie niet. In de tabernakel waren geen zetels of zitplaatsen; de priesters stonden altijd bij hun werk. Dat is typerend voor het oude verbond. Die priesters stonden, maar wij kennen een Priester die gezeten is, overeenkomstig de profetie van het Oude Testament, maar ook omdat Hij nu in rust is. Het werk is gedaan en wij zien Hem dus met recht zitten.⟨/p>
⟨p>Hij is gezeten ter rechterzijde. U weet dat dit een uitbeelding is van voorrang. Altijd. Rechts is altijd de positie van voorrang, en niet alleen in het verkeer. Ik heb het nu even niet over de Engelsen, want die zijn zo eigenwijs dat ze de boel hebben omgekeerd. Ze hadden zo'n uitspraak die ik altijd wel leuk vond: "In England is left right, and right is wrong." Maar normaal gesproken, en ook typologisch, klopt dat natuurlijk. Rechts is een positie van voorrang en links is een positie van terzijde stellen – iets wat je links laat liggen – van vernedering. Als de ene kant een beeld is van verhoging en voorrang, dan is uiteraard links een uitbeelding van vernedering, precies het tegenovergestelde. Wat was 'left' ook alweer in het Engels? Dat betekent links, maar het betekent ook 'verlaten'. Het is het tegenovergestelde van voorrang. Er zijn zo ontzettend veel Bijbelse voorbeelden van, maar die hoef je niet eens echt uit te leggen omdat het in het dagelijkse leven nog steeds zo is. Iemands rechterhand heeft een positie van voorrang, een hoge positie. Er staat trouwens in de Bijbel meestal niet 'de rechterhand'; dat woordje 'hand' moet je eigenlijk gewoon wegdenken. Hier staat het sowieso niet; het wordt vertaald met 'de rechterzijde', maar er staat eigenlijk gewoon 'rechts'. In het Nederlands vereist de zinsbouw dat woordje 'hand'. Ik hoor weleens mensen zeggen "aan de rechter van God". Dat is heel mooi Grieks bij wijze van spreken, maar het is geen goed Nederlands. In ieder geval heeft Hij rechts een positie van voorrang, en daar is Hij gezeten in rust.⟨/p>
⟨p>Let op, we hebben het nu nog steeds over de samenvatting. Waar gaat het in die hele Hebreeën-brief tot dusver over? Dat is dat wij zulk een Hogepriester hebben, die gezeten is ter rechterzijde van de troon der majesteit. Dat is opmerkelijk als je het zo zegt, want een hogepriester zit toch niet op een troon? Als je zomaar in hoofdstuk 8 zou binnenvallen, dan zou je daarover struikelen, maar je wordt geacht de zeven voorgaande hoofdstukken te kennen en die kennis erbij te betrekken. Dan zeg je: ja, dat is nogal logisch, want de Priester waar we het over hebben, is de Priester-Koning. Dat was immers het grote onderwerp: de Koning-Priester naar de ordening van Melchizedek.⟨/p>
⟨p>Hoewel Zijn priesterschap vandaag vooral een rol speelt, is Hij gezeten in de positie van rust. Niettemin heeft Hij ook daar dingen te doen. Hij is vandaag in het binnensheiligdom, achter het voorhangsel, onttrokken aan het oog. Hij vervult vandaag primair een priesterlijke functie, maar niettemin is Hij, die vandaag die functie vervult, Koning. Die koninklijke functie zal Hij vervullen op het moment dat Hij uit het heiligdom naar voren komt en op aarde zal verschijnen. Dan zal Hij inderdaad uit de verborgenheid treden; dat is Zijn openbaring. Daar gaat het laatste Bijbelboek over, dat dan ook de titel draagt: De Openbaring van Jezus Christus. Dan komt Hij uit de verborgenheid en zal Hij daadwerkelijk Zijn koninklijke troon opeisen hier op aarde. Dan wijzen we richting Jeruzalem, want daar zal Zijn troon zijn. Daar zal Hij zitten en de Koning-Priester zijn naar de ordening van Melchizedek. Waar was Melchizedek ook alweer priester en koning? In Salem, het latere Jeruzalem. Dus één en één is twee; dat ligt zo voor de hand. Hij is gezeten aan de rechterzijde van de troon der majesteit. Dat heeft te maken met het feit dat het een Priester is die verbonden is met de troon, en dus met macht en koninklijke waardigheid.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1217" title="Speel af vanaf 20:17">▶ 20:17⟨/button> ⟨span>Een Verborgen Messias, Onttrokken aan het Oog⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Vergeet niet dat wanneer we het er vandaag over hebben – en dat geldt zeker voor die Hebreeën – dat een buitengewoon belangrijk punt is. Dat moet u goed in de gaten houden. Voor die Hebreeën was dit essentieel, want hun volksgenoten maakten hun allerlei verwijten. Zij hadden het immers over een onzienlijke Messias, en dat was voor Joden een belachelijke gedachte: een Messias die aan het oog onttrokken is, maar niettemin toch Messias is. De Hebreeënbrief maakt echter in allerlei typen duidelijk dat dit helemaal niet vreemd is.⟨/p>
⟨p>Bovendien is Hij wel degelijk de Koning. De Joden steunen op beloften en koesteren verwachtingen die de kerk grotendeels aan de kant heeft geschoven. Wanneer je aan een Jood vraagt wie de Messias is, dan zal hij zeggen: "Dat is de Zoon van David." Iemand die zijn geslachtsregister kan terugvoeren tot koning David, uit het huis van David, uit Bethlehem – dat staat allemaal in de profetie – en uit de stam van Juda. Hij zal koning zijn over Israël. Hij zal de troon van zijn vader David herstellen op locatie, dat wil zeggen: daar in Jeruzalem. Hij zal zijn koninkrijk vestigen, eerst in Israël. Hij zal het volk bijeenbrengen uit de natiën in het land en vervolgens zijn koninkrijk vestigen over heel de aarde. Dat is wat een Jood weet, vertelt en gelooft over de Messias.⟨/p>
⟨p>Als je dit tegen de gemiddelde christen zegt, dan vraagt hij zich af waar je het over hebt. Die gelooft vaak niet eens in een wederkomst, in de zin van een terugkeer van de Heer op de Olijfberg, het herstel van Israël en een Messiaans koninkrijk. Weet u waarom men daar niet in gelooft? Men gelooft in het einde der tijden, in de Jongste Dag. Dat wil zeggen: wanneer hemel en aarde verdwijnen. Maar men denkt dat dit nog wel duizend jaar kan duren. Wat men de wederkomst noemt – ik bedoel de christenen – is vaak helemaal niet de wederkomst, maar de Jongste Dag, wanneer de grote witte troon verschijnt. Dan sla je echter heel veel over. Sterker nog, dan sla je juist datgene over waar een Jood op zit te wachten: dat Messiaanse koninkrijk waar de profeten vol van zijn en waarover zij altijd spreken. Het is de grote verwachting van het Joodse volk en van Israël; het is wat God nog met deze wereld gaat doen.⟨/p>
