⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op de Bijbelse Tijdlijn in Cycli van 500 Jaar⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Wij gaan ons vanavond wederom bezighouden met tijdrekenkundige aangelegenheden, zoals we dat dit hele seizoen al doen en ook nog zullen doen, want er volgen nog heel wat avonden zo de Heere wil en wij leven, zeg ik er dan maar voorzichtigheidshalve bij. Dit is inmiddels de vijfde avond en ik ga u vanavond meenemen naar Daniël 9. Dat heb ik de vorige keer trouwens ook al gedaan en een volgende keer zal ik dat wederom doen, want Daniël 9 is een heel markant hoofdstuk als het gaat over dit grote overkoepelende thema van de Bijbelse chronologie, of zoals we het wat populairder hebben weergegeven onder de titel: Reken maar!⟨/p> ⟨p>Het is de vijfde avond en we hebben steeds meer om op terug te blikken, maar ik vind het erg belangrijk om de basis nog even goed in ogenschouw te nemen en te kijken naar wat we tot dusver in grote lijnen hebben gezien. Op die eerste avond hebben we ons onder andere beziggehouden met de tijd van Adam; dat wil zeggen vanaf zijn creatie tot aan de geboorte van Abram. En wat bleek? Dat was ook nog eens hetzelfde jaar als waarin Noach kwam te overlijden. In totaal is dat precies 2000 jaar geweest, mits je tenminste goed rekent. Dat wil zeggen: alle verwekkingsleeftijden bij elkaar optelt, maar wel goed middelt. Zoals we toen hebben besproken, moet je van al die verwekkingsleeftijden een half jaar aftrekken om een zuiver beeld te krijgen. In ieder geval kom je dan op dit totaal van 2000 jaren.⟨/p> ⟨p>Wat we vervolgens gezien hebben, zijn iedere keer cycli van 500 jaren. Ik zou het ook anders kunnen zeggen, maar die uitdrukking ga ik vanavond nog meerdere malen bezigen, dus dat reserveer ik even voor een later tijdstip. Vanaf Abram, dus vanaf zijn geboorte, tot aan de uittocht uit Egypte is weer precies 500 jaar. Dat omvat de tijd van Abram, Izaak en Jakob, de gang naar Egypte en de honderden jaren van verdrukking aldaar, wat uiteindelijk leidde tot de uittocht. Die termijn wordt op verschillende wijzen heel precies aangegeven. We weten in ieder geval dat de geboorte van Izaak plaatsvond honderd jaar na de geboorte van Abram, dus in het jaar 2100. En 400 jaar later – wat heel duidelijk en uitdrukkelijk zo wordt aangegeven in Genesis 15 vers 13 – zou de uittocht plaatsvinden. Ik zeg het expres even zo, want dit was namelijk een voorzegging. God had tevoren tegen Abram gezegd dat zijn nageslacht na 400 jaren verdrukking met grote have en met grote, krachtige arm Gods uitgeleid zou worden uit het land waar zij verdrukt werden. Dus niet alleen wordt daarbij aangegeven wat er zoal zou gaan plaatsvinden, maar ook wanneer. Dat is heel bijzonder en we zullen dat vanavond en de komende avonden vaak als onderwerp van gesprek en studie terugzien. God blikt in de Schriften niet alleen terug, maar ook vooruit met dezelfde zekerheid.⟨/p> ⟨p>Wanneer die uittocht inderdaad plaatsvindt in dat vijfhonderdste jaar na de geboorte van Abram, staat er nog bij dat het precies 430 jaar was na de belofte aan Abram, op de dag nauwkeurig. Dus niet alleen op het jaar nauwkeurig, maar zelfs op de dag nauwkeurig. Dat staat in Exodus 12 vers 40, en de Septuagint is daar zelfs nog wat preciezer in. In elk geval lezen we dat ook in Galaten 3 vers 17. Die 500 jaren zijn dus verdeeld in 70 jaar – vanaf de geboorte van Abram tot aan zijn 70ste jaar, toen hij van God de belofte kreeg in Ur der Galdeeën – en een periode van 430 jaar vanaf dat 70ste jaar tot aan de uittocht uit Egypte. Dan zijn we inmiddels in het jaar 2500 AH. Alle typologische bijzonderheden laat ik nu even voor wat ze zijn, zoals het feit dat dit het vijftigste jubeljaar was; daar hebben we het bij andere gelegenheden over gehad. Het gaat me nu even om de tijdlijn en om de motieven en gronden daarvoor nog eens op een rijtje te zetten.