⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Inleiding: een Complexe Brief in Toespraakvorm⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De Kolossensenbrief hebben we inmiddels afgerond en dat betekent dat we in de gelegenheid zijn om een hele nieuwe studie te gaan aanvangen. Zoals ik dat de vorige keer al heb aangegeven, gaat dat ongetwijfeld een heel project worden, want de Kolossensenbrief telt slechts vier hoofdstukken. De Hebreeën-brief daarentegen telt maar liefst dertien hoofdstukken, waarvan sommigen ook nog eens erg lang zijn.⟨/p>
⟨p>Daar komt bij dat deze brief niet zomaar een brief is. Dat kun je natuurlijk van elk Bijbelgedeelte zeggen, maar deze brief staat in elk geval bekend als een heel moeilijk boek; een moeilijke brief, zodat diverse passages echt een nadere studie verdienen en ook behoeven om daar klaarheid en duidelijkheid over te krijgen. En daar moeten we gewoon de tijd voor nemen. We hebben geen tijdslimieten – ja, wel voor afzonderlijke avonden, maar niet voor de besprekingen aan zich. Dat is een heel ontspannen idee, in ieder geval voor mij als spreker.⟨/p>
⟨p>In aanvang was ik van plan om de inleiding tot deze brief heel kort te houden om zo snel mogelijk naar hoofdstuk 1 vers 1 te gaan. Dat was ik van plan, maar bij nader inzien leek me dat toch niet zo'n goed idee. Dat is omdat je... als ik mij niet vergis, is dat mijn vrouw, die speciaal nog rechtsomkeer voor mij heeft gedaan om mij de Bijbel te geven. Dankjewel! Kijk, zo'n vrouw heb ik nou, hè? Er staat hier nog een stoel, Petra, maar ik weet niet of je zo dicht bij mij wilt zitten. Ik was toch alvast even begonnen zonder dat jij er was.⟨/p>
⟨p>Goed, de Hebreeën-brief. Ik zei dat het een moeilijke brief is in veel opzichten. Dat heeft er ook mee te maken dat er heel veel onduidelijkheid bestaat over wanneer deze brief geschreven is en met het oog waarop. Aan wie is hij gericht? Wie is de schrijver? Over al die essentiële vragen bestaat veel onduidelijkheid, terwijl de brief juist zelf daar helderheid over verschaft. Ik denk dat we eerst dat scherp moeten krijgen: die inleidende vragen, voordat we met hoofdstuk 1 vers 1 aanvangen. Anders dan bij andere brieven is dat hier echt nodig om eerst even een idee te hebben aan wie de brief eigenlijk gericht is en waarover het gaat.⟨/p>
⟨p>Daar heb ik trouwens nog een reden voor en dat is dat deze brief niet zomaar een brief is. Ze kent wel een echte afsluiting, zoals de brieven in het Nieuwe Testament die in het algemeen hebben, met de groeten en met allerlei huiselijke mededelingen. Daarin is ook de Hebreeën-brief echt een brief, maar in een ander opzicht is het geen brief; ze begint namelijk meteen zonder aanhef. Dat is weer uitzonderlijk. Daarom heeft men ook wel gezegd dat het niet echt een brief is. Als je de brief leest, heeft het meer de vorm van een toespraak. Dat het een brief is, blijkt uit het slot, maar het is alsof de schrijver zijn publiek toespreekt. In die zin heeft het de vorm van een toespraak waarbij hij ook meteen met de deur in huis valt.⟨/p>
⟨p>Dat is ongetwijfeld iets wat we de volgende keer pas zullen gaan lezen, maar het betekent dat als je de brief bij hoofdstuk 1 vers 1 zou aanvangen, er meteen met de deur in huis gevallen wordt en dan heb je geen idee wat de context is. Waar gaat dit eigenlijk over? U moet zich even voorstellen: je bent op een oude zolder en daar zie je een doos met allemaal schriftelijk materiaal. Je pakt daar een brief uit, maar je hebt geen idee wie de geadresseerden zijn en wat de aanleiding was. Dan kun je de inhoud van die brief wel lezen, maar je wilt dan toch eerst context hebben, een raamwerk; de hele setting waarin dit staat.⟨/p>
⟨p>Ik herinner me, en misschien herinneren sommigen van u dat ook wel, dat we daar eens een keer een hele studiedag aan gewijd hebben. In die zin ben ik vanavond in veel opzichten niet origineel, omdat ik niet ontkom aan veel overlap met wat die studiedag betreft. Het onderwerp voor die dag was destijds – en ik schat in dat dat een jaar of twee, drie geleden is geweest – de setting van de Hebreeën-brief. Daar gaat het vanavond vooral over, zodat we met ingang van de volgende keer meteen kunnen aanvangen met de eigenlijke bespreking van de brief.⟨/p>
⟨p>Goed, dat was een inleiding tot de inleiding. We gaan het vanavond speciaal hebben over de vragen: wie zijn de geadresseerden, wie is de schrijver en wanneer is de brief geschreven? Dat zijn hele interessante dingen om te weten als je een brief in handen hebt. En als je die laatste vraag onder ogen ziet, dan kom je vanzelf ook op nog een andere vraag: met het oog waarop is de brief geschreven? Want als je weet wanneer, dan weet je ook wat er vlak aan voorafgaat. Dat klinkt misschien nu nog wat cryptisch, maar daar komen we vanavond vanzelf allemaal over te spreken.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="387" title="Speel af vanaf 06:27">▶ 06:27⟨/button> ⟨span>De Geadresseerden: Messiasbelijdende Hebreeën⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>We pakken het gewoon precies thematisch aan en we beginnen bij vraag 1: Wie zijn eigenlijk die geadresseerden van deze brief? In wezen is het antwoord daarop simpel, als u het mij vraagt. Want aan wie zou de Hebreeënbrief nou geschreven zijn, anders dan aan de Hebreeën? Ja, je kunt dat moeilijk maken, maar zo moeilijk is het nou ook weer niet. Men zegt wel dat het opschrift er later aan is toegevoegd, maar dat staat te bezien. Sterker nog, als ik gewoon de oorspronkelijke geschriften, dat wil zeggen de oorspronkelijke handschriften ter hand neem — dat heb ik nooit fysiek gedaan, maar ze zijn wel ter inzage, dat wil zeggen de drie grootste complete nieuwtestamentische manuscripten — dan zie je dat heel duidelijk. Dat zijn de Sinaïticus, die een paar eeuwen geleden gevonden is door de bekende Von Tischendorf, de Vaticanus en de Alexandrinus. Dat zijn drie complete handschriften, oude handschriften uit de eerste eeuwen van het Nieuwe Testament, en in alle drie die handschriften staat als opschrift boven deze brief: "Aan de Hebreeën".⟨/p>
⟨p>Het is dus met recht een Hebreeënbrief. Als je dat gewoon neemt zoals het zich aandient, dan hebben we daar feitelijk de eerste vraag al mee beantwoord, namelijk: het is een brief aan de Hebreeën. Waarbij die term 'de Hebreeën' niet zo heel moeilijk is. Die term komen we nogal eens een keertje tegen in het Nieuwe Testament. 'De Hebreeën' is niet zomaar hetzelfde als 'de Joden'. Dat vind je in Handelingen 6 al, waar gesproken wordt over de Joodse gemeente, de ecclesia in Jeruzalem. Daar was wat onderlinge onenigheid ontstaan, of in ieder geval wat onenigheid — conflict is een groot woord, maar er was wat onenigheid tussen de Hellenisten, de Griekssprekende Joden, en de Hebreeën, de Hebreeuwse Joden. Dat betekent gewoon degenen die Hebreeuws spraken. Paulus zegt van zichzelf in de Filippenzenbrief ook — ik geloof dat ik het later nog even aanhaal — dat hij een Hebreeër uit de Hebreeën is. Dat is trouwens ook een echt Hebraïsme: een Hebreeër uit de Hebreeën, zoals het Lied der liederen of de eeuwen der eeuwen. Dat zijn allemaal van die typische Hebreeuwse stijlfiguren.⟨/p>