⟨p>Afijn, Hij is nu gezeten ter rechterzijde van de troon der majesteit in de hemelen. Dat wil zeggen: niet op aarde. Dat is hier de tegenstelling. En daarmee hangt direct samen dat Hij onttrokken is aan het oog. Dat is nu precies een van de kenmerken van de 'twee dagen', de twee millennia waarin wij leven tussen zijn eerste komst en zijn wederkomst. Dat zijn de dagen waarin Hij verborgen is. In de hemel valt nu niets te zien; visueel gezien is het daar momenteel oninteressant. Er valt alleen wat te horen en niets te zien. Maar dat heeft alles te maken met geloof. Ook dat is een groot en belangrijk onderwerp in de Hebreeënbrief, en we zullen dat op latere avonden nog uitdrukkelijker gaan zien.⟨/p>
⟨p>In Hebreeën 11 hebben we bijvoorbeeld zo'n hoofdstuk dat weleens plechtig de 'galerij der geloofshelden' wordt genoemd. Daar gaat het over mensen die leven uit geloof, niet omdat ze zien. De schrijver doet alle moeite om aan te tonen dat het niet om het zien gaat, maar om geloof; om dat wat God gesproken heeft over toekomende dingen, terwijl het oog dat op dit moment helemaal niet bevestigt. Er valt niets te zien. Het loutere feit dat er vandaag niets te zien valt, is feitelijk een bevestiging van de Bijbelse boodschap, namelijk dat Hij verborgen is. Zoek de dingen die boven zijn, waar Christus is en waar uw leven is; uw leven is met Christus verborgen bij God.⟨/p>
⟨p>Dit was de samenvatting. Het gaat nog even verder, maar hier zijn nu een aantal heel belangrijke dingen gezegd over die Hogepriester, de hoofdsom van al het voorgaande. Als u zich dus afvraagt waar de Hebreeënbrief over gaat, dan moet u echt teruggrijpen op hoofdstuk 8 vers 1. Houd dat in gedachten, want daar vindt u de samenvatting van de schrijver zelf.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1552" title="Speel af vanaf 25:52">▶ 25:52⟨/button> ⟨span>De Dienst in het Heiligdom: het Werk op Jom Kipoer⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Vervolgens staat er: "de dienst verrichtende in het heiligdom". Dat gaat hier uiteraard over die Hogepriester die gezeten is. Dat is trouwens opmerkelijk, want Hij is gezeten; een positie van rust, verbonden met de troon. Jawel, maar het is niet zo dat Hij volstrekt passief is. Integendeel, er staat dat Hij de dienst verricht in het heiligdom. In het Grieks staat het trouwens veel korter: van de heilige dingen is Hij de liturg. Dat is ons woordje 'liturg', dat uit het Grieks komt. Het duidt op een publiek ambt, met name in religieuze of godsdienstige zin, zoals hier ook het geval is. Het gaat over een hogepriesterlijke functie; iemand die de eredienst of een heilige taak ten behoeve van het publiek vervult.⟨/p>
⟨p>Als u trouwens een Statenvertaling hebt, dan staat er – en dat is veel beter, ook al is het misschien een beetje oud-Nederlands: "een bedienaar des heiligdoms". Een bedienaar van het heiligdom dus. Dat klopt, want dat is inderdaad wat Hij is in het heiligdom; van de heilige dingen is Hij de bedienaar. Het is opmerkelijk dat dit woordje 'liturg' in de Septuagint, de Griekse vertaling van het Oude Testament, ook heel dikwijls de benaming is van priesters en van de hogepriester: een bedienaar in of van het heiligdom.⟨/p>
⟨p>Waar doelt dat nu op? De Hogepriester waar wij het nu over hebben, is daar in de hemel gezeten, ter rechterzijde van de Majesteit in de hogen. Maar daar is Hij niettemin een bedienaar van het heiligdom. Hij verricht de dienst, zoals de NBG-vertaling het ook weergeeft; dat is in de praktijk waar het op neerkomt. Welke dienst zou Hij daar verrichten? Denk daarbij aan het feit dat Hij Hogepriester is. Wat doet die Hogepriester in het heiligdom?⟨/p>
⟨p>Ik wil u op drie hoofdzakelijke dingen wijzen – "hoofdzaak", want daar hadden we het immers over. Drie dingen die een hogepriester hoofdzakelijk doet in het heiligdom. Het eerste waar ik op wijs, is ook het allerbekendste: dat wat hij één keer per jaar op Jom Kipoer, de Grote Verzoendag, doet. Dan gaat hij met het bloed van het zondoffer naar binnen. U vindt dat allemaal uitgebreid beschreven in Leviticus 16. Sterker nog, hij gaat helemaal naar achteren, naar het binnenste heiligdom, in het Heilige der Heiligen. Dat was een plek waar geen enkele gewone priester mocht komen; alleen de hogepriester mocht daar naar binnen, en dat slechts één keer per jaar.⟨/p>
⟨p>Hij kwam dan bij de ark van het verbond, die we trouwens in hoofdstuk 9 wat uitgebreider zullen bespreken. Hij kwam bij die ark van het verbond, en die wordt ook wel de genadentroon genoemd. Jazeker. Die term waren we ook al eerder tegengekomen. Hoe dan ook, dit is wat de hogepriester dus één keer per jaar deed. Dat wordt in de Hebreeënbrief ook uitgebreid uitgelegd; in hoofdstuk 9 wordt uit de doeken gedaan hoe de hogepriester jaarlijks met Jom Kipoer het binnenste heiligdom binnenging.⟨/p>
⟨p>Alles blijkt een plaatje te zijn van toekomende dingen, dat wil zeggen: van wat in de dagen dat het ingesteld werd nog toekomst was. Nadat Hij het offer voor de zonde had gebracht – Hij stierf op Golgotha en stond op uit de doden – is Hij inderdaad met het bloed het heiligdom binnengegaan. Het herinnert nog steeds aan Zijn sterven, maar nu Hij is opgewekt uit de doden, is Hij daar in het heiligdom met de tekenen in Zijn handen, in Zijn zijde en in Zijn voeten.⟨/p>
⟨p>Wat op Jom Kipoer plaatsvond, is dus direct een plaatje van de tegenwoordige positie. Die hogepriester in het heiligdom is een uitbeelding van de tijd waarin wij leven. Waar is de Hogepriester? Daar, in het heiligdom; in het echte heiligdom. Dat is het eerste punt. Dit is vrij algemeen, en ik ga hier nu verder niet op in omdat het het onderwerp is van hoofdstuk 9.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1862" title="Speel af vanaf 31:02">▶ 31:02⟨/button> ⟨span>Dagelijkse Dienst: de Kandelaar Verzorgen⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Maar nu het tweede. We hebben het over twee dingen die de hogepriester dagelijks deed. Hij ging dagelijks in het heiligdom en wat deed hij dan? Dat lees je onder andere in Leviticus 24, maar ook op andere plaatsen. Dan verzorgde hij de lampen van de kandelaar, de menorah.⟨/p>
⟨p>Wat deed hij dan precies? Dat zijn prachtige onderwerpen; het zijn items op zich waar je niet over uitgepraat raakt. Het is ook zo prachtig omdat het een typologische beschrijving is, een beeld van wat Christus vandaag doet: Hij verzorgt de lampen. De lampen zijn de gelovigen, zijn ekklesia, die inderdaad lichtdragers zijn.⟨/p>
⟨p>Wat de hogepriester deed, was bijvullen met olijfolie. Bij die kandelaar waren kannetjes aanwezig en die moesten iedere keer bijgevuld worden. Het werkte niet op elektriciteit; het was geen kwestie van een knop omzetten, maar het werd bijgevuld met olijfolie. Dat is een beeld van onvergankelijk leven, maar ook van zijn Woord, dat leven en geest is.⟨/p>