⟨/p> ⟨p>Vervolgens krijgen we opnieuw een periode van exact 500 jaar, namelijk vanaf de exodus tot aan Salomo. Dat wil zeggen: tot aan de tempelbouw en de bouw van zijn paleis. Dat is de hele periode vanaf de uittocht, de woestijnreis van veertig jaar en tien jaar later – dus vijftig jaar na de exodus – wordt het land verdeeld en begint ook de telling van sabbatsjaren. Feitelijk synchroniseert de telling van de jaren zich daarmee; de sabbatsjaren en de jubeljaren worden dan gesynchroniseerd. Dat is een perfect fenomeen, maar even los daarvan krijg je natuurlijk de periode van de richteren, een paar honderd jaar, en dan koning Saul, David en Salomo. Welnu, we weten – en dat is een gouden tekst, want het is een heel belangrijk steunpunt in 1 Koningen 6 vers 1 – dat Salomo in zijn vierde regeringsjaar begon met de bouw van de tempel. Er staat bij dat dit het 480ste jaar na de uittocht was. Dat scheelt ons een heleboel optelwerk; het is een heel precies gegeven. Vervolgens lees je op meerdere plaatsen – ik verwijs hier even naar 2 Kronieken 8 – dat de bouw van die tempel inclusief de bijbehorende gebouwen, namelijk ook het paleis van Salomo, 20 jaar duurde. Tel die 20 jaar bij de 480 jaar op en je bent weer 500 jaar verder. Dan zijn we dus in het jaar 3000 aangekomen vanaf de creatie van Adam.⟨/p> ⟨p>Aha! Dat betekent niet alleen 'zit dat zo?', maar het staat ook voor Anno Hominis: het jaar des mensen. Men noemt het ook wel Anno Mundi, het jaar der wereld, afgekort als AM. Dat zijn Latijnse begrippen. Of je nu AM of AH gebruikt, dat maakt mij niet zoveel uit, maar in ieder geval rekenen we vanaf Adam. Er is nog iets wat ik er even bij wil zeggen: dit is Bijbelstudie. Tot dusver heb ik helemaal niet gesproken over seculiere data. Ik heb het ook nooit over voor-Christus of na-Christus gehad. U zegt wellicht: 'Zover zijn we ook nog niet', en dat klopt, maar ik bedoel dat ik dat soort steunpunten in de gangbare chronologie niet heb gezocht. Daar heb ik absoluut geen boodschap aan. Het uitgangspunt is: wat zegt de Schrift? Dat is echt solide. Dat het afwijkt van de gangbare chronologie, nou, het zij zo. Dat maakt me niet uit. Dit is heel biblicistisch in de ogen van sommige mensen, en eigenlijk klopt dat wel, want we beroepen ons uitsluitend op wat er staat geschreven. De vraag is: wil je uitgaan van dat oude, in de ogen van sommigen verouderde Boek, of van moderne inzichten? Voor sommigen is dat de keuze. Gaan we uit van wat solide is, wat God zelf in Zijn Woord heeft geopenbaard, of van de wijsheid van deze wereld? Ik weet het wel, en vanaf de aanvang ben ik daarin volstrekt helder geweest: gewoon, wat staat er geschreven? Dan kom je onder de oppervlakte, want al deze dingen worden misschien niet direct expliciet zo genoemd, maar ze zijn heel gemakkelijk vanuit de Bijbel af te leiden. In dat vijfhonderdste jaar na de uittocht uit Egypte verschijnt de Heere aan Salomo en waarschuwt hem ook voor wat er zou gaan gebeuren met zijn dynastie en met het koningshuis.⟨/p> ⟨p>En niet alleen dat, ook met Jeruzalem, de stad en de tempel. De tempel die juist nu officieel in gebruik genomen werd. Wel, daarvan werd al gezegd dat die verwoest zou worden als Salomo en zijn huis, zijn koningshuis, niet zou wandelen in de wegen van God. En het is daadwerkelijk ook zo gegaan. Dat wil zeggen: na de dood van Salomo is de dynastie gebroken en verdeeld geraakt, en het is van kwaad tot erger gegaan.