⟨p>In elk geval staat dat dus als opschrift boven deze brief aan de Hebreeën. En er is nog een heel interessant argument dat je meteen al in de aanhef aantreft, namelijk dat er verwezen wordt naar 'de vaderen'. Dat God vele malen en op vele wijzen tot de vaderen gesproken heeft (Hebreeën 1 vers 1). Daar gaan we het de volgende keer uitgebreider over hebben, maar de vaderen... ja, de vaderen van wie? Dat gaat natuurlijk over de vaderen van Israël. In Romeinen 9 lees je ook over het voorrecht van Israël: "hun zijn de verbonden en de beloften", en wat staat er ook nog bij als één van de zes of zeven zegeningen van de Israëlieten? "Hun zijn de vaderen." Zodat in wezen Hebreeën 1 vers 1, behalve het opschrift daarboven, ook al een antwoord geeft op de vraag wie de geadresseerden zijn, namelijk Hebreeën, Israëlieten. Nadat God eertijds vele malen en op vele wijzen tot de vaderen gesproken had in de profeten...⟨/p>
⟨p>Ja, en dan zijn er nog talloze kleine verwijzingen in de brief zelf waar we in de loop van de studie vanzelf op komen, dus daar hoef ik niet allemaal nu al op te wijzen. Maar dit is wel een hele belangwekkende die je aantreft in Hebreeën 10, waar het woord uit Deuteronomium 32 wordt aangehaald en de profeet wordt geciteerd: "De Heere zal Zijn volk oordelen." Zijn volk oordelen — dan gaat het heel uitdrukkelijk over Israël en dat wordt daar toegepast op de Hebreeën. Houd hem even in gedachten, want we zullen dat vanzelf straks nog nader bezien, maar die Hebreeënbrief is geschreven met het oog op de val van Jeruzalem, de verwoesting van de tempel en de verbranding van de stad; op de afschuwelijke dingen die over het Joodse volk zouden komen in het jaar 70. En als ik het zo zeg, heb ik ook de derde vraag meteen beantwoord, maar ik geef dat eventjes als voorzetje. "De Heere zal Zijn volk oordelen." Met Zijn volk wordt dus bedoeld het volk van Israël, de Hebreeën meer in het algemeen als brede term genomen. Ook dat wijst op de identiteit van de geadresseerden. En er is nog een hele belangrijke aanwijzing in deze brief die dat allemaal bevestigt: dat het inderdaad Hebreeën betreft die aangeschreven worden.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="740" title="Speel af vanaf 12:20">▶ 12:20⟨/button> ⟨span>Waarschuwing voor een Terugval in het Jodendom⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>De lezers van deze brief worden gewaarschuwd voor een terugval in het Jodendom. Dat is een heel belangrijk punt. Dit brengt ons trouwens meteen ook op een bekende, moeilijke passage. Ik weet niet hoeveel grote Bijbelkenners hier zitten, maar er is waarschijnlijk één passage die er als geen ander uitspringt als het gaat om teksten die moeilijk te verstaan zijn: Hebreeën 6. Daar wordt gesproken over het feit dat het onmogelijk is om hen die afgevallen zijn opnieuw tot bekering te brengen, terwijl zij ooit genoten hebben van het goede woord van God. Velen hebben door deze tekst de schrik om het hart gekregen, en zo wordt het ook vaak vanaf de kansel verteld om mensen te waarschuwen. Dat gebeurt echter alleen omdat men geen idee heeft van de setting van deze brief en aan wie deze gericht is.⟨/p>
⟨p>In Hebreeën 6 zegt de schrijver: 'Laten wij daarom het eerste onderwijs aangaande Christus laten rusten'. Daarbij doelt hij op het Oude Testament. Het eerste onderwijs dat Israël ontving over de Christus, over de Messias, stond immers niet in het Nieuwe Testament; dat hadden ze al in het Oude Testament. De schrijver zegt dus: laten we dat eerste onderwijs aangaande de Christus laten rusten en ons richten op het volkomene, zonder opnieuw het fundament te leggen van bekering van dode werken en van geloof in God.⟨/p>
⟨p>Hij spreekt ook over een 'leer van dopen'. Die Hebreeën, de geadresseerden, kenden een leer van dopen. Dat wijst sowieso al naar het Jodendom, want elke synagoge kent een doopvond en bij allerlei gelegenheden moesten mensen zich dopen. Let wel: 'zich dopen', niet 'laten dopen'. Dat laatste was iets wat Johannes de Doper later ging prediken: 'laat u dopen' of 'wordt gedoopt'. In het Jodendom kende men echter bij allerlei gelegenheden rituele wassingen; men kende het onderwijs aangaande deze rituele reinigingen. Mikva heet dat in het Jodendom.⟨/p>
⟨p>De schrijver zegt dus: laten we deze dingen, deze eerste beginselen die we allemaal al kennen, nu laten rusten en laten we ons richten tot het volkomene. Hij noemt de leer van dopen en van een oplegging der handen. Die oplegging der handen is ook iets dat verwijst naar de offerdienst, waarbij de offeraar altijd zijn handen op de kop van het dier legde om zich daarmee te identificeren. Ook het feit dat deze dingen zo genoemd worden, wijst daarop. Er wordt verder nog gesproken over de opstanding der doden en van een eeuwig oordeel. Als ik het zo zeg, zou je zomaar in de verleiding komen om nu al in Hebreeën 6 te blijven steken, maar ik noem alleen even deze laatste term: 'eeuwig oordeel'. Dat betekent een oordeel in verband met de eon, het toekomende tijdperk.⟨/p>
⟨p>Deze Hebreeën kenden al deze dingen allemaal al. Geen enkele van deze zaken is specifiek nieuwtestamentisch; dit verwijst allemaal naar oudtestamentische waarheden die het Jodendom sowieso al kende. Een leer van dopen, maar ook het onderwijs aangaande de opstanding van de doden; een Jood weet daarvan. En een gericht in verband met de komende eon, een eeuwig oordeel, was bekend. Waarom wijs ik er nu even op? Omdat de Hebreeën deze dingen maar al te goed kenden; het was voor hen fundamenteel en ze waren ermee grootgebracht. Dit bevestigt opnieuw dat het gaat om het volk van Israël, of meer specifiek de Hebreeën.⟨/p>
⟨p>Wat de geadresseerden betreft: u moet zich voorstellen dat daar in Jeruzalem de Hebreeën woonden, de Hebreeuws sprekenden, vooral rondom de tempel. Daar waren vele Joden die vasthielden aan de tradities. Zij kenden de Messias en het onderwijs aangaande Jezus Christus. Jakobus was een groot man onder hen, maar ook Petrus; vooral Jakobus, de broeder des Heren, was een leider. In Handelingen 21 lees je over die groep. Het gaat daar over Jakobus en de oudsten in Jeruzalem die God loofden toen Paulus daar arriveerde. Paulus zou daar trouwens korte tijd later gevangen worden genomen, maar zij loofden God toen zij zijn berichten hoorden en ze zeiden tot hem: 'Gij ziet, broeder, hoevele duizenden er onder de Joden gelovig zijn geworden'.⟨/p>
⟨p>Ik zal u vertellen: er staat hier niet letterlijk het woord 'duizenden'. Er staat in het Grieks 'myriaden', en dat betekent 'tienduizenden'. Om maar even een indruk te geven hoe groot die groep daar was in Jeruzalem en omstreken: tienduizenden Messiasbelijdende Joden. En dan wordt er gezegd: 'en allen zijn zij ijveraars voor de wet'. Dat wil zeggen voor de gebruiken, de besnijdenis, de sabbat, enzovoort. Dat was die Messiasbelijdende gemeente in Jeruzalem; die was heel groot. Die groep van Hebreeën is een enorme, omvangrijke gemeenschap geweest daar in Jeruzalem. Dat is wat ik wat betreft de geadresseerden wilde aangeven, en dat lijkt me vrij duidelijk.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1130" title="Speel af vanaf 18:50">▶ 18:50⟨/button> ⟨span>De Zoektocht Naar de Anonieme Schrijver⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan de schrijver. Daar is al zoveel over te doen geweest, mag ik wel zeggen. Wie is de schrijver van de Hebreeënbrief? Hoe vaak ik die vraag al niet gekregen heb, besproken heb en erover gediscussieerd heb. Het is altijd een kostelijk onderwerp, moet ik zeggen.⟨/p>