⟨p>Niet alleen vulde hij bij en zorgde hij er voortdurend voor dat die lampen olie kregen, dat is ook precies wat de Heer vandaag doet. Je leest bijvoorbeeld in de Efezebrief dat de Heer ons met zijn Woord wast en reinigt, ons leven geeft en zijn Woord geeft, en ons zo doet stralen en licht doet geven.⟨/p>
⟨p>Daarnaast was hij degene die de lontjes, de pitten, verzorgde. Hij zorgde voor de pit en knipte het verkoolde stukje weg; dat moest iedere keer worden bijgewerkt. Het onreine, dat wat niet meer bruikbaar was, werd weggeknipt. Zo zorgde hij ervoor dat die kandelaar volop licht scheen.⟨/p>
⟨p>Dat is het eerste wat hij deed. Dus als je het hebt over de bedienaar van het heiligdom, dan praat je over zijn jaarlijkse functie en over zijn dagelijkse functie om die lamp te verzorgen met olie en het bijknippen van de pit. En dan moet ik op nog iets wijzen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2051" title="Speel af vanaf 34:11">▶ 34:11⟨/button> ⟨span>Dagelijkse Dienst: het Reukwerk Ontsteken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Namelijk, dat is ook iets wat hij dagelijks deed: het reukwerk ontsteken op het reukofferaltaar. Dat is een prachtig onderwerp waar ik binnenkort een aparte Bijbelstudie aan wil wijden. Al niet zo lang geleden heb ik over het onderwerp van de lampen gesproken, maar dat reukwerk is nog blijven liggen. Maar het is een schitterend item dat precies illustreert wat de Heer doet: Hij laat ons Zijn geur, Zijn lieflijke geur verspreiden. Want dat is wat er gebeurde op dat altaar.⟨/p>
⟨p>Het is niet zo bekend wat de Heer daar precies deed, maar het was iets wat Hij dagelijks deed. Als Hij 's morgens en 's avonds het heiligdom binnenging, dan ging Hij naar de kandelaar om die te verzorgen en ontstak Hij het reukwerk. Je leest over verschillende specerijen — wierook, mirre en andere — waar je echt eens een studie van zou moeten maken. Waar het om gaat, is dat Hij ervoor zorgt dat er een geur verspreid wordt; een lieflijke geur van Hem.⟨/p>
⟨p>Dat is wat Hij als Bedienaar van het heiligdom doet. Het type is niet moeilijk te herkennen. Wat de hogepriester daadwerkelijk deed met de lampen, het reukwerk en het reukofferaltaar, is een uitbeelding van wat dé Hogepriester, die vandaag daar is, doet aan de lichtverspreiders en degenen die Zijn geur verspreiden. Dat zijn wij, in de verborgenheid. De wereld ziet het niet en het gaat aan de wereld volledig voorbij, maar niettemin doet Hij dat. Dat is Zijn werk — of eigenlijk Zijn bezigheid, want Hij is in rust. Het zijn de dingen waar Hij zich mee bezighoudt: met ons.⟨/p>
⟨p>In feite komt het er ook op neer dat Hij daar onze belangen behartigt. We hebben het de vorige keer gehad over dat pleiten; Hij behartigt de belangen. Maar wat is ons belang? In Zijn perspectief moet je dan niet zeggen: mijn belang is dat ik een goed salaris heb of dat ik een vakantiehuisje krijg. Nee, dat is heel kortzichtig geredeneerd. Als Hij ons belang behartigt, dan gaat het erom dat we worden wie we zijn in Zijn ogen. Hij doet ons stralen en Hij doet ons Zijn lieflijke geur verspreiden. Dat is de belangenbehartiging van Zijn volk, en dat is precies wat Hij vandaag doet in dat hemelse heiligdom.⟨/p>
⟨p>Dit wordt ook geïllustreerd door het borstschild — ik kom daar weer even op terug. Hij draagt ons op Zijn hart en Hij draagt ons in Zijn kracht, op Zijn schouders. Alles wat verband houdt met al die functies en bezigheden is gerelateerd aan Hem als Bedienaar van het heiligdom, de Dienstverrichtende in het heiligdom. Ook dat is typologisch van begin tot eind. Alle details die in dat verband genoemd worden — de kleuren, de rituelen, de gewaden, de specerijen van het reukwerk — alles heeft betekenis en alles verwijst naar Hem en naar wat Hij doet als Bedienaar van het heiligdom.⟨/p>
⟨p>Dat zijn van die items waar je bij bepaald wordt als je Bijbelstudie doet. Ik kan de tekst voorlezen en dan zie je het voor je. Met een PowerPoint kun je het nog visueler maken door zulke plaatjes te laten zien, maar als ik dit zie, denk ik aan Hem. 'Bedenken de dingen die boven zijn' wil niet zeggen dat je je ogen sluit en een beetje gaat fantaseren over wat Hij daar vandaag nu doet. Nee, dat hoef ik helemaal niet te doen, want de plaatjes hebben we voorhanden. Open de Bijbel en je kunt zo de dingen bedenken die boven zijn. Als we het hebben over de Hogepriester die Zijn bezigheden heeft in het heiligdom, dan denk ik aan Hem. Dat is helemaal geen fantasie; dat zijn gewoon de beelden die de Bijbel geeft over Zijn werk vandaag.⟨/p>
⟨p>Er valt vandaag uiterlijk niets te zien, maar voor ons — als je ogen geopend zijn — valt er heel veel te zien. Ik geef toe dat het een beetje merkwaardig spraakgebruik is, maar ik kan het rechtvaardigen. Want hoe staat het ook in Hebreeën 11? Van Mozes lees je: hij was ziende de Onzienlijke. Dat illustreert mooi waar we het nu over hebben. Wij zien dingen die niet te zien zijn. Wie het vatten kan, die vatte het. Dat zijn de hoofdzaken in verband met Zijn functie als Bedienaar van het heiligdom en de dienst die Hij verricht in het heiligdom.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2418" title="Speel af vanaf 40:18">▶ 40:18⟨/button> ⟨span>De Hemel als de Ware Tabernakel⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>In de ware tabernakel. Is er dan ook nog een valse? Nou, dat is niet zozeer de tegenstelling. Je hebt de tabernakel die een beeld is, of slechts een schaduw. We zullen dat trouwens over een paar verzen nog expliciet zo vinden. En we hebben het over de echte tabernakel, de ware. De ware tabernakel is niet 'dit ding'. U zegt: "Nee, dat is een plaatje." Nee, maar ik bedoel datgene waarvan het een plaatje is: die tabernakel waar ze mee zeulden. Ja, ik zeg maar 'meezeulden', want ze gingen toch van plaats naar plaats daar in de woestijn. Dat was een tabernakel, maar het was slechts een model van de echte tabernakel.⟨/p>
⟨p>Dat geldt trouwens ook voor dat wat later gebouwd werd in Jeruzalem. Ik bedoel, feitelijk was dit nogal een heel mobiel gebeuren, een portable heiligdom zeg maar. Maar feitelijk is wat er toen in Jeruzalem in de dagen van Salomo gebouwd werd net zo goed een beeld. Maar de echte tempel, het echte heiligdom, dat is niet 'man-made'. Dat is niet gebouwd door handen. Het is degene die de Heer opgericht heeft, niet een mens. Zo staat het er. Dus je hebt twee soorten tabernakel: je hebt de echte en je hebt die slechts een beeld is, een type of schaduw. En deze heeft de Heer Zelf opgericht.⟨/p>