⟨/p> ⟨p>Dan komen we opnieuw een periode van 500 jaar tegen. Voor de derde keer. En dat is van Salomo tot aan de herbouw van de tempel. Dus vanaf de completering van de bouw van de tempel tot aan de herbouw van de tempel is opnieuw 500 jaar. Inmiddels zijn we dus aangekomen in het jaar 3500. Oftewel in het 70ste jubileum; zo zou je dat ook kunnen zeggen. Dat wil zeggen: vanaf de verschijning van de HEER aan Salomo, namelijk toen al die bouwwerken compleet waren en de HEER aan hem verschenen was. Ik zei het zojuist al: hij werd toen ook gewaarschuwd.⟨/p> ⟨p>Vanaf dat jaar tot aan de herbouw van de tempel is 500 jaar, maar dat is dit keer eigenaardig genoeg weer onderverdeeld in een periode van niet 70 en 430, maar van 430 en 70 jaar. Spiegelbeeld; perfecte symmetrie. Dat wil zeggen: vanaf dat jaar in de regeringsjaren van Salomo krijg je een hele rits koningen van Juda, allemaal uit het koningshuis van David, en die periode duurt 430 jaar lang. In dat 430ste jaar wordt Jeruzalem verwoest door Nebukadnezar met zijn legers. De tempel gaat in vlammen op; een dramatisch jaar. Het volk dat nog overgebleven is, dat wil zeggen niet is omgekomen, wordt weggevoerd naar Babel.⟨/p> ⟨p>Dat was het 430ste jaar, waarna een periode aanbreekt van 70 jaren. In die 70 jaren zijn de tempel en de stad verwoest. Dat lees je in Daniël 9 vers 2. Ik geef de belangrijkste verwijzingen er ook even bij. Die 430 jaren kwamen op verschillende wijzen tot stand, want ook als je de koningen op een speciale manier bij elkaar optelt, kom je tot dat aantal. We worden daarin bevestigd. Dus het is perfect, het is duidelijk en eigenlijk ook inmiddels wel min of meer voorspelbaar als je dat zo ziet: 500 jaar, 500 jaar, weer 500 jaar. Dat kan eigenlijk ook niet missen.⟨/p> ⟨p>Dan moet ik nog even speciaal inzoomen op de voorgaande avond, want dat is tevens de basis voor de rest van deze avond. Die 70 jaren waar ik het zojuist over had, waarin de tempel en de stad verwoest waren, waren een vergoeding van 70 sabbatsjaren. Dat wordt heel uitdrukkelijk zo gezegd: 70 sabbatsjaren die men niet gehouden had, worden bij die gelegenheid eigenlijk gewoon vergoed. Dat wil zeggen: het land lag gewoon braak. Het werd niet bewerkt en niet geoogst.⟨/p> ⟨p>U moet zich realiseren — ik zeg het er ook even bij, want daar komen we vanavond ook nog over te spreken — dat je dit fenomeen hebt: elke 50 jaar bevat zeven sabbatsjaren plus één jubeljaar. Zeven keer zeven jaren plus één jubeljaar. Dat betekent dus 70 sabbatsjaren; dat is tien keer zo'n cyclus van 50 jaar. Oftewel, dat is een periode van 500 jaar. Dit 70ste jaar van de verwoesting van Jeruzalem was tevens ook weer de afsluiting van een periode van 500 jaar en van 70 sabbatsjaren-cycli.⟨/p> ⟨p>De 70 jaren van Jeruzalems verwoesting eindigen, zoals heel uitdrukkelijk diverse keren wordt vermeld, in het eerste jaar van het Perzische Rijk. Je had het Babylonische Rijk gehad van Nebukadnezar, en 70 jaar na de verwoesting van Jeruzalem krijg je het Perzische Rijk. Dat wil zeggen: Babel wordt veroverd door de Meden en de Perzen. Koning Kores; over deze illustere figuur hebben we het de vorige keer nog uitgebreid gehad.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="957" title="Speel af vanaf 15:57">▶ 15:57⟨/button> ⟨span>Gabriël Onderbreekt het Gebed van Daniël⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Inmiddels zijn we in Daniël 9 aangekomen. Daar lezen we dat de inmiddels hoogbejaarde Daniël – hij is dan al dik in de tachtig, tegen de negentig jaar oud – nog steeds een zeer hoge positie bekleedt. Zelfs in de transitie van het ene wereldrijk naar het andere blijft hij die hoge positie behouden; dat kon hij zich blijkbaar zelfs als balling permitteren. In die hoedanigheid merkt Daniël op dat de geprofeteerde termijn ten einde is. Dat lees je aan het begin van het hoofdstuk. Hij wist het, want Jeremia had die termijn al voorzegd. Ik noemde al dat de vierhonderd jaar die ooit aan Abraham waren beloofd door God op het jaar nauwkeurig waren voorzegd, maar die zeventig jaar waren eveneens nauwkeurig voorzegd. Voordat het volk in ballingschap ging en voordat Jeruzalem zelfs maar verwoest werd, had God bij monde van Jeremia al gezegd dat de stad verwoest zou worden en zeventig jaar lang een puinhoop zou zijn. Dat was volkomen duidelijk.