⟨p>Waarom bestaat daar discussie over? Nou, de reden is heel eenvoudig: de schrijver vermeldt zijn naam niet. En dat is natuurlijk altijd aanleiding voor eindeloze fantasie. Ja, dat is de ene kant, maar het biedt ook ruimte voor suggesties. Ik bedoel dat niet meteen negatief, want ook als de schrijver zijn naam niet vermeldt, wil dat niet zeggen dat zijn identiteit daarmee onbekend is. Dat hoeft helemaal niet, want er kunnen genoeg aanknopingspunten, aanleidingen en redenen zijn om aan te nemen dat het die of die persoon is. In die richting denk ik zelf ook. Ik zal u een aantal redenen geven waarom ik denk dat Paulus de schrijver is van deze brief. Het is omstreden, maar wat ik hier vertel, zijn gewoon dingen die ik aanreik ter overweging; u mag het zelf beoordelen.⟨/p>
⟨p>De eerste reden voert ons weer, net als bij de geadresseerden, terug naar de oorspronkelijke manuscripten. In de oudste Griekse manuscripten — die drie grote handschriften waar ik zojuist op wees — is de brief geplaatst tussen de brieven van Paulus. U moet zich dit realiseren: de Bijbel zoals wij die nu hebben en de indeling van de brieven is ontleend aan de Vulgata, de Latijnse vertaling van het Nieuwe Testament. Maar in de oorspronkelijke handschriften had de Hebreeënbrief een andere plek.⟨/p>
⟨p>In de oorspronkelijke handschriften was het zo dat je eerst de Evangeliën had, zoals wij dat ook hebben, en dan krijg je Handelingen. Tot dusver is er geen verschil. Maar dan krijg je de besnijdenisgeschriften, namelijk van Jakobus, Petrus en Johannes, in die volgorde. Dat is trouwens precies de volgorde die Paulus ook in Galaten 2 vermeldt. Daarna krijg je de brieven van Paulus en uiteindelijk, als laatste, het boek De Openbaring. Het grote verschil is echter dat de besnijdenisgeschriften van Jakobus, Petrus en Johannes — zij die zich tot Israël richten — in die oorspronkelijke manuscripten niet na, maar vóór de brieven van Paulus zijn geplaatst.⟨/p>
⟨p>En nog iets wat in dit verband van belang is: de Hebreeënbrief heeft een plaats te midden van de brieven van Paulus. Zoals wij het nu in onze indeling hebben, zie je eerst de brieven van Paulus met Filemon als laatste, en dan pas de Hebreeënbrief. Maar in de manuscripten is dat niet zo. Daar is de Hebreeënbrief geplaatst tussen 2 Thessalonicenzen en 1 Timoteüs. Dat wil dus zeggen dat de brief aan de Hebreeën in de oorspronkelijke handschriften gegroepeerd is rondom alle geschriften van Paulus, ondanks dat de schrijver zijn naam niet vermeldt. Daar hebben we het nog wel over, wat daar de reden van zou kunnen zijn, want het blijft natuurlijk vreemd dat er op een brief geen afzender staat. Waarom niet? Er moet toch een aparte reden voor zijn. In elk geval vindt de brief van origine zijn plaats in die collectie. Dat is een hele belangrijke aanwijzing, lijkt mij. Of dat doorslaggevend is, weet ik niet, maar het is in ieder geval een heel belangwekkend gegeven. Dit is geen mening, dit is gewoon een feit.⟨/p>
⟨p>De schrijver hoorde niet bij de kring van de directe discipelen. Dat weten we heel zeker, want we lezen in Hebreeën 2 — dat is weer zo'n interne aanwijzing. Ook als de schrijver zijn naam niet vermeldt, kun je toch een profiel schetsen en een idee krijgen van de kenmerken van de auteur. Eén van die kenmerken is dat hij in elk geval geen deel uitmaakte van de oorspronkelijke discipelen. Er staat namelijk in Hebreeën 2 vers 1 — ik val midden in het verband — dat er gesproken wordt over een heil dat allereerst verkondigd is door de Here en door hen (derde persoon) die het gehoord hebben, op betrouwbare wijze aan ons is overgeleverd. Dat wil dus zeggen dat de schrijver zelf niet bij die 'hen' hoort; niet bij de discipelen of de oorspronkelijke apostelen, de twaalf, die getuige zijn geweest van Jezus' omwandeling op aarde.⟨/p>
⟨p>Dus als je iets moet zeggen over... Eigenlijk heb ik al een beetje voor mijn beurt gepraat door te zeggen dat Paulus de schrijver is. Dat denk ik inderdaad, maar ik had misschien beter kunnen aanvangen met de feiten op een rijtje te zetten. Wat weten we nu eigenlijk over de schrijver vanuit deze brief zelf? Dan kun je in ieder geval zeggen dat hij niet bij de oorspronkelijke kring van discipelen hoorde. Dat is een ding dat zeker is.⟨/p>
⟨p>Trouwens, eerst even een kleine onderbreking. Kan er hier even gelucht worden? Want het is hier erg warm. Ik wil namelijk graag uw aandacht vasthouden. Ik ben haast geneigd om op deze winteravond mijn trui nog te gaan uittrekken, maar goed, dat even terzijde. We gaan verder. Dat is daarmee vastgesteld: de schrijver is niet een van de twaalf en is ook geen directe getuige van de Here Jezus op aarde geweest. Dat staat vast; het is op betrouwbare wijze onder andere ook aan hém overgeleverd. Dat is wat hier staat.⟨/p>
⟨p>Wat we op voorhand ook weten over deze schrijver, is dat hij een groot kenner is van de Hebreeuwse Bijbel. Dat is misschien een algemeen gegeven, maar het is wel zeker. Want de schrijver in deze brief — we moeten nog helemaal bij hoofdstuk 1 vers 1 beginnen — maar als ik u een tip mag geven: lees de brief voor uzelf eens in zijn geheel door. Niet eens per se heel langzaam of aandachtig, maar om een algemene indruk te krijgen. Dan kom je in ieder geval één ding te weten: de schrijver gaat buitengewoon diep in op tal van oudtestamentische geschiedenissen, rituelen en personages. Geweldig! Daarom gaan we deze avond echt heel veel ontdekken, want het is schitterend wat er allemaal geëtaleerd wordt. En wat er geëtaleerd wordt, is een diepgaande kennis van de Hebreeuwse Bijbel. Daarmee doet de schrijver zichzelf kennen.⟨/p>
⟨p>Dan hebben we nog een aanwijzing: hij was een metgezel van Timoteüs. Dat komen we pas aan het slot te weten, in hoofdstuk 13, de afsluiting van de brief. Daar staat: "Weet dat onze broeder Timoteüs in vrijheid is gesteld; als hij spoedig komt, zal ik met hem u bezoeken." Aan wie denk je dan? Kennelijk is Timoteüs een naaste medewerker van hem. Ja, dan kom je toch onwillekeurig bij Paulus terecht. Timoteüs werd in vrijheid gesteld, en we zullen hem straks nog een keertje tegenkomen. Dat werpt opnieuw licht op de identiteit van de schrijver, want in het dertiende hoofdstuk wordt daar nog meer over vermeld.⟨/p>
⟨p>Wat ook heel bijzonder is, en het geheel compleet maakt, is dat de brief karakteristiek afsluit op een Paulinische wijze. Zoals Paulus dat altijd deed in zijn brieven; hij sluit zijn brieven altijd af met woorden als: "De genade zij met u allen", of "De genade van de Here Jezus zij met u allen", of "De genade van God zij met u allen." Iets in die geest: "De genade zij met u allen." Dat is typisch Paulus. Bij de andere schrijvers vind je die afsluiting niet, maar wel altijd bij Paulus en ook in de Hebreeënbrief. Het wijst weer in de richting van Paulus.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1754" title="Speel af vanaf 29:14">▶ 29:14⟨/button> ⟨span>Petrus' Verwijzing Naar een Brief aan de Besnijdenis⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Dan hebben we nog een hele frappante aanwijzing, en die vinden we niet in de brief zelf, maar het is een externe aanwijzing. Dat wil zeggen: van buiten de brief. Ik doel op wat Petrus in zijn laatste brief, 2 Petrus 3 vers 15, over Paulus schrijft. Laten we daar even naartoe gaan. Volgens 2 Petrus 3 vers 15 schreef Paulus een brief aan de besnijdenis. Daar staat dit – en ik val midden in het betoog van Petrus: "houd de lankmoedigheid van onze Here voor zaligheid". Ik lees voor uit de NBG-vertaling: "zoals ook onze geliefde broeder Paulus" – schrijft Petrus, die toch wel heel wat te stellen heeft gehad met Paulus, of in ieder geval grote moeite heeft gehad met zijn onderwijs. Maar, zegt hij, hij spreekt hem hier aan als "onze geliefde broeder Paulus" die "naar de hem gegeven wijsheid u geschreven heeft".⟨/p>