⟨p>Je moet trouwens ook denken aan wat je ook al in Hebreeën 11 vindt. Ik zit zomaar een beetje wat te freewheelen hoor, als ik zo Bijbelstudie geef, tenminste voor een deel. Maar dan lees je over Abraham, Izak en Jakob; hij verwachtte de stad met fundamenten waarvan God de Ontwerper en Bouwmeester is. Kortom, dat is ook al niet door mensen gebouwd. En dat geldt hier ook van deze tabernakel.⟨/p>
⟨p>Als we trouwens eventjes doorbladeren in hoofdstuk 9 vers 24, daar staat dat ook. Hoofdstuk 8 vangt een nieuw deel in de Hebreeënbrief aan. Ik gaf dat in het begin even aan, maar in de kiem worden al allerlei zaken kortweg besproken die vervolgens later in de brief nog uitgebreider aan de orde zullen komen. Die kwestie van die tabernakel die een beeld is... nou, dat is het onderwerp van Hebreeën 9. Maar goed, in hoofdstuk 9 vers 24 lees je dus dit: "Want Christus is niet binnengegaan in een heiligdom met handen gemaakt, een afbeelding, een representatie," zegt de Concordant Version. Ja, dat is wel leuk trouwens: een antitype. Een antitype van het ware. Dus dezelfde taal wordt gebruikt als wat we zojuist zagen: niet met handen gemaakt, een antitype van het ware, maar in de hemel zelf. Waarmee dus maar gezegd is dat de hemel gewoon de ware tabernakel is.⟨/p>
⟨p>Dan zegt vers 3: "Iedere hogepriester treedt op om gaven en offers te brengen." Daarmee zeg ik toch niks nieuws, of zegt de schrijver ook niks nieuws, want dat is bekend. Maar hij zegt dit om zijn statement te maken. Iedere hogepriester treedt op om gaven, bijvoorbeeld reukwerk, en offers te brengen. Dat kunnen bloedige offers zijn, dat hoeft nog niet eens. Je hebt ook drankoffers, maar alle soorten offers. En dan staat er: "En om die reden was het ook noodzakelijk dat ook deze," dat wil zeggen de echte hogepriester waar we het over hebben, "iets had om te offeren."⟨/p>
⟨p>En inderdaad – maar dat is ook hoofdstuk 9, ook dit loopt weer vooruit op wat hij gaat zeggen, maar ik mag het als bekend veronderstellen – Hij heeft het offer gebracht. En doordat Hij stierf en opstond uit de doden, is Hij ook daadwerkelijk de Hogepriester. Die twee vallen dan heel eigenaardig samen: Hij is én het offer én Hij is ook de Hogepriester in één. Maar om die reden was het noodzakelijk dat deze ook iets had om te offeren. Indien Hij nu... ik ga meteen maar verder in vers 4.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2736" title="Speel af vanaf 45:36">▶ 45:36⟨/button> ⟨span>Waarom Christus op Aarde Geen Priester Kon Zijn⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Indien hij nu op aarde was, dat wil zeggen: indien hij nog steeds op aarde was, dan zou hij niet eens priester wezen. Dit is trouwens ook een heel interessant vers dat dit ook aantoont. Ik verbaas me er altijd over. Misschien heb ik het al eens een keertje eerder gezegd, maar het is inmiddels al zo'n tijd geleden dat we hier natuurlijk bijbelstudie hadden over de Hebreeënbrief. Maar ik heb wel eens gezegd hoe breed de gedachte is binnen de christenheid dat Jezus Christus hier op aarde de hogepriester is. Men heeft er geen idee van dat hij juist de hogepriester is op grond van en sinds zijn opstanding uit de doden.⟨/p>
⟨p>Hier op aarde was hij per se geen hogepriester, ook geen priester; daar kon hij helemaal niet wezen. We hadden dat al in hoofdstuk 7 gezien, maar ook hier komen we dat weer tegen: indien hij nu op aarde was, zou hij niet eens priester wezen. In hoofdstuk 7 vers 14 zagen we dit: het is immers duidelijk – met andere woorden: dat hoef ik nu verder niet nog aan te tonen – het is immers duidelijk dat onze Heer, Kurios, uit Juda is gesproten, ten aanzien van welke stam Mozes met geen woord van priesters gerept heeft.⟨/p>
⟨p>Aangezien hij uit de stam van Juda is, was hij in de termen van het oude verbond, zoals dat daar lag vastgelegd, geen priester. Hij kon ook helemaal geen priester zijn. Op aarde was hij het niet en kon hij het niet wezen. Hij is wel priester, maar dat is naar een heel andere orde: niet naar de ordening van Aaron, maar naar de ordening van Melchizedek. En dat heeft niets met afstamming te maken, maar met een heel ander verhaal. Hij is dat krachtens onvernietigbaar leven. Daar zie je het weer: sinds hij leven aan het licht gebracht heeft dat onvernietigbaar is – zijn opstanding uit de doden.⟨/p>
⟨p>Maar goed, indien hij nu op aarde was, zou hij niet eens priester wezen, daar er hier reeds priesters zijn om volgens de wet de gaven te offeren. En ik herinner er nog aan: toen deze brief geschreven werd, was die priesterdienst en die offerdienst daar in Jeruzalem nog steeds gaande. Dat werd vervuld door mensen uit het huis van Aaron, met daaromheen de stam Levi die daar ook in dienst deed. Hoe zou iemand uit de stam van Juda daaraan deel kunnen hebben? Dat kan helemaal niet. Onder het oude verbond was dat volstrekt onmogelijk. Het gaat hier natuurlijk over de priesters onder het oude verbond.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2928" title="Speel af vanaf 48:48">▶ 48:48⟨/button> ⟨span>Het Oude Verbond als een Duistere Schaduw⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dezen verrichten slechts dienst bij een afbeelding en schaduw van het hemelse. We zagen al dat de tabernakel niet het ware was, maar slechts een beeld. En hier zie je dat inderdaad zo geformuleerd. De priesters verrichten hun functies en doen hun dienst; prima, gewoon zoals ze dat ook geacht worden te doen volgens de bepalingen.⟨/p>
⟨p>Zij doen dat bij een afbeelding. Dat woord wat hier gebruikt wordt, wordt elders weergegeven met "voorbeeld". Dus die priesters doen dienst in de tabernakel – of voor mijn part de tempel – maar dat is niet meer dan een voorbeeld, een model en een schaduw. Dat vind ik ook wel aardig; dat wordt trouwens diverse keren zo in de Hebreeën-brief gezegd. Kijk even met me mee in Hebreeën 10 vers 1: "Daar de wet slechts een schaduw heeft van de toekomstige goede dingen." En in Colossensen 2 vers 16 zegt Paulus dat ook; daar spreekt hij eveneens over een schaduw.⟨/p>
⟨p>Dat vind ik een hele veelzeggende term als aanduiding van heel dat oude verbond, van die tabernakel en van die offerdienst. Het is een schaduw. En van een schaduw kun je een paar dingen zeggen. Een schaduw is niet de werkelijkheid, maar verwijst naar de werkelijkheid. Als je de schaduw van iets ziet, van een gebouw ik noem maar wat, dan wijst die schaduw erop dat er een gebouw moet zijn. Je ziet de contouren ervan, maar het is niet het gebouw zelf. Het verwijst er slechts naar.⟨/p>
⟨p>Het is trouwens nog iets, want een schaduw in zichzelf is duister. De ene gedachte bij een schaduw is dat je de contouren van het echte ziet, dat is één ding. En dat is ook precies wat je van het oude verbond, van de tabernakel, van de priesterdiensten, van de offerdiensten en van al die rituelen kunt zeggen: het laat de contouren zien van de toekomstige goede dingen waar het naar verwijst, maar in zichzelf is het duister en donker.⟨/p>