⟨/p> ⟨p>Nu die termijn inmiddels is verstreken, merkt Daniël dat op. Dat is de aanleiding voor Daniël 9. Je leest daar dat Daniël een werkelijk geweldig gebed uitspreekt. We hebben dat de vorige keer voor het grootste gedeelte met elkaar gelezen. We hebben niet alles heel uitgebreid besproken, maar het is zeer aangrijpend. Het is schitterend hoe Daniël hier de mond van het volk is en namens zijn volk een schuldbelijdenis uitspreekt. Hij erkent waarom het volk in ballingschap moest en waarom Jeruzalem verwoest moest worden. Hij ziet in dat het een goddelijk oordeel was en dat God waakte over Zijn woord. Dat wil zeggen: God had het voorzegd en dan doet Hij het ook. Kijk, Zijn belofte is positief, maar dat geldt net zo goed in negatieve zin. Als Hij waarschuwt, dan doet Hij dat niet zomaar; Hij houdt woord. Dat alles erkent Daniël dan ook.⟨/p> ⟨p>Tijdens zijn gebed leest u dat Daniël wordt onderbroken door de engel Gabriël. Want wat gebeurt er? Ik geef de verzen er even bij. Koning Kores, die grote machtige man, vaardigt het woord uit om Jeruzalem te herbouwen. Terwijl Daniël opmerkt dat de termijn is verstreken en hij in gebed gaat om een schuldbelijdenis uit te spreken, wordt er aan het begin van dat gebed – dus op het moment dat Daniël zijn mond heeft geopend – door koning Kores een bevel uitgevaardigd dat Jeruzalem herbouwd zal worden. Ik heb u dat verhaal verteld; het is een schitterende geschiedenis. We hebben Jesaja en Jeremia gelezen, en met name Jesaja is hierin bijzonder. Kores was namelijk al tevoren door God geroepen. Bijna tweehonderd jaar voor zijn geboorte had God zijn naam al genoemd als degene die ooit Jeruzalem en de tempel zou gaan herbouwen.⟨/p> ⟨p>Toen koning Kores onder ogen kreeg dat zijn eigen naam vermeld was door de Hebreeuwse profeet Jesaja, was hij 'flabbergasted', zoals ze dat dan zeggen. Zo zal Kores het zelf niet gezegd hebben, maar het is natuurlijk ongehoord. Hij heeft dat vastgesteld en Daniël heeft hem daar ongetwijfeld over verteld. Daniël was immers een 'hoogpiet', om het zo maar te zeggen. Nee, dat heeft niets met mijn achternaam te maken, en ook niet met de feesten die onlangs gevierd zijn. Hij was een hooggeplaatst man en hij heeft daarover gesproken. In ieder geval is het Kores onder ogen gekomen en hij heeft daarnaar gehandeld. Hij wist trouwens niet alleen wát hij moest doen omdat hij bij name genoemd was, hij wist ook nog wanneer hij het moest doen, want Jeremia had dat ook al geprofeteerd. Het zeventigste jaar was voorbij, dus hij wist wat hem te doen stond en ook wanneer hij het moest doen. Hoe helder wil je het hebben? Vandaar ook dat koning Kores zegt: "God heeft mij dit opgedragen." Een heidense koning, dus niet een Jood, die dat zo zegt. Geweldig!⟨/p> ⟨p>Dit is de schakel naar waar de Bijbelstudie vanavond eigenlijk pas echt begint, want dit was allemaal nog terugblik. De engel Gabriël onderbreekt dan Daniëls gebed om hem mee te delen dat dit woord, dit bevel om Jeruzalem en de tempel te herbouwen, door Kores is uitgevaardigd. Zover waren we gekomen. Ik ga nu met u verder in Daniël 9 en ik wijs er even op dat ik vanavond verderga in de Statenvertaling. De afkorting SV staat voor de Statenvertaling, dat ben ik normaal gesproken niet gewend. Meestal lees ik uit de NBG-vertaling omdat het wat gangbaarder Nederlands is, maar in dit geval is de Statenvertaling gewoon veel beter, vooral als het gaat om deze passage in het Oude Testament. Ik zou anders zoveel correcties moeten aanbrengen en dat is alleen maar lastig. Dus ik neem de Statenvertaling en geef daar meteen even uitsluitsel over.