⟨p>Petrus schreef zijn brief aan de vreemdelingen in de verstrooiing, in de diaspora; aan de besnijdenis. Petrus is immers een apostel van de besnijdenis. Er was ook afgesproken, in Galaten 2, dat Jakobus, Petrus en Johannes zich zouden richten tot de besnijdenis. Dat kan niet missen: Petrus schrijft tot de besnijdenis. Maar hier zegt Petrus dus tegen zijn geadresseerden over een brief die hij schrijft: denk eraan, Paulus heeft jullie al een keertje een brief geschreven. Dus een brief aan de besnijdenis.⟨/p>
⟨p>Dan moeten we gaan kijken: heeft Paulus een brief aan de besnijdenis geschreven? Al zijn dertien brieven waar zijn naam onder staat, zijn stuk voor stuk brieven aan heidenen of aan heiden-ecclesia's. Denk aan de brieven die we eerder hebben bestudeerd, zoals die aan de Kolossenzen of de Efezebrief. Dat zijn allemaal "Ecclesiërs van de Natie", zoals de uitdrukking in de brieven staat; heiden-ecclesiërs of Ecclesiërs van de Natie. Maar Paulus heeft dus volgens Petrus ook een brief geschreven aan de besnijdenis. Welke zou dat zijn? Ja, de vraag stellen is haar beantwoorden, want we hebben het over de Hebreeën-brief. En dat wijst dus weer in die richting. Als hij zegt dat Paulus "naar de hem gegeven wijsheid u geschreven heeft", dan is dat dus een brief die Paulus geschreven heeft aan de besnijdenis.⟨/p>
⟨p>En dan moet u nog even verder lezen. Dan staat er: "evenals in alle brieven, wanneer hij over deze dingen spreekt". En dan zegt Petrus er nog bij: "daarin..." Nu is het even onduidelijk of hij specifiek doelt op die ene brief die Paulus hen geschreven had of op zijn brieven in het algemeen, maar in elk geval: "daarin is een en ander moeilijk te verstaan". Als ik me beperk tot de brief die hij geschreven zou hebben aan de Hebreeën, aan de besnijdenis, dan wordt het helemaal duidelijk. Ik zei immers al bij de aanvang van de Hebreeën-brief: mensen, dit is een hele moeilijke brief omdat het zo enorm diep gaat. Petrus zegt dan: "daarin is een en ander moeilijk te verstaan, wat de onkundige en onstandvastige lieden tot hun eigen verderf verdraaien, evenals trouwens de overige Schriften". Zo gaat het nu eenmaal altijd met Bijbelse waarheid: die wordt per definitie verdraaid.⟨/p>
⟨p>Maar dit neemt niet weg dat ook deze zesde reden, 2 Petrus 3 vers 15, weer wijst op Paulus als de schrijver aan de Hebreeën. Als je al die redenen bij elkaar optelt, dan kom je toch bij één iemand uit, en dat is inderdaad Paulus. Nu kun je jezelf de vraag stellen: doet het veel ter zake? Dan zeg ik: nee, niet echt. Want als het echt ter zake zou doen, dan had zijn naam er natuurlijk wel onder gestaan. Aan de andere kant zijn die redenen die we nu kortweg hebben opgesomd, wel veelzeggend. Ik kom er straks nog op: ze geven ook aan waarom de naam er niet onder staat. Want dat blijft dan toch de vraag: als je vraagt wie de Hebreeën-brief geschreven heeft, waarom staat zijn naam er dan niet onder?⟨/p>
⟨p>Om nog even door te borduren op dat schrijverschap van Paulus: ik wees al op het gegeven dat Paulus een "Hebreeër uit de Hebreeën" was. Dat is een uitdrukking die hij zelf bezigt in hoofdstuk 3 vers 6 van de Filippenzenbrief: een Hebreeër der Hebreeën. Hij was feitelijk één van hen. Als er iemand was die in kon gaan op de Hebreeuwse waarheden, de waarheden van de Hebreeuwse Bijbel, dan was bij uitstek Paulus dat wel. Hij had notabene aan de voeten van Gamaliël gezeten en was onderwezen en doorkneed in de Schriften. Hij zegt zelf in de Galatenbrief: "ik heb het in het Jodendom verder gebracht dan vele van mijn tijdgenoten". Dat was een man die het in de religieuze wereld van zijn dagen helemaal ging maken. Een buitengewoon scherpzinnig, intelligent, belezen en geleerd man, maar ook een Hebreeër. Er komt trouwens nog iets bij.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2149" title="Speel af vanaf 35:49">▶ 35:49⟨/button> ⟨span>Paulus' Specifieke Boodschap voor de Kinderen Israëls⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dat is wat we van Paulus weten: hij had een boodschap voor de kinderen Israëls. Dat was heel uitdrukkelijk bij zijn roeping ook al gezegd. Wij zijn er natuurlijk aan gewend – ik zeg natuurlijk, maar in deze kring en ook in mijn bijbelstudies wijs ik er dikwijls op – dat Paulus een leermeester van de natieën is. Hij ging inderdaad naar de heidenwereld. Het is algemeen bekend dat Paulus de heidenapostel is, dat weet iedereen. Maar van Paulus lezen we ook dat hij van Godswege een boodschap had voor de kinderen Israëls.⟨/p>
⟨p>In Handelingen 9 gaan we daar naartoe. Dat is het hoofdstuk waarin beschreven wordt dat Paulus, of toen nog Saulus, geroepen werd op de weg naar Damascus. De Heer zei tot Ananias: "Ga, want deze Saulus is Mij een uitverkoren werktuig om Mijn naam te brengen voor heidenen, voor de natieën." Jazeker, dat wordt als eerste genoemd. "En koningen" – dat is trouwens ook echt vervuld, want hij heeft voor koning Agrippa gestaan, hij heeft voor Festus gestaan... hoe heette die andere ook alweer? Ik kom even niet op zijn naam. In ieder geval, voor de koningen heeft hij inderdaad de Naam verkondigd. En dan staat erbij – en ik heb het nu even in gedachten in kapitaalletters en vetgedrukt gezet: "en de kinderen Israëls". Een boodschap voor de natieën? Jazeker, primair. Maar ook voor de kinderen Israëls.⟨/p>
⟨p>Wat Paulus ook altijd deed als hij ergens arriveerde: als eerste ging hij naar de synagoge. Waarom? Er wordt heel vaak gezegd dat Paulus er nog op uit was om Israël tot bekering te brengen, maar nee. Paulus wist toen al op voorhand dat Israël zich niet zou bekeren. Dat wist hij al; hij wist dat ze geen getuigenis van hem zouden aannemen. Maar wat Paulus ging vertellen in de synagoge, maakte dat zijn naam aan alle kanten, juist in het Jodendom, besmet was. Het is niet zo gek dat Paulus daar gevangen werd gezet in Jeruzalem. De naam van Paulus in die hele Hebreeuwse wereld van Messiaanse Joden was een besmette naam. Men had de grootste moeite met zijn bediening, ondanks het feit dat men ook wist van Jezus de Messias. Die bediening was heidens, gericht op de natieën waarbij Israël gepasseerd werd. Dat stak, dat was zo pijnlijk. Dat is een onderwerp apart.⟨/p>
⟨p>Maar wat Paulus vertelde in de synagoge – en dat is even nu mijn punt – was: "Het heil, de boodschap, is naar de natieën gezonden." Daarom ging hij naar de synagoge. Niet om daar te vertellen of omdat Paulus nog rekende op een bekering van Israël, juist niet. Hij ging daar naartoe om te vertellen: "Het heil is eerst naar jullie toegegaan, maar Israël als natie heeft het afgewezen. Het Koninkrijk zal niet aanbreken en het heil gaat nu naar de natieën." En dat heeft hij in de synagoge aan de kinderen Israëls verteld.⟨/p>
⟨p>En ik zal u vertellen: dat is ook de boodschap van de Hebreeënbrief. Geef toe, ik loop hiermee een beetje op de zaken vooruit, want dat moeten we allemaal nog gaan zien. Maar goed, als inleiding: ja, dat was die boodschap. Het loutere feit trouwens dat dit als afsluiting genoemd wordt, geeft de Hebreeënbrief ook iets finaals. Ik bedoel in die zin dat er een laatste oproep klinkt: het drama is aanstaande, de verdwijning en de val van Jeruzalem, het gericht dat gaat komen. "Nog een korte, korte tijd", staat er in Hebreeën 10, en dan gaat het gebeuren. Het is een laatste oproep. In Hebreeën 13 wordt gezegd: "Ga uit de legerplaats." Wegwezen daar, want daar gaat het drama zich voltrekken. Dat is wat in de Hebreeënbrief klinkt.⟨/p>