⟨p>Als je onbekend bent met de tabernakel en het hele oude verbond en alles wat daarmee verband houdt, dan valt het op hoe macaber veel dingen zijn. Het is duister en donker, waarbij ik met duister ook bedoel: doods. Hoe bloederig is het niet? Als je al die bepalingen leest, valt je dat niet op? Neem een boek als Exodus of Leviticus. Hoeveel bepalingen zijn er niet? Als je het gewoon sec leest, is dat duister. Het kan nooit de zaak zelf zijn; het moet wel ergens naar verwijzen, want in zichzelf vervult het ook geen functie. Maar het is ook duister in de zin van doods. Duisternis en dood hebben alles met elkaar te maken, zoals licht en leven ook alles met elkaar te maken hebben. De schaduwen des doods.⟨/p>
⟨p>Heel dat oude verbond is een schaduw. Het wordt gekarakteriseerd door de dood en is in dat opzicht ook macaber. Dat is tekenend, heel tekenend voor dat oude verbond. Daar moet je je dus niet over verbazen. Denk aan – laat ik me tot één ding beperken – die dieren die geslacht worden. Vervolgens, na de slachting waarbij het bloed eruit vloeit, komt het op zo'n steenhoop, op een altaar terecht. Dan gaat het via een speciale rangschikking in rook op en dat is dan een "liefdelijke reuk voor de Here". Zo staat het er. Wat is dat zeg? Als je er gewoon naar kijkt, heel nuchter en zonder de betekenis te kennen, dan zeg je: waar gaat dit over?⟨/p>
⟨p>Pas als je weet waar het naar verwijst, dan getuigt het. Dan laat het inderdaad de contouren zien van Hem die zou komen, en hoe Hij zou komen en waarmee Hij zou komen. En dan blijkt het allemaal van leven te spreken. Hij die Zijn leven gaf, die geslacht werd. Tot zover is het nog duister. Jawel, maar dan was het ook nog geen offer. Vervolgens wordt Hij verhoogd en stijgt Hij op als de Levensvorst. En dat is een liefdelijke reuk voor God, want dat spreekt van leven. Dus terwijl zo'n geslacht dier in rook opgaat – dat is macaber – spreekt datgene waar het van getuigt juist van onvergankelijk leven; dat wat volgt op de slachting, wat na de dood komt.⟨/p>
⟨p>Dat is dus uitgerekend onvernietigbaar leven, zodat die hele aanduiding van "schaduw", als je erover nadenkt, heel treffend is. Dat oude verbond is duister, het is donker, het is doods, het is macaber, maar het laat de contouren zien van de toekomstige goede dingen. Ik vond het toch even nodig om dat wat breder uit te werken, juist ook om begrip te hebben van waar je mee bezig bent als je het Oude Testament leest en met al die bepalingen op de hoogte bent. In zichzelf is het donker. En als je denkt: "Wat is dit duister", dan bevestig je daarmee precies dat wat de Schrift daarover zegt. Dat is ook precies de bedoeling.⟨/p>
⟨p>Nou, deze priesters verrichten slechts dienst bij een voorbeeld en een schaduw van het hemelse. Het is op aarde, maar het verwijst naar de hemel. Het is doods, maar het verwijst naar leven. Het is duister, maar het verwijst naar licht. Trouwens, schaduw bestaat ook bij de gratie van licht, toch? Als je geen licht hebt, dan is er ook geen schaduw. Dus die twee zijn gewoon onlosmakelijk aan elkaar gekoppeld.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3385" title="Speel af vanaf 56:25">▶ 56:25⟨/button> ⟨span>Het Ware Type Dat aan Mozes op de Berg Getoond Werd⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Blijkens de tekst verrichten dezen slechts dienst bij een voorbeeld, bij een schaduw van het hemelse. Dit is in overeenstemming met de godsspraak die Mozes ontving toen hij de tabernakel zou gereedmaken. In Exodus 25 vers 40 van het boek Exodus vinden we tamelijk uitgebreid beschreven hoe dat in zijn werk is gegaan. Mozes werd daarbij niet alleen geïnstrueerd over hoe hij de dingen moest maken, of eigenlijk moest laten maken, en hoe het eruit moest zien met alle maten en materialen en wat daarbij kwam kijken, maar er staat bij: blijkens de godsspraak die Mozes ontving toen hij de tabernakel zou gereedmaken.⟨/p>
⟨p>God zegt daar: "Zie toe dat gij alles maakt naar het voorbeeld." Hier hebben we weer dat woord dat ik zojuist al even aanduidde: het type. In de Concordant Version staat "het model", maar er staat eigenlijk gewoon het woord "typo", of "typen". Het is een woord dat wij ook gebruiken in "typologie". De tabernakel is pure typologie; het verwijst ergens naar. Het is een type, het is typerend. Mozes moest alles maken naar het type dat hem getoond werd op de berg. Dat wat hem getoond werd, was een model of een sjabloon.⟨/p>
⟨p>Wat zag Mozes daar op de berg precies? Die tabernakel die hij moest maken, is eigenlijk maar een type of een model; een soort hele grote maquette. Maar waarvan dan? Van een hemelse tabernakel. Als ik deze woorden in Hebreeën 8 goed begrijp, dan heeft Mozes dus de hemelse tabernakel gezien. Ik weet niet hoe ik het goed moet zeggen en ik leg het zomaar in uw midden neer, maar het idee dat de meeste mensen daarover hebben, is dat Mozes een soort maquette zag van wat hij vervolgens moest nabouwen. Maar dan zou hij eigenlijk een maquette van een maquette gemaakt hebben.⟨/p>
⟨p>Nee, hij zag de hemelse tabernakel zelf, en de tabernakel op aarde is daar een afbeelding van. Ik geef toe dat als ik hierover doorga, ik bang ben dat ik niet meer kan stoppen, want ik kan het me ook slecht voorstellen wat hier precies gebeurd is. In elk geval heeft Mozes de hemelse tabernakel gezien, de ware tabernakel. De tabernakel op aarde die hij vervolgens gebouwd heeft, is daar slechts een representatie, een schaduw of een voorbeeld van.⟨/p>
⟨p>Ik geloof dus dat Mozes zicht heeft gehad op de echte betekenissen. De tabernakel die hij bouwde, verwijst daar slechts naar. Hij zag de werkelijkheid, het hemelse. Hoe hij dat gezien heeft, dat weet ik niet; daar blijf ik ook helemaal vanaf. Maar hij heeft dus de hemelse tabernakel gezien. Waar de schrijver het hier over heeft in de Hebreeën-brief, is de ware tabernakel, de hemel zelf. Dat is wat Mozes gezien heeft en waar het allemaal naar verwijst.⟨/p>
⟨p>Ik zie dat ik over mijn tijd heen ga; mijn schoonvader wijst eventjes op het klokje. Dat is heel goed, want anders is het tien uur voor ik in de gaten heb dat er koffie is. Ik maak eventjes de gedachte af: Mozes heeft zicht gehad op de ware tabernakel en dat is vervolgens driedimensionaal uitgebeeld in de tabernakel. Hij zag de dingen waar het een type van is. Kortom, waar de schrijver hier in de Hebreeën-brief over uitweidt, daar heeft Mozes zicht op gehad. Mozes heeft zoveel meer gezien dan alleen maar een maquette; in dat verhaal geloof ik niet. Maar goed, daar kunnen we het in de pauze nog eens over hebben en dan gaan we straks na de koffie hierover verder.⟨/p>
⟨p>We hebben in de pauze nog wat zitten bomen over de vraag wat Mozes nu precies gezien heeft daar op de berg, in zijn eentje. Heeft hij nu een maquette gezien, een soort klein model van de tabernakel, of heeft hij de ware tabernakel gezien? Of misschien beide? Als ik daar bij een andere gelegenheid nog eens wat meer exclusieve dingen over kan melden, dan hoop ik daar nog eens op terug te komen. Tot dusver zijn het niet meer dan wat suggesties die ik heb aangedragen. We houden ons in elk geval aan dat wat we kunnen zien in de tekst: hij heeft het model gezien, het type werd hem getoond op de berg. En dan komen wij vervolgens bij vers 6.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3808" title="Speel af vanaf 01:03:28">▶ 01:03:28⟨/button> ⟨span>De Middelaar van een Beter en Nieuw Verbond⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Nu echter heeft Hij een zoveel verhevener dienst gekregen, zoveel meer excellent. En dat is ook in een letterlijke zin het geval: verheven wil zeggen op een zoveel hoger niveau. Niet op aarde, maar in de hemel. De voorgaande twee verzen, vers 4 en 5, gingen over de priesterdienst hier op aarde, maar Hij, de Hogepriester die gezeten is ter rechterzijde van de Majesteit in de hemelen, heeft een zoveel verhevener dienst gekregen. Zoals we al hebben gezien, verwijst dit direct naar Hem als Bedienaar van het heiligdom. Het gaat erom wat Hij nu verricht en welke bezigheden Hij nu heeft. Hij pleit, Hij behartigt de belangen, Hij verzorgt het reukwerk en de lampen. Dat is wat die dienst in het hemelse heiligdom inhoudt. Het is volledig onttrokken aan het oog, maar niettemin is Hij daar actief.⟨/p>
⟨p>Nu echter heeft Hij een zoveel verhevener dienst gekregen, daar Hij Middelaar is van een beter verbond waarvan de rechtskracht berust op betere beloften. Ja, Hij is de Middelaar. Dat is een begrip dat we vaker in de brieven tegenkomen. In de Hebreeënbrief wordt het drie keer gebezigd: we zien het hier in hoofdstuk 8, maar we komen het in hoofdstuk 9 en hoofdstuk 12 wederom tegen. Ook in Galaten 3 wordt het twee keer genoemd en het meest bekend is waarschijnlijk 1 Timotheüs 2 vers 5: "Er is één God, één Middelaar van God en mensen, de mens Christus Jezus." Een middelaar wil precies zeggen wat het ook bij ons betekent: iemand die twee partijen bij elkaar brengt. Als Hij de Middelaar is van God en mensen, dan vertegenwoordigt Hij de mensen bij God en representeert Hij God bij de mensen. Hij representeert zowel de één als de ander en behartigt beider belangen. Dat is de Middelaar.⟨/p>
⟨p>Welnu, Hij die zo’n veel verhevener dienst heeft verkregen, is de Middelaar van een beter verbond. Een beter verbond? Welk verbond dan? Beter dan het verbond bij de Sinaï, het oude verbond. Dit is een beter verbond, waarvan de rechtskracht op betere beloften berust. Ook hier zien we weer iets wat we al eerder hebben gezien, met name in het zevende hoofdstuk: zodra er sprake is van een andere Hogepriester en een beter offer, blijkt het woordje 'beter' een van de sleutelwoorden in de Hebreeënbrief te zijn. Het wordt dikwijls gebezigd en heeft telkens een grote nadruk. Alles is beter; dat wil zeggen dat het het voorgaande, het oude, overtreft. Het betere verbond is het nieuwe verbond, zoals we in de navolgende verzen heel duidelijk zullen zien.⟨/p>
⟨p>U moet het zo zien: dat oude verbond is het geheel aan bepalingen waarin de relatie tussen God en meer specifiek Israël onder woorden wordt gebracht. Een verbond is feitelijk een overeenkomst, een contract tussen twee partijen waarin de rechten en plichten van beide kanten worden beschreven. Je kunt in zo’n contract niet zomaar één ding wijzigen; dan moet er een ander contract komen, een ander verbond. In Hebreeën 7 was al gesproken over een andere Priester, maar dat brengt ook een heel ander bestel met zich mee waarin de zaken opnieuw worden vastgelegd. Dat betere verbond, het nieuwe verbond, is een heel nieuw of vernieuwd bestel, een nieuw contract.⟨/p>
⟨p>De schrijver beroept zich hiervoor wederom op het Oude Testament; hij zuigt dit niet uit zijn duim. Alles wat hij in deze brief naar voren brengt, is gebaseerd op woorden vanuit het Oude Verbond – wat wij doorgaans het Oude Testament noemen, al betekent dat woord simpelweg 'Oude Verbond'. In die Schriften wordt dat nieuwe verbond al aangekondigd. We zullen daar straks een uitgebreid citaat van zien. Maar om eerst de puntjes op de i te zetten: Hij is de Middelaar, zoals ook Mozes de middelaar was. Ik wil dat even laten zien, juist omdat die twee hier tegenover elkaar worden gesteld.⟨/p>
⟨p>In Galaten 3 vers 17 zegt Paulus: "Ik bedoel dit: de wet, die 430 jaar later is gekomen, maakt het verbond waaraan door God tevoren rechtskracht verleend was, niet ongeldig, zodat zij de belofte haar kracht zou doen verliezen." Hier staat in veel vertalingen het woordje 'testament', maar dat is een heel ongelukkige weergave. Een verbond is absoluut geen testament. We conformeren ons soms aan dat spraakgebruik omdat het nu eenmaal is ingesleten, maar het is een ongelukkig woord, want God maakt geen testamenten. Hij is immers de levende God. Waarom zou Hij een testament moeten maken? Het hele idee van een testament is dat je een wilsbeschikking opstelt om een erfenis veilig te stellen vanwege het intreden van de dood, maar dat is hier niet aan de orde. Een testament is in wezen een eenzijdige wilsbeschikking, terwijl bij een verbond twee partijen betrokken zijn. In Galaten 3 staat dan ook gewoon het woord voor verbond, net zoals in Hebreeën 8.⟨/p>
⟨p>Paulus legt vervolgens uit dat de wet erbij is gevoegd om de overtredingen te doen blijken, totdat het Zaad – Christus – zou komen op wie de belofte sloeg. Die wet is op last van God door engelen in de hand van een middelaar gegeven. Dat gaat over Mozes. God gaf de wet via engelen aan Mozes, en Mozes was de middelaar van dat oude verbond. Hij representeerde enerzijds het volk bij God en anderzijds God bij het volk. Heel simpel: vandaar een middelaar. Ja, dat komt ook in vers 20 nog aan de orde, maar dat laat ik nu even rusten.⟨/p>
⟨p>Van belang is dus dat Christus de Middelaar is van een beter verbond. Het loutere feit dat God in de Tenach, in het Oude Testament, een nieuw verbond aankondigt, bewijst al dat het oude verbond van tijdelijke aard was en kennelijk niet voldeed. Waarom zou er anders een nieuw verbond moeten komen? Als het oude verbond inderdaad volmaakt was geweest, zou er helemaal geen nieuwe hoeven te komen. Dat is precies de gedachte hier. Hij is de Middelaar van een beter verbond waarvan de rechtskracht berust op betere beloften. Hoezo zijn die dan beter? Dat is niet zo moeilijk in te zien.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4396" title="Speel af vanaf 01:13:16">▶ 01:13:16⟨/button> ⟨span>De Tekortkoming van Voorwaardelijke Beloften⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De beloften onder het nieuwe verbond zijn beter dan de voorwaardelijke beloften onder het oude verbond. Wat was het mankement van de belofte onder het oude verbond? Dat was een inferieur verbond, want als je spreekt over een beter verbond, dan praat je ook over een minder verbond. Namelijk het oude, wat inferieur was, minder waardig; dat wil zeggen minder waard dan het nieuwe. Hoezo? Wat was er mis aan die belofte? De beloften waren groots, kijk het maar na in het boek Deuteronomium bijvoorbeeld. Maar iedere keer lees je daar dat indien gij wandelt naar dat wat Ik u gesproken heb, dan zult gij gezegend worden. Dat was het probleem. De beloften waren wel goed, maar ze waren altijd gekoppeld aan voorwaarden waaraan de mens moest voldoen, meer speciaal het volk Israël.⟨/p>
⟨p>En zie daar het grote probleem, want dat konden ze niet. Dat was het grote probleem bij het oude verbond: het berusten op voorwaardelijke beloften. Of die voorwaarden redelijk waren, daar gaat het helemaal niet om. Het probleem is alleen dat de mens niet capabel was; Israël was niet in staat zich daaraan te houden. Maar geen nood, want dat oude verbond moest toch plaatsmaken voor een beter verbond, waarvan de rechtskracht gebaseerd is op betere beloften. Hoezo beter? Omdat het onvoorwaardelijk is. En dat zullen we ook inderdaad gaan zien. Dat is schitterend zoals de schrijver dat hier ook demonstreert.⟨/p>
⟨p>Laten we het gewoon maar eens lezen. Terwijl ik dit aanhaal: dat is ook nog wel fraai in dit verband, want dit is echt een citaat uit Exodus 19. Daar lees je dat het volk ook beloften doet. Dat oude verbond, Exodus 19 — dat is dus het hoofdstuk dat voorafgaat aan, gek hè, Exodus 20. Exodus 20 is het hoofdstuk van de tien woorden, waarin God de stenen tafelen aan Israël geeft. Maar vlak daaraan voorafgaand lees je dat het volk iets plechtig en eenparig verklaart. Lees het maar: "En het hele volk" — ik val midden in het hoofdstuk — "antwoordde eenparig: alles wat de Heer gesproken heeft zullen wij doen." En Mozes bracht de woorden van het volk weder aan de Heer over. Over middelaarsfunctie gesproken! Daarna zei de Heer tot Mozes: "Zie, Ik kom tot u in een donkere wolk..." Het gaat nog verder, maar ik vond dit wel heel illustratief. Dat kan niet goed gaan.⟨/p>
⟨p>Ik had het over mindere beloften. Dan praat ik niet alleen over beloften die God geeft en die gebaseerd zijn op de voorwaarden die Hij stelt, maar het oude verbond wordt ook ingeleid door de beloften die de mens zelf doet. Hebt u daar wel eens aan gedacht? Dan spreken we meestal niet over een belofte maar over een gelofte. Maar dat zegt niks, het is allebei hetzelfde: namelijk dat de mens verklaart dat zij het zullen doen. Dit was hoogmoed, of in ieder geval onkunde. Maar ja, belofte maakt schuld. Zij verklaren eenparig: "Alles wat de Heere gesproken heeft zullen wij doen."⟨/p>
⟨p>Ik vind het frappant dat wanneer Mozes daadwerkelijk de stenen tafelen uit de handen van God krijgt en van de berg neerdaalt, ze al gebroken zijn voordat hij ze aan het volk kan overhandigen. Dat was ook heel illustratief. De wet was al gebroken — ik bedoel dat dubbelzinnig — voordat ze zelfs bij het volk gearriveerd was. Hoe illustratief is dat niet? Echt heel typerend. Het gaat per definitie nooit goed wanneer het afhangt van de mens, zelfs al hangt er maar heel weinig vanaf. Hier heb je de inleiding tot het oude verbond: de mens die verklaart dat zij het zullen doen. "Nou," zegt God, "alsjeblieft, dan krijg je het." Dat is het oude verbond.⟨/p>
⟨p>Laat ik het nog even verder lezen: "Indien dat eerste onberispelijk ware geweest, dan zou er geen plaats gezocht zijn voor een tweede." Dat wil zeggen dat er geen ruimte gezocht had hoeven worden voor een nieuw verbond. Dat lijkt me nogal wiedes, maar daar hadden we het al over. En nu volgt een lang citaat uit het boek Jeremia. De profeet Jeremia heeft een heel bekend woord, dat een grote rol speelt in de Bijbelse profetie, namelijk dat God in de laatste dagen een nieuw verbond zal sluiten met zijn volk. De schrijver van de Hebreeënbrief haalt Jeremia aan om dat nieuwe verbond te laten zien. Hij laat ook zien waarom dat een zoveel beter verbond is en waarom het gebaseerd is op betere beloften.⟨/p>
⟨p>Want Hij berispt hen als Hij zegt... Ja, dat is heel grappig dat dit een berisping is. Er wordt in wezen een belofte gegeven van een nieuw verbond, maar in feite is dat ook een berisping. Dat wil zeggen: dat oude verbond deugde niet. Dat was gebaseerd op jullie eigen onkunde en jullie eigen hoogmoed. De pretentie: "Wij zullen het wel doen." Dat wil zeggen: eigen werk en daarmee ook eigen roem. En u weet hoe dat is; dat stinkt. Dat is geen reukwerk, nee, geen liefdelijke reuk. Hij berispt hen als Hij zegt — en ik kan u nu weer verklappen dat dit Jeremia 31 vers 31 is, makkelijk te onthouden.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-14" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4824" title="Speel af vanaf 01:20:24">▶ 01:20:24⟨/button> ⟨span>Het Nieuwe Verbond Is Exclusief met Israël en Juda⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>"Zie, er komen dagen, spreekt de Here." Het is hier aangehaald uit de Septuagint, de Griekse vertaling van het Oude Testament: "dat Ik voor het huis Israëls en het huis Juda een nieuw verbond tot stand zal brengen." Ik heb het in kapitaalletters onderstreept, vetgedrukt, om even heel goed aan te geven met wie dat nieuwe verbond gesloten wordt. Want als je dit vraagt aan de gemiddelde christelijke theoloog, dan zegt hij: "Nou, dat is heel simpel; het oude verbond werd gesloten met Israël en het nieuwe verbond wordt natuurlijk gesloten met de kerk." Dat noemen ze de verbondstheologie. Het is een deal en een heel gevaarlijk rollenspel, want dat betekent namelijk dat telkens wanneer God spreekt over Israël, Juda of Jeruzalem, dat allemaal de kerk zou zijn. Niet letterlijk zo, maar dat moet je niet zo nemen; dat zijn wij. Dat het nieuwe verbond met de kerk gesloten is, is de officiële leer in de Rooms-Katholieke Kerk. U dacht misschien dat de Reformatie daar verandering in heeft gebracht, maar nee, die heeft die gedachte gewoon overgenomen. Dat noemen ze de vervangingstheologie. Dat wil zeggen dat alle beloften naar de kerk zijn gegaan, terwijl de vervloekingen bij Israël zijn gebleven. Dat bedoel ik met een "deal", maar het is gemeen. Bovendien moet je dan alle bepalingen ook gewoon wijzigen. Dat is de "vrolijke ruil". Nou, dat is niet de vrolijke ruil, nee, daar staan we ver vandaan.⟨/p>
⟨p>De Statenvertaling spreekt consequent in het Nieuwe Testament over "testament", en dat is consequent fout. Het enige wat je kunt zeggen, is dat ze het concordant doen; ze doen het altijd fout, wat dan wel weer voor hen spreekt. Maar het woord testament is domweg niet hetzelfde als een verbond. Totaal niet; het geeft een heel andere gedachte. Het blijkt trouwens ook uit het Oude Testament, waar het Hebreeuwse woord voor verbond wordt gebruikt: ⟨em>Brit⟨/em>. Dat is inderdaad gewoon echt een verbond, zeker geen testament.⟨/p>
⟨p>Hoe dan ook: "Er komen dagen," zo wordt voorzegd, "dat Ik voor het huis Israëls en het huis van Juda een nieuw verbond tot stand zal brengen." Dit werd pakweg zes eeuwen voor Christus door de mond van Jeremia uitgesproken. Het is zo logisch als wat: hetzelfde volk waarmee ooit het oude verbond gesloten werd, namelijk de twaalf stammen, is het volk waarmee ook het nieuwe verbond gesloten wordt. De verbondspartner is exact identiek, namelijk het huis van Israël en het huis van Juda; kortom de twaalf stammen. Waarom die twee hier onderscheiden genoemd worden en waarom in deze volgorde, is een verhaal apart dat ik nu even parkeer. Het gaat me nu eventjes om dit fundamentele gegeven dat het verbond niet wordt gesloten met de gemeente. Trouwens, dat is helemaal een onbijbelse gedachte. Je leest nergens in de Bijbel, ook niet in de brieven van Paulus, dat met ons, de gemeente, de ⟨em>ekklesia⟨/em>, een verbond is gesloten. Dat is niet aan de orde.⟨/p>
⟨p>Het is ook heel gemakkelijk uit te leggen als je je realiseert dat het verbond een huwelijksverbond is. God sloot als bruidegom een verbond met Zijn volk, Israël, en zij is de vrouw. De bruid toog uit Egypte, er was een huwelijksfeest en een echtelijke woning; al die metaforen worden in dat verband gebruikt. Als de vrouw dan een andere man achterna ging, was dat afgoderij, wat feitelijk hoererij was voor Israël. Al die beeldspraak is allemaal ontleend aan de gedachte dat het oude verbond een huwelijksverbond is. Dat nieuwe verbond is dat trouwens ook weer. De bruid is Israël, ook dat vind je bij de profeten. Maar wij, gelovigen van de ⟨em>ekklesia⟨/em>, het lichaam van Christus, maken wij deel uit van een verbond? Is met ons een verbond gesloten? Nee, dat is totaal niet aan de orde. Wij zijn niet de bruid of de vrouw, wij zijn Zijn lichaam. Wij staan in een andere verhouding tot de Messias, namelijk als hoofd en lichaam. Mijn hoofd sluit geen verbond met het lichaam; ik heb een verbond gesloten met mijn vrouw, maar je sluit geen verbond met je lichaam, dat is één geheel. Dat zijn andere verhoudingen en dat vind je daarom ook niet in de brieven terug. Wij verwachten trouwens ook niet onze eenwording met de Messias zoals Israël daar als bruid op wacht; nee, wij zijn één vlees, één lichaam met Hem, als hoofd en lichaam. Ik wilde daarmee maar zeggen, zonder er nu verder te diep op in te gaan, dat de verhouding die de gemeente heeft tot de Heer geen verbondsverhouding is.⟨/p>
⟨p>Er komt trouwens nog één dingetje bij: een verbond wordt altijd gesloten met een geslacht, een familie, een huis of een volk. De ⟨em>ekklesia⟨/em> is geen volk of stam. Wij zijn individuen uit alle natiën. Hoe staat het ook alweer in Romeinen 9? We zijn een volk, maar geen natie. Wij hebben geen bloedbanden, dus wij komen in die zin al helemaal niet in aanmerking voor een verbondsrelatie. Dit is een omweg om gewoon vast te stellen dat het nieuwe verbond gesloten wordt met Israël en Juda, maar u had dat hele verhaal van mij kunnen vergeten en gewoon kunnen lezen wat hier staat. Het staat er gewoon! Je hoeft al die dingen er niet eens bij te bedenken. Het is zo klaar als een klontje als je de Schrift gelooft. Met wie wordt het nieuwe verbond gesloten? Nou, dan had je op voorhand kunnen zeggen dat dit met hetzelfde volk moet zijn als waarmee het oude verbond gesloten is, maar bovendien wordt het nog expliciet vermeld. Wat wil je nog meer?⟨/p>
⟨p>En daar zal dat nieuwe verbond dus mee gesloten worden. "En niet zoals het verbond dat Ik met hun vaderen maakte." Nee, want dat voldeed niet. "Ten dage dat Ik hen bij de hand nam om hen uit het land Egypte te leiden." Dat is trouwens ook een mooie, want dat betekent dat ze toen nog onmondig waren. Want een onmondige neem je bij de hand. Dit wordt gezegd in Jeremia en hier wordt eigenlijk een overzicht gegeven van de geschiedenis van Israël. Dat begon ooit bij het oude verbond; toen waren ze nog onmondig en werden er ook dingen aan hen opgelegd. Maar het was allemaal tijdelijk. Dat wordt hier zo gezegd. Als ze eenmaal volwassen zouden zijn, niet meer onmondig, dan zou het een compleet ander verhaal krijgen. Maar dan spreken we inmiddels van het nieuwe verbond.⟨/p>
⟨p>Ja, ik zie trouwens dat ik inmiddels halverwege dit citaat ben en het is inmiddels vijf voor tien. Dus het wordt toch echt veel te veel om dat hele citaat te gaan bespreken. Weet je wat, het lijkt mij heel mooi om met oud en nieuw – zo even voor oud en nieuw en na oud en nieuw – gewoon hier weer mee verder te gaan over dat oude en nieuwe verbond. Dat is in die zin nog wel aardig getimed ook. Want dan zou ik dit allemaal moeten afraffelen, terwijl over dat nieuwe verbond juist zulke geweldige dingen gezegd worden. En het enige wat ik nog eventjes ter afsluiting wil zeggen, en neem dat even mee...⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-15" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5400" title="Speel af vanaf 01:30:00">▶ 01:30:00⟨/button> ⟨span>De Eenzijdige en Onvoorwaardelijke Garanties van God⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Die betere belofte heeft alles te maken met het feit dat God onvoorwaardelijk Zijn garanties geeft. Het nieuwe verbond wordt gekenmerkt doordat er niets wordt opgelegd. Maar God zegt zeven keer: "Ik zal, Ik zal, Ik zal." Iedere keer weer, zonder dat er iets gevraagd wordt van Israël. Dat kan dus niet stuk gaan.⟨/p>
⟨p>Bij een normaal verbond liggen de verplichtingen aan beide kanten, bij het nieuwe verbond niet. De verplichtingen zijn geheel eenzijdig. Dat kan niet verkeerd gaan. Daarom is dat nieuwe verbond ook een blijvertje. Dat kan niet misgaan. Nou, met die gedachten wil ik graag vanavond afsluiten.⟨/p>