⟨/p> ⟨p>We lezen dan in vers 23, het vers waar we de vorige keer mee geëindigd zijn en waar ik nu begin. Gabriël, de hemelse boodschapper, is aan het woord en zegt: "In het begin uwer smekingen is het woord uitgegaan." Houd die uitdrukking even vast, want die zullen we straks nog een keer tegenkomen. Hij zegt: "En ik ben gekomen om u dat te kennen te geven." Waarom dan wel? Gabriël zegt: "Want gij zijt een zeer gewenst man." Zoals ik al zei, dit is de Statenvertaling; soms is het wat oudbollig of wordt er vreemd taalgebruik gehanteerd, maar dan weet u dat dit Oud-Nederlands is voor iemand die zeer geliefd is. "Versta dan dit woord en merk op dit gezicht." Dat wil zeggen: begrijp wat ik je nu ga vertellen.⟨/p> ⟨p>Nu volgt er een profetie. Gabriël zegt: "Versta dan dit woord, begrijp het." Ik ga u hierin meenemen, want we gaan echt precies naar de tekst kijken. Ik neem u mee naar de interlineair, zodat we woord voor woord kunnen zien wat er precies staat. Dan begint de profetie op dit markante moment: het zeventigste jaar van Jeruzalems puinhopen is verstreken en de termijn is afgesloten. Het woord is nu uitgegaan om Jeruzalem en de tempel te herbouwen. Op dat moment krijgt Daniël een nieuwe profetie.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1438" title="Speel af vanaf 23:58">▶ 23:58⟨/button> ⟨span>De Openbaring van de Zeventig Jaarweken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En daar staat dat er zeventig weken zijn bestemd. Eerst even dit: zeventig weken. Letterlijk staat er "zeventig zevens". Zie je? Zeventig zevens. Dat is op zichzelf niet spectaculair, want een week is voor ons ook gewoon een zevental, maar zo staat het er ook werkelijk in het Hebreeuws: zeventig zevens. Ik moet erbij zeggen dat dit in het Hebreeuws verschillende dingen kan betekenen. Wat is een week? Kijk, wij spreken altijd over een week van dagen, en de grap is dat Daniël dit een paar hoofdstukken later zelf ook doet. Als u een NBG-vertaling hebt, dan komt het niet helemaal uit de verf, maar in de Statenvertaling zie je het wel. In Daniël 10 vers 2 lees je dat hij over "drie weken van dagen" treurend was. Dat moet je er dan even bij vermelden, want net in het voorgaande had hij het over heel andere soorten weken gehad. Ook weken, ook zeventallen, maar dan niet op het niveau van dagen van vierentwintig uur. Nee, het gaat om een ander soort jaar, een ander soort zevens, een ander soort weken.⟨/p> ⟨p>Ik neem u nu weer mee naar Leviticus 25, want het is erg belangrijk om te begrijpen over wat voor zevens hij het heeft. Ik neem u ook mee naar de Statenvertaling, want daar staat dit: "Gij zult u ook tellen..." Dit is trouwens niet de eerste keer dat we deze passage lezen, maar om verschillende redenen zijn we er nu al diverse keren op gekomen. Je ontkomt er niet aan; als het gaat om chronologie is dit een heel basaal en centraal gegeven: de instelling van de sabbatsjaren en van de jubeljaren. Alleen al het feit dat we iedere keer die blokken van tijd zagen, zoals tweeduizend jaren, dat zijn gewoon veertig cycli van jubeljaren. En iedere keer periodes van vijfhonderd jaren, dat zijn telkens cycli van jubeljaren.