⟨p>Hoe dan ook, Paulus had een boodschap voor de kinderen Israëls. Hij zegt ook in Romeinen 11: "Juist omdat ik apostel van de natieën ben, acht ik dit de heerlijkheid van mijn bediening, dat ik zo mogelijk de na-ijver van mijn vlees en bloed – dat wil zeggen van mijn Joodse volksgenoten – mocht opwekken en enigen uit hen behouden." Paulus had niet het volk als geheel op het oog; van de natie Israël wist hij dat die niet tot bekering zou komen in zijn dagen. Natuurlijk komt dat later nog wel, maar nu is er een onderbreking. Trouwens, Paulus’ naam betekent ook "onderbreking" of "pauze". Maar ja, even wachten nog. "Dat ik zo mogelijk de jaloezie van mijn vlees en bloed mocht opwekken." Dat deed hij trouwens bij iedereen hoor, de jaloezie opwekken. Want de na-ijver was groot, ook in negatieve zin. "En enigen uit hen redden", dat wil zeggen: enigen van wie de harten geopend zouden worden voor zijn boodschap.⟨/p>
⟨p>"Want indien hun verwerping" – van Israël als natie – "de verzoening der wereld is, wat zal hun aanneming anders wezen dan leven uit de doden?" Hier wordt eigenlijk in één zin een heel profetisch statement gemaakt. Hun verwerping nu als natie betekent de boodschap van de verzoening voor de wereld. Maar moet je nagaan: als hun verwerping al zo’n enorme rijkdom voor de natieën is, wat zal het dan zijn wanneer hun aanneming straks plaatsvindt? Want die belofte staat en die gaat hoe dan ook toch vervuld worden. Wat zal hun aanneming anders wezen dan leven uit de doden? Pasen, nieuw leven, een geopend graf. Want Israëls bekering en herstel is niets anders dan nieuw leven. Israël staat op uit de doden, op de "derde dag". Dan in dagen gerekend van millennia, maar het is wel zo: "Dan zal Hij ons doen opwekken, ons doen herrijzen", staat er in Hosea 6.⟨/p>
⟨p>Hoe dan ook, Paulus is een apostel van de natieën, ja, maar met een boodschap ook voor Israël. Hij was een apostel der natieën, en dat is het laatste wat ik erover wil zeggen: "apostel van de natieën" betekent niet alleen dat hij zich als apostel richtte tot de natieën. Dat is wel zo, maar dat is niet de enige betekenis van de uitdrukking. Hij is een apostel ⟨em>van⟨/em> de natieën, een Romein. Paulus kwam ook uit het buitenland, hij was iemand van buitenaf. En juist omdat hij een apostel van de natieën was, was dit de heerlijkheid van zijn bediening: dat hij de na-ijver van zijn eigen volk zou oproepen. Dat betekent dus juist: als heidenapostel richtte hij zich tot zijn eigen vlees en bloed, tot het volk van Israël of de Hebreeën. Eigenlijk is de gedachte daarbij dat de boodschap nu vanuit de heidenwereld naar Israël komt. Niet omgekeerd, zoals het oorspronkelijke idee was dat Israël tot bekering komt en dan vanuit een hersteld en gelovig Israël de boodschap naar de natieën zal gaan. Nee, nu is het precies andersom: nu is de boodschap naar de natieën gegaan en vanuit de natieën komt het tot Israël. Dat is wat Paulus hier ook in Romeinen 11 naar voren brengt.⟨/p>
⟨p>Ik stel voor dat we nog verder gaan met het laatste punt over de schrijver, maar dat we eerst even een kopje koffie gaan drinken met elkaar.⟨/p>
⟨p>Goed, wij gaan de studie voortzetten. Bij het derde punt waren we gebleven. We hadden het dus over de schrijver van de Hebreeënbrief en alles wijst toch in de richting van de apostel Paulus, als u het mij vraagt. Juist in de pauze kwam er nog eventjes een andere suggestie voorbij: dat het mogelijk Barnabas is geweest. Dat is een hele interessante optie trouwens. Hij was een medewerker van Paulus en bovendien een leviet, dat weten we. Maar aan de andere kant beantwoordt hij weer niet aan alle kenmerken. Bijvoorbeeld: Barnabas was iemand die in Jeruzalem woonde en die ongetwijfeld geweten heeft van Jezus’ bediening, want hij woonde daar in die streken. En dat past weer niet in het plaatje dat de schrijver iemand van de tweede generatie was.⟨/p>
⟨p>En dat het op betrouwbare wijze aan hem was overgeleverd. Dus er zijn daar zeker bezwaren tegen aan te voeren. Kortom, ik wil hier niet een discussie over aangaan; ik reik u gewoon enkele zaken aan waarom alles toch sterk in de richting van de apostel Paulus wijst.⟨/p>
⟨p>Ik had al even naar voren gebracht dat Paulus ook daadwerkelijk een boodschap heel uitdrukkelijk, al vanaf zijn roeping, had voor de kinderen Israëls. Zo wordt dat al gezegd in Handelingen 9. Maar bovendien komt er nog iets bij, en dat is het derde punt wat ik hier op het scherm heb staan.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2776" title="Speel af vanaf 46:16">▶ 46:16⟨/button> ⟨span>Israëls Terzijdestelling en het Verzwijgen van Paulus' Naam⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Paulus predikte Israëls ondergang. Ja, dat is nou niet echt een blijde boodschap, dat begrijp ik ook wel. Maar het hangt wel juist samen met zijn boodschap: hun verwerping is de verzoening van de wereld. Dat wil zeggen dat niet Israël zich zou bekeren en daardoor hersteld zou worden, waardoor het Messiaanse Rijk zou aanbreken. Nee, Israël bekeerde zich niet en dat leidde juist tot Israëls einde. En daardoor, op grond daarvan en vandaaruit, is de boodschap naar de natiën gezonden. Dat is wat Paulus' prediking was. Ik formuleer het als: Paulus' prediking in Israëls ondergang.⟨/p>
⟨p>Ik wil u even meenemen naar Handelingen 13. Ik wil het kort doen, maar toch even aanstippen. Daar lees je dat Paulus zegt – dat is in het buitenland, in de synagoge van Antiochië in Pisidië als ik me niet vergis – "Zie dan toe dat u niet overkome wat in de profeten gezegd is." En dan citeert hij uit de profeten uit de Hebreeuwse Bijbel: "Ziet, verachters, en verwondert u en verdwijnt." Hier wordt Israël als natie aangesproken als verachters van het Woord: "Verwondert u en verdwijnt, want Ik werk een werk in uw dagen, een werk dat gij voorzeker niet zult geloven als iemand het u verhaalt." Paulus haalt hier een profetenwoord aan en zegt daarmee: Israël zal het niet geloven, het zijn verachters van het Woord en ze zullen ook verdwijnen.⟨/p>
⟨p>Dat is in die dagen ook daadwerkelijk gebeurd, in die generatie, in het jaar 70 – veertig jaar na de dood en opstanding van Christus. Als u het mij vraagt, zelfs op het jaar nauwkeurig. Maar goed, sommigen denken daar een jaar of twee jaar afwijkend over. In elk geval is in die dagen de natie Israël daadwerkelijk van de aardbodem verdwenen. Israël is verstrooid onder alle natiën, de stad is in vlammen opgegaan, de tempel is verwoest en Israël zou zich verwonderen. Eigenlijk is dat al een hint richting de verborgenheid, een geheimenis. De natie zou zich verbazen en iets niet begrijpen. Zich verwonderen betekent eigenlijk dat je je afvraagt: wat speelt hier? Denk aan het Engelse woord ⟨em>to wonder⟨/em>. Je vraagt je af: wat is dat? Maar is er een ongelovig Israël dat zou verdwijnen? Wel, Paulus zegt dat tegen de Joden daar in de synagoge: zie toe dat het jullie ook niet overkomt, want dit gaat de natie als geheel overkomen.⟨/p>
⟨p>Dan heb ik nog een vierde punt als het gaat over de schrijver, een vierde aanvullend punt moet ik eigenlijk zeggen: Paulus' naam staat model voor Israëls terzijdestelling. Ik gaf al even aan dat de naam Paulus zelf verwijst naar... het duidt op een pauze. Maar dan zou ik u eigenlijk ook mee moeten nemen naar Handelingen 13, naar de geschiedenis van Elimas. U weet wel dat Paulus daar voor het eerst Paulus genoemd wordt. Saulus, anders gezegd Paulus – in Handelingen 13 vers 9 lees je dat. Wanneer is dat? Het wordt slechts zelden ingezien, maar Saulus werd Paulus op het moment dat een Joodse tovenaar met de naam Elimas afkerig was van het Woord en het heil naar Sergius Paulus ging, een Romeinse stadhouder. Dat wil zeggen: een Jood was afkerig en Paulus richt zich tot een pure heiden. In dat verband staat er: "en Saulus, anders gezegd Paulus". Als het heil dus naar de natiën gaat, voor het eerst naar een pure heiden – niet naar een godvrezende heiden zoals Cornelius ooit was, maar naar echt iemand die volstrekt niet Joods was en niet godvrezend – dan heet die man Paulus. In combinatie met Israëls ongeloof zie je daarmee – ik geef toe dat het wat ingewikkeld klinkt – dat Paulus' naam model staat voor Israëls terzijdestelling. Israël wordt terzijde gesteld en het heil gaat naar de natiën.⟨/p>
⟨p>Kijk, in dat verband wordt het niet-vermelden van Paulus' naam veelzeggend. Het zwijgen kan oorverdovend zijn; het niet-vermelden kan veelzeggend zijn. Paulus' naam staat er niet onder. Waarom? Omdat Paulus' naam juist verbonden is met zijn boodschap voor de natiën. Dus als Paulus zich richt tot de kinderen Israëls, dan is dat niet onder de noemer Paulus. Het staat eigenlijk ook buiten het specifieke kenmerk van zijn bediening. Dan begrijp je wel waarom zijn naam normaal gesproken altijd onder de brieven staat, maar de Hebreeënbrief een hele aparte status inneemt. Het is een boodschap van hem, ja dat wel, maar zijn naam staat er niet onder, want het is niet een direct Paulinische brief. Daarom zal ik ook in deze Bijbelstudie – hoewel we het misschien nog wel eens hebben over de schrijver als zijnde Paulus, zoals ik nu ook doe – er toch mee uitkijken. Het is niet voor niets dat zijn naam er niet onder staat en die anonimiteit moeten we eerbiedigen. Het feit dat de naam er niet bij staat, betekent dat we de Hebreeënbrief niet iedere keer met de naam Paulus moeten verbinden. Het is veelzeggend dat zijn naam er juist niet aan verbonden is. Even veelzeggend als dat Paulus wel degelijk ook een brief heeft geschreven aan de Hebreeën, maar dat dit buiten zijn bediening valt.⟨/p>
⟨p>Dan kom ik bij een laatste punt dat ik ook nog heb aangetipt als onderwerp dat we bij de setting van deze brief beslist moeten bespreken. We hebben het gehad over de geadresseerden, de Hebreeën, Israël. We hebben het gehad over de schrijver, Paulus wellicht, hoewel zijn naam er niet bij staat. En dan tenslotte: wanneer is de brief geschreven?⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3239" title="Speel af vanaf 53:59">▶ 53:59⟨/button> ⟨span>De Datering: een Tweede Generatie en Aanstaande Crisis⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>En dan ga ik weer even naar het vers toe dat ik al een keer eerder vanavond heb genoemd: Hebreeën 2 vers 3. Het is de tweede keer dat ik ernaar verwijs, maar nu om een andere reden. Daar staat namelijk: "een heil dat allereerst verkondigd is door de Here en door hen die het gehoord hebben op betrouwbare wijze aan ons is overgeleverd." Dat betekent dus dat we hier inmiddels te maken hebben met een tweede generatie. Het is hen overgeleverd; ze zijn er zelf geen ooggetuigen van geweest. Een tweede generatie, dat is dus niet direct in de dagen van het boek Handelingen, hoewel ik erbij moet zeggen dat het boek Handelingen in totaal ook wel enige decennia bestrijkt. Maar als we het al in het boek Handelingen moeten plaatsen, dan is het helemaal achterin. Een tweede generatie, dat is één ding: het is hen overgeleverd.⟨/p>
⟨p>We bladeren nog even door naar Hebreeën 5. Dat vers komt me erg bekend voor, omdat ik het er de laatste tijd nog wel eens over gehad heb, zoals afgelopen zondag in Rotterdam. Toen heb ik het gehad over melk en vaste spijs. Daar gaat het hier ook over. De schrijver zegt daar namelijk: "Want hoewel gij, naar de tijd gerekend, leraars behoort te zijn, hebt gij weer nodig dat men u de eerste beginselen van de uitspraken Gods leert, en gij hebt nog melk nodig en geen vaste spijs." Met andere woorden: er is nu al zo lange tijd overheen gegaan, er is al zoveel tijd verstreken. Jullie zouden inmiddels zelf het woord kunnen doorgeven en onderwijzen. Naar de tijd gerekend had dat normaal geweest, maar nu beklaagt de schrijver zich erover dat ze eigenlijk gewoon weer terug bij af zijn: weer melk, de eerste beginselen, het ABC moeten leren. "Naar de tijd gerekend" wijst dus ook weer op een tweede generatie. Dat bevestigt wat ik eerst al zei.⟨/p>
⟨p>In Hebreeën 10 stappen we nog even verder door de brief. Daar lees je dat de schrijver zegt: "Herinnert u de dagen van weleer?" Van vroeger dus, toen gij, na verlicht te zijn, zo menigmaal lijden doorworsteld hebt. Dat is trouwens ook een aardige aanwijzing in verband met de geadresseerden. In het boek Handelingen lezen we over de vele vervolgingen in de dagen van de apostelen. Ik denk even aan Handelingen 8. Ik wil er toch even op wijzen; ik zeg het zomaar uit het hoofd, maar ik wil het u even voorlezen, want als ik het zomaar ga citeren, denkt u misschien dat ik het verzin. Dit was in de dagen dat Stephanus vermoord werd door het Sanhedrin. Officieel heeft de leiding van Israël daarmee afstand gedaan van de boodschap. Saulus was daarbij en er ontstond in die dagen een zware vervolging tegen de gemeente van Jeruzalem. Allen werden verstrooid over de streken van Judea en Samaria, met uitzondering van de apostelen. Ik wijs hier op omdat hier al gesproken wordt over een zware vervolging. Het is niet de enige keer trouwens, maar dit is een duidelijk voorbeeld: een zware vervolging over de Ecclesia, de gemeente in Jeruzalem. Die grote gemeenschap van Messias-belijdende Joden had het niet makkelijk. Aan die tijd refereert de schrijver hier: "Herinnert u de dagen van weleer, van vroeger, toen gij na verlicht te zijn zo menigmaal lijden doorworsteld hebt." Zo makkelijk was dat allemaal niet.⟨/p>
⟨p>Wat dat betreft moet ik eraan denken – ik heb het er van de week ook nog over gehad – dat we in zulke luxetijden leven. Als je het nieuws leest over wat er in tal van landen speelt waar geen vrijheid is... hier hebben we alle gelegenheid om het woord tot ons te nemen, zo samen te komen en het uit te spreken, zonder dat je op de brandstapel belandt. Moet je nagaan: een paar eeuwen geleden, als je het goede bericht echt duidelijk vertelde, dan belandde je hier in Nederland gewoon op de brandstapel. Nu hebben we de gelegenheid om dat vrij te vertellen. Als je het in een brede context zet, zijn we zo bevoorrecht ten opzichte van tal van andere delen in de wereld. Maar goed, dat even terzijde. Die vervolging hadden de Hebreeën dus ook ondervonden; er staat "zo menigmaal lijden", en dat klopt dus helemaal. Waar het nu even om gaat voor de tijdzetting, is dat de schrijver erop wijst dat dit vroeger was. De tijden van weleer, dat is dus al een tijd geleden.⟨/p>
⟨p>Ik heb nog een aanwijzing. In Hebreeën 13 – ik zie dat ik hier abusievelijk Hebreeën 10 genoteerd heb, maar het moet hoofdstuk 13 zijn – staat iets waar ik ook al even naar verwezen heb. Ik had toen aangekondigd dat ik nog een keer terug zou komen op dit vers. Toen ging het om de persoon Timotheüs. In vers 23 staat: "Weet dat onze broeder Timotheüs in vrijheid gesteld is. Als hij spoedig komt, zal ik met hem u bezoeken." En dan komt het: "De broeders uit Italië laten u groeten." Dit wijst weer in de richting van Paulus. Hij was immers een metgezel en medewerker van Timotheüs. Bovendien weten we van Paulus dat hij gevangen heeft gezeten in Rome. Daarmee weten we niet alleen iets over de geadresseerden en over de schrijver, maar ook over de plaats. Het is strikt genomen geen direct bewijs, maar het wijst heel sterk in de richting dat deze brief is geschreven vanuit Italië. De geadresseerden krijgen de groeten van de broeders uit de plaats van waaruit de brief werd geschreven; dat is de gedachte die zich in elk geval aan je opdringt. Als je eronderuit wilt, kan dat, maar het is in ieder geval de suggestie.⟨/p>
⟨p>In de pauze kreeg ik juist de vraag wanneer ik denk dat deze brief geschreven is. Misschien kan ik het nog iets preciezer zeggen: ergens in de tweede helft van de zestiger jaren, maar in elk geval in de zestiger jaren van de eerste eeuw, wellicht vanuit Italië. Dat wil zeggen: een tweede generatie. Als we er even van uitgaan dat de Heer Jezus enkele jaren vóór het begin van onze jaartelling werd geboren – hoe vreemd het ook moge klinken – en in het jaar 30 stierf, dan ben je een generatie verder inmiddels in het jaar 70 aangekomen. Toen heeft het grote drama zich voltrokken in Jeruzalem en in het hele land Palestina, dat platgewalst is. Maar kort daarvoor is deze brief geschreven. Het was inmiddels al een tweede generatie en er klinkt een hele klemmende oproep, ook een waarschuwing voor wat er gaat gebeuren. Het is eigenlijk een dramatische afsluiting van het evangelie van de besnijdenis: het is voorbij, voorlopig. In die brief wordt er vervolgens gewezen op dat grotere en op dat betere. "Beter" is een van de sleutelwoorden in deze brief: het betere dat in Christus is.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3829" title="Speel af vanaf 01:03:49">▶ 01:03:49⟨/button> ⟨span>De Veertig Jaren in de Woestijn als Profetisch Model⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Hebreeën 3 biedt ons ook nog een aanwijzing in die richting. In vers 7 citeert de schrijver een psalm: "Daarom, gelijk de Heilige Geest zegt: Heden, indien gij Zijn stem hoort..." Dit staat in Psalm 95. "Verhardt uw harten niet, zoals bij de verbittering, ten dage van de verzoeking in de woestijn, waar uw vaders Mij verzochten door Mij op de proef te stellen, hoewel zij Mijn werken zagen, veertig jaren lang." Waar komt die verwijzing naar die veertig jaar vandaan? In feite bevat de Hebreeën-brief tal van verwijzingen naar de woestijnreis. Wat was daarvan zo karakteristiek? Israël verkeerde keer op keer in ongeloof. Let op: ongeloof. Het ging er niet om dat ze geen werken hadden, maar ze geloofden de belofte niet die God had gegeven. Daarom konden ze ook de rust niet ingaan, want de rust vind je door simpelweg te staan op Gods belofte.⟨/p>
⟨p>Denk aan de twaalf mannen die het land Kanaän hadden verspied. U kent de geschiedenis. God had beloofd: "Jullie krijgen het gewoon, Ik geef het jullie als bezit." Maar men liet zich bang maken. Men beweerde dat het allemaal niet kon, men geloofde niet en kon daarom niet ingaan. Zo staat het ook echt in de Hebreeën-brief: men kon niet ingaan vanwege ongeloof. Dat wil niet zeggen dat ze niet netjes waren of niet hun best deden; nee, ze geloofden Gods belofte niet. God had het beloofd, en wat zou een mens anders doen dan daarop "amen" zeggen? Zelfs als mensen zeggen dat het onmogelijk is: God zegt het, en dat is meer dan genoeg. Het is fataal om dan te kiezen voor de eigen werken of eigen prestaties, alsof het daarmee wel zou lukken. Gods belofte staat garant.⟨/p>
⟨p>Veertig jaar lang heeft dat geklonken in de woestijn, terwijl de tabernakel met hen meeging – waar de Hebreeën-brief eigenlijk ook over gaat: over de dienst in de tabernakel en de uitleg daarvan. Maar dat zeg ik even terzijde. Die veertig jaren in de woestijn staan model voor die generatie van de Hebreeën, voor die hele periode tussen de jaren 30 en 70. In het jaar 30 stierf de Heer Jezus en stond Hij op, en in het jaar 70, veertig jaar later, ging de stad in vlammen op en verdween het hele embleem van de oude eredienst en van het oude verbond van de aardbodem. Er bleef zelfs geen steen op de andere staan. Dat is die periode van veertig jaar.⟨/p>
⟨p>Dit is ook weer zo'n hint in dezelfde richting. Over die periode staat geschreven: "Daarom heb Ik een afkeer gekregen van dit geslacht." En zo is het inderdaad ook met die generatie afgelopen, met recht. Er was een crisis aanstaande. Die aanstaande crisis zegt iets over het tijdstip waarop de brief geschreven is. We hebben nu al gezien dat het in ieder geval niet de eerste, maar de tweede generatie was. Er was al een hele tijd verstreken sinds de Heer Jezus was opgestaan uit de doden en de boodschap had geklonken.⟨/p>
⟨p>Bovendien was de crisis aanstaande, en daar vinden we tal van verwijzingen naar in deze brief. Dat zie je overigens niet alleen in deze brief, maar ook bij de tweede brief van Petrus en in de brief van Judas. Het is zo belangrijk – ik zeg dat nu alvast op voorhand en we zullen dat gedurende de Bijbelstudies nog vaak herhalen – om de indeling van de Schriften te verstaan. We moeten weten dat de Hebreeën-brief geschreven is aan Hebreeën, aan Israël, met het oog op dat jaar 70 en de verwoesting van de tempel die toen plaatsvond. Als je dat niet begrijpt en je gaat de tekst zomaar lukraak op jezelf toepassen, dan begrijp je er niets meer van. Juist in die setting wordt het allemaal begrijpelijk, en dat geldt voor tal van teksten.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4167" title="Speel af vanaf 01:09:27">▶ 01:09:27⟨/button> ⟨span>Het Oude Verbond Verouderd en Nabij de Verdwijning⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Laat ik eerst even naar Hebreeën 8 gaan. Daar gaat het over de vele citaten die in de Hebreeën-brief worden gegeven uit het Oude Testament. Eén daarvan, een heel lang citaat, vinden we in Hebreeën 8. Dat is een citaat uit Jeremia 31, waarin een nieuw verbond wordt aangekondigd ter vervanging van het oude verbond.⟨/p>
⟨p>Dat nieuwe verbond wordt gesloten met hetzelfde volk. Eventjes terzijde: ik zeg dit in een kerkgebouw, en in dit gebouw zal het waarschijnlijk heel dikwijls anders klinken, maar het nieuwe verbond wordt gesloten met hetzelfde volk als waarmee het oude verbond gesloten werd. Dat lijkt mij niet zo moeilijk; het is een logische conclusie. Maar het is veel meer dan dat, het staat er zelfs uitdrukkelijk bij. In Jeremia 31 wordt gezegd: met het huis van Juda en met het huis van Israël. Een nieuw verbond.⟨/p>
⟨p>Wanneer de Hebreeën-briefschrijver het daarover heeft en spreekt van een nieuw verbond, dan heeft hij daarmee het eerste voor verouderd verklaard. Ja, als er een nieuw verbond is, dan is er ook een oud. Dat is een relatief begrip; 'nieuw' bestaat alleen bij de gratie van iets wat oud is, toch? En wat verouderd en verjaard is, is niet ver van de verdwijning.⟨/p>
⟨p>Dat is precies wat er juist in de dagen van de Hebreeën-brief speelde. Namelijk dat het hele oude verbond en alles wat daaraan gekoppeld was — de stad Jeruzalem, de tempeldienst, de offerdienst, de priesterdienst, kortom dat hele judaïsme dat in Jeruzalem zijn centrum vond — nabij de verdwijning was. En twee hoofdstukken later — ik geloof dat ik er al eventjes op wees — staat dat het nog een korte, korte tijd zou duren voordat dat zich zou voltrekken. Dat betekent inderdaad dat dit enige tijd voor het jaar 70 is geweest, waarschijnlijk enige jaren daarvoor. Het is nog zo'n moeilijk vers dat men over het algemeen niet goed kan plaatsen.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4324" title="Speel af vanaf 01:12:04">▶ 01:12:04⟨/button> ⟨span>Het Naderende Vuur van het Oordeel over Jeruzalem⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Men zit vaak met de handen in het haar als men deze woorden zomaar leest; men begrijpt het dan niet. Want indien wij opzettelijk zondigen nadat wij tot erkentenis der waarheid gekomen zijn, blijft er geen offer voor de zonde meer over, maar staat er een vreselijk uitzicht op het oordeel en de felheid van een vuur dat de weerspannigen zal verteren. Want wij weten wie gezegd heeft: "Mij komt de wraak toe, Ik zal het vergelden," en wederom: "De Here zal Zijn volk oordelen."⟨/p>
⟨p>Je kunt je voorstellen — dit is slechts één voorbeeld — hoe deze woorden zomaar aan het kerkvolk worden opgediend, zonder enig besef van de context. Dan heb je een waarheid die misplaatst is. Met recht: misplaatst. De waarheid is er wel, maar je plaatst hem op een plek waar hij helemaal niet hoort. Dan heb je het gemaakt tot een leugen, en dat is vreselijk.⟨/p>
⟨p>Ik ga nu even terug. "Want indien wij opzettelijk zondigen nadat wij tot erkentenis der waarheid gekomen zijn." Dat wil zeggen: weer teruggaan naar het Jodendom. Het gaat hier over de terugkeer, het terugvallen in het Jodendom. Want het verzet was enorm in die dagen; de Joden werden geprest om de Messias, het geloof in Jezus de Messias, af te zweren. Als ze dan opzettelijk zouden zondigen, dan zou er geen offer voor de zonde meer overblijven.⟨/p>
⟨p>Voelt u het? Als je zoiets zomaar leest, dan zeg je: "Oh, heb ik misschien niet opzettelijk gezondigd?" Je denkt: "Ik heb opzettelijk gezondigd, dus er is voor mij geen hoop meer, want er is geen offer voor de zonde meer." Dat staat toch in Hebreeën hoofdstuk 10, vers 26? Maar plaats het in de context! Dat gaat inderdaad over dat Jodendom, of dat je ertoe geprest wordt om de Messias af te zweren. Wel, wat zou er dan gebeuren? Je wist dat je daarmee de waarheid teniet zou doen en de waarheid zou miskennen. Wel, dan blijft er geen offer voor de zonde meer over. Want dan heb je het ene Offer afgewezen. Het Offer heb je afgewezen; bovendien heb je dat offer dan niet meer. Jij hebt het afgewezen.⟨/p>
⟨p>Bovendien gaat de offerdienst binnenkort verdwijnen. Dan blijft er dus geen offer voor de zonde meer over. Het echte Offer is er niet meer, dat wijs je daarmee af, en bovendien staat de offerdienst op het punt te verdwijnen. In zo'n context wordt zo'n zin volstrekt zinvol en duidelijk. We gaan er in de toekomst uiteraard nog veel uitgebreider en met veel meer context op in, maar ik wijs er hier gewoon op omdat het zo van belang is om die samenhang te begrijpen.⟨/p>
⟨p>En dan staat er nog bij: "maar een vreselijk uitzicht op het oordeel en de felheid van een vuur dat de weerspannigen zal verteren." Men denkt dan: "Oh zie je, dat is de angst voor de hel. Dat is de hel." Natuurlijk denkt men dat het de hel is. Nee, het gaat hier over een concrete stad die daadwerkelijk — u moet zich dat voorstellen, de Hebreeën waren daar in Jeruzalem woonachtig — korte tijd daarna werkelijk in vlammen is opgegaan. Helemaal.⟨/p>
⟨p>Als men dat reconstrueert, dan denkt men daar vaak lichtvaardig over, over het drama dat zich toen heeft afgespeeld. Er zijn toen honderdduizenden Joden omgekomen. Vergeet niet dat zich daar een afschuwelijk drama heeft voltrokken. De Romeinen zijn gekomen en hebben de stad helemaal met de grond gelijk gemaakt. De tempel is verwoest; een felheid van vuur dat de weerspannigen zal verteren. Dat is ook gebeurd.⟨/p>
⟨p>Ik heb hier een plaatje, een artistieke afbeelding van wat er in die dagen heeft plaatsgevonden. Het jaar 70 is een begrip geworden. De Romeinen hebben de attributen uit de tempel meegenomen en als overwinningsembleem in Rome neergezet. Bekend is de Titusboog; wie in Rome is geweest, heeft dat wel eens gezien. Ik ben er zelf nooit geweest trouwens, maar ik ken de plaatjes daarvan.⟨/p>
⟨p>"Want wij weten wie gezegd heeft: Mij komt de wraak toe, Ik zal het vergelden," en wederom: "De Here zal Zijn volk oordelen." Dat wil zeggen: weliswaar hebben de Romeinen dat allemaal gedaan, maar het was ook een gericht van Godswege. Hij had het ook zo aangekondigd. Daarmee is het ongeloof van Israël inderdaad gedemonstreerd en is het als natie ook beëindigd. "De Here zal Zijn volk..." — het gaat hier dus heel uitdrukkelijk over Israël en wat daarmee gebeurd is. En ja, ook in datzelfde verband: "Vreselijk is het te vallen in de handen van de levende God!"⟨/p>
⟨p>Dat kun je je wel voorstellen, wat er toen in die dagen heeft plaatsgevonden. In een Hebreeuwse context, tegen die achtergrond, laten deze woorden zich verstaan en plaatsen. Zet ze in een kerkelijk kader met het idee van een hel, en je hebt er een leugen van gemaakt. De boodschap die de apostel heeft opgetekend en die hij zo duidelijk naar voren heeft gebracht, wordt dan miskend. Deze brief gaat over Israël en hun verwerping. Ja, dat is waar, maar hij had juist gesproken over de verzoening der wereld. Maar dat is nu juist precies wat men niet aan wilde.⟨/p>
⟨p>En als je er even goed over nadenkt — ik geef het zomaar als overweging mee — dan is het eigenlijk vandaag nog hetzelfde liedje. Want het volk dat zich waant in de plaats van Israël te zijn gekomen, denkt nog exact hetzelfde over de boodschap van die apostel. En dan, tenslotte — ik geloof tenminste dat dit het laatste plaatje is dat ik daarvan heb — dan wordt het erg duister.⟨/p>
⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4756" title="Speel af vanaf 01:19:16">▶ 01:19:16⟨/button> ⟨span>De Ultieme Oproep: Uitgaan Buiten de Legerplaats⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3>
⟨p>Tenslotte wil ik wijzen op Hebreeën 13, een makkelijk te onthouden vers dat zeker nog wel eens voorbij zal komen. Niet alleen straks als we het over hoofdstuk 13 vers 13 hebben, maar ook daarvoor al. Daar wordt de oproep gedaan: "Laten wij derhalve tot Hem" – dan gaat het over Christus – "uitgaan buiten de legerplaats en Zijn smaad dragen." Lees het maar eens na in het verband van Hebreeën 13; daar gaat het over Jeruzalem als de legerplaats.⟨/p>
⟨p>In vers 12 staat hierover: "Daarom heeft ook Jezus, ten einde Zijn volk door Zijn eigen bloed te heiligen, buiten de poort geleden." Hij heeft daadwerkelijk buiten de poorten van Jeruzalem geleden. Laten wij derhalve, om die reden dus, tot Hem uitgaan buiten de legerplaats – buiten Jeruzalem dus – en Zijn smaad dragen. Want wij hebben hier geen blijvende stad, maar wij zoeken de toekomstige.⟨/p>
⟨p>Die tekst wordt vaak heel algemeen opgevat. Dat laatste gedeelte, "wij hebben hier geen blijvende stad, maar we zoeken de toekomende", is echt zo’n spreuk voor aan de wand. Dan denk je: wij hebben hier geen blijvende stad in Katwijk ofzo. Dat is prima als je het zo toepast, daar heb ik niet zoveel moeite mee, maar het gaat hier oorspronkelijk specifiek over Jeruzalem.⟨/p>
⟨p>Tegen de mensen in Jeruzalem wordt gezegd: laten wij uitgaan buiten die stad. Inderdaad, dan draag je Zijn smaad, want die was enorm. De gelovigen destijds hebben dat ook daadwerkelijk gedaan. Ze zijn gevlucht naar Pella in het Over-Jordaanse en daar hebben ze een veilig onderkomen gevonden. Dat is historisch allemaal gedocumenteerd. Degenen die tijdig de vlucht hebben genomen, zijn over de Jordaan gegaan, buiten de legerplaats. Daar zijn ze veilig geweest. Zij hebben gehoor gegeven aan onder andere deze oproep om buiten de legerplaats, buiten Jeruzalem, te gaan omdat er binnenkort verschrikkelijke dingen stonden te gebeuren.⟨/p>
⟨p>Welnu, daar gaat deze brief dus over. Tegen die achtergrond, met die specifieke adressering en in die historische context, heb ik in deze eerste studie vanavond uw aandacht willen vragen. Dat lijkt me een noodzakelijke opstap om goed zicht te krijgen op de rest van deze brief. Het is een mooi startpunt om dan de volgende keer, de 21ste, bij hoofdstuk 1 vers 1 te beginnen.⟨/p>