⟨/p> ⟨p>In Leviticus 25 vers 8 staat: "Gij zult u ook tellen zeven jaarweken." Kijk, dus niet weken van dagen, maar weken van jaren. "Zevenmaal zeven jaren; zodat de dagen der zeven jaarweken u negenenveertig jaren zullen zijn." Zeven keer zeven dus. Hier ziet u dat begrip "jaarweken". Als God — of laat ik het anders zeggen: als Gabriël — tegen Daniël aan het einde van deze zeventig jaren ballingschap gaat beginnen over "zeventig weken zijn bepaald", dan was dat voor Daniël helemaal geen moeilijk begrip. Het hele Hebreeuwse denken vanuit de Tenach is daarmee bekend. Het was misschien veronachtzaamd, dat is waar, maar dat was nu juist de hele reden voor de ballingschap. Die zeventig jaren van Israëls puinhopen waren de jaren waarin de sabbatsjaren vergoed werden. Dit was het zeventigste sabbatsjaar dat vergoed werd.⟨/p> ⟨p>Nu gaat God uitgerekend in dat jaar bij monde van Gabriël iets voorzeggen en opnieuw spreken over jaarweken. Voor ons is dat misschien even een gedachtesprong, dat het gaat over weken van jaren, maar voor een Hebreeër, een Jood, iemand die de Schriften kent en vertrouwd was met de Mozaïsche wetgeving, was dat gewoon ABC, heel basic. Het was precies wat God had gezegd over het land; dit moest gebeuren. Er staat vervolgens: "Daarna zult gij in de zevende maand op de tiende van de maand..." Dat is trouwens Jom Kippoer. De tiende van de zevende maand is Jom Kippoer. "Dan zal de bazuin des geklanks doen doorgaan."⟨/p> ⟨p>En ik lees even verder: "En gij zult dat vijftigste jaar heiligen — apart zetten — en vrijheid uitroepen in het land voor al zijn inwoners; het zal u een jubeljaar zijn." Dat vijftigste jaar dus. Je hebt zeven keer zeven jaren en ieder zevende jaar was een sabbatsjaar; dan werd het land niet bewerkt en lag het braak. Na dat negenenveertigste jaar kreeg je een apart jaar geïntercaleerd, het werd er gewoon tussen gevoegd, zodat elke vijftig jaar zeven jaarweken telde. Daarover hebben we het. Die jaarweken, wat zijn dat dus voor weken? Dat zijn weken van jaren.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1757" title="Speel af vanaf 29:17">▶ 29:17⟨/button> ⟨span>Waarom Jaarweken Echte Zonnejaren Zijn⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik weet dat er heel andere theorieën over zijn. Dat klinkt misschien wat badinerend of laatdunkend, maar ik zal u vertellen: ik heb zelf ook zulke Bijbelstudies gegeven. Ik heb er eens een hele dag aan besteed en in Leiden heb ik – dat zal inmiddels zo'n 25 jaar geleden zijn – ook een hele serie avonden over dit onderwerp gehouden. Toen sprak ik ook over profetische jaren. Dat zouden dan geen jaren van 365 dagen zijn, maar van 360 dagen. Ik ken alle motieven, maar inmiddels moet ik erbij zeggen dat ik meer weet. Ook dat kan hoogmoedig geïnterpreteerd worden, maar het gaat hier gewoon over jaren, en dan bedoel ik zonnejaren.⟨/p> ⟨p>Stel je voor dat het waar zou zijn dat het hier gaat over jaren van 360 dagen, die profetische jaren. Weet u wat u dan zou krijgen? Een puinhoop. Dan krijgt u met recht een puinhoop, want het hele punt is dat het hele idee van sabbatsjaren juist gebaseerd is op de agrarische kalender van zaaien en oogsten. In het voorjaar, in de maand Nisan, werd er gezaaid en in de oogstmaand Tishri, die zevende maand waar het hier over gaat, werd er geoogst. Maar als je gaat zeggen dat die jaarweken jaren van 360 dagen waren, weet je wat je dan krijgt? Al heel gauw krijg je hetzelfde als wat je hebt op de moslimkalender, waarbij de ramadan de ene keer in juli valt en de andere keer in december wordt gevierd. Dat is namelijk een kalender die gebaseerd is op de maan, wat betekent dat de feesten iedere keer verspringen.⟨/p> ⟨p>Dat kan niet. De hele cyclus van sabbatsjaren was juist gebaseerd op de agrarische kalender. In het voorjaar, in de maand Nisan, werd er gezaaid en in de maand Tishri werd er geoogst. De zevende maand, heel simpel. Anders zou de tijd in no-time verspringen en klopt de agrarische cyclus niet meer. Dus dat hele concept van profetische jaren kunt u gewoon vergeten. En als u zegt dat u hier nog nooit van gehoord heeft, dan heb ik u nu vermoeid met een probleem dat u niet had; oftewel, ik heb u een antwoord gegeven op een ongestelde vraag. Ja, dat gebeurt wel vaker. Ik zeg het er nu even expres bij, omdat dit dikwijls zo beweerd wordt. Sterker nog, dit is wat er klassiek meestal over gezegd wordt: dat het hier gaat over profetische jaren.⟨/p> ⟨p>Mensen, het gaat hier over exact hetzelfde als wat de Hebreeër al kende, namelijk jaarweken, sabbatsjaren en jubeljaren. Zeventig weken zijn bepaald. Men zegt dan vaak dat dit staat voor 490 jaar. Ja, precies, maar dan vergeet men de jaren niet te delen. Je hebt namelijk na elke zevende sabbatsjaar een jaar dat erbij wordt geteld, namelijk zo'n jubeljaar. Dus zeventig sabbatsjaren staan wel degelijk voor in totaal 500 jaren. Ik kom daar straks nog even op terug; ik heb er een mooi diaatje van, dus mocht het u nu ontgaan zijn, dan ziet u dat zo dadelijk.⟨/p> ⟨p>En dan nog iets. Zeventig weken – jaarweken dus – zijn bestemd. Of liever gezegd: 'zijn bestemd' staat er eigenlijk niet; er staat 'wordt afgescheiden'. Dat woordje voor afscheiden betekent dat de termijn apart wordt gezet, geknipt en geselecteerd.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2026" title="Speel af vanaf 33:46">▶ 33:46⟨/button> ⟨span>De Zeventig Weken als Één Afgescheiden Eenheid⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ik heb het in de tekst vooral vetgedrukt en onderstreept, want er staat hier een enkelvoud. Er staat niet: zeventig weken zijn bestemd. Het is een enkelvoud. Het is dus niet 'zeventig weken zijn bestemd', maar 'zeventig weken is bestemd' of, eigenlijk letterlijk: 'wordt afgescheiden'. Wat is daarvan het belang? Het wordt gepresenteerd als een eenheid. Je zou natuurlijk kunnen zeggen dat je bij zeventig zevens moet zeggen dat deze 'zijn' afgescheiden; dat zou grammaticaal correct zijn. Maar dat staat er niet. Er staat: 'zeventig zevens wordt afgescheiden', niet 'worden'.⟨/p> ⟨p>Ik hoor sommige mensen misschien al denken: "Alsjeblieft André, ga je nu op zulke slakken een korreltje zout leggen?" Nee, dit is geen korreltje zout en het is ook geen slak. Dit is simpelweg nauwkeurig lezen en het is bovendien van groot belang. Die zeventig weken, die zeventig jaarweken, die vijfhonderd jaar worden gepresenteerd als een eenheid. Er werd zojuist teruggeblikt op een periode van vijfhonderd jaar, want dit was immers de afsluiting van die periode. Maar nu wordt er vervolgens vooruitgeblikt naar de toekomst, ook weer naar zeventig jaarweken, en die tijd wordt gepresenteerd als een eenheid waar je niet in moet knippen. Dat is wat er staat.⟨/p> ⟨p>Ik ga dat nu nog niet volledig uiteenzetten, maar dat is het belang hiervan. De volgende keer doen we dat wel, maar dat betekent dus dat we het over de jaarwisseling heen tillen. Ik kan u nu al waarschuwen: dat wordt een heel gevoelige kwestie. U zag het bij de aankondiging op de eerste dia: de titel van deze avond is 'De zeven en tweeënzestig weken'. Dat wil zeggen dat één week nog onbesproken blijft. Over dat wat na die negenenzestig weken gaat plaatsvinden, gaan we het vanavond niet hebben. Dat wordt inderdaad een plan voor 2016. Maar nu wijs ik u alleen op dit taalkundige gegeven: zeventig weken is bestemd. Het wordt gepresenteerd als een eenheid. Punt.⟨/p> ⟨p>Dit zeventigste jaar was de afsluiting van zeventig jaarweken. Er waren nu vijfhonderd jaren voorbij sinds Salomo, maar tevens is het de start van zeventig nieuwe jaarweken. Dit jaar is de schakel in de ketting, daarom heb ik ook dat plaatje van een ketting laten zien. Je hebt de zeventig weken die achter ons liggen, de tien cycli van jubeljaren die voorbij waren, en nu zegt God bij monde van Gabriël: "Zeventig weken wordt nu afgescheiden." Dat wil zeggen dat Hij gaat spreken met betrekking tot de toekomst. Het is dus ook de start van de navolgende vijfhonderd jaar.⟨/p> ⟨p>Het bijzondere is dat we ons tot dusver grotendeels hebben beziggehouden met terugblikken. Dat is de historietijd die inmiddels achter ons ligt. In 1 Koningen 6 lazen we bijvoorbeeld dat het het 480ste jaar na de uittocht was; dan is het historie. Maar nu gaan we iets werkelijk spectaculairs zien, want nu worden de komende vijfhonderd jaar aan Daniël geopenbaard. Gewoon op voorhand wat er gaat gebeuren. Voor God maakt dat geen enkel verschil. Hij kent het heden en overziet de toekomst. Of Hij nu spreekt over gisteren of over morgen, het is even betrouwbaar. En het is me nogal een tijd: vijfhonderd jaar, zeventig jaarweken die hier worden aangekondigd.⟨/p> ⟨p>Die zeventig weken hebben betrekking op "jouw volk" en op "de heilige stad". Voor Daniël was het niet moeilijk te begrijpen op wie dit betrekking had. Dit gaat niet over de natiën, maar over die ene stad in het Midden-Oosten. Die stad lag op het moment dat Daniël dit hoorde nog compleet in puin, maar over die stad gaat het. En het gaat over zijn volk, het volk Israël, of zo u wilt: het Joodse volk.⟨/p> ⟨p>Ik ga nu een aantal uitdrukkingen overslaan omdat ik die gereserveerd heb voor de volgende keer. Die hebben namelijk allemaal te maken met waar het op uitloopt na die negenenzestig weken. We krijgen hier zes oogmerken of doelstellingen te zien: om de overtreding te sluiten, om de zonden te verzegelen, om de ongerechtigheid te verzoenen en om een eeuwige gerechtigheid — een rechtvaardigheid van aionen — aan te brengen. Ik moet me nu echt inhouden, want ik zou er al van alles over willen zeggen, maar ik doe het expres niet.⟨/p> ⟨p>Eén ding is echter duidelijk: de zeventig jaarweken waar Gabriël het hier over heeft, lopen hierop uit. Je voelt wel aan dat dit alles te maken heeft met de Messiaanse tijd en met de Messias: zonden verzegelen, ongerechtigheid verzoenen, een gerechtigheid van aionen aanbrengen, om gezicht en profeet te verzegelen en om de heiligheid der heiligheden te zalven. Houd dit in gedachten en bewaar deze woorden in uw hart, zoals Maria dat deed. Dan gaan we daar de volgende gelegenheid over nadenken.⟨/p> ⟨p>Laten we eerst eens verder lezen. Er wordt tegen Daniël gezegd door Gabriël: "Weet dan en versta." Dat zijn twee dingen. Eerst krijg je iets te horen en dan weet je het, maar het begrip komt meestal later. Dat heeft te maken met intelligentie — niet in de zin van IQ, maar in de zin van begrip. Verstaan, weten waar het werkelijk over gaat. Weet dan en versta.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2544" title="Speel af vanaf 42:24">▶ 42:24⟨/button> ⟨span>Het Startpunt: Kores' Bevel tot de Herbouw van Jeruzalem⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Van de uitgang van het woord... om te doen wederkeren, om Jeruzalem te bouwen. We gaan dit zinsdeel voor zinsdeel bekijken, want ik vind het buitengewoon belangrijk om dit heel scherp te stellen. Er wordt hier namelijk iets essentieels tegen Daniël gezegd. 'Weet en versta: vanaf het uitgaan van het woord...' Deze uitdrukking zijn we ook al tegengekomen in vers 23; het is precies hetzelfde, het is identiek. Want wat lezen we daar? De vraag is: wanneer gaan die zeventig weken gerekend worden? Wat is het startmoment? Wanneer wordt de stopwatch ingedrukt? Vanaf welke tijd wordt deze termijn gerekend? Het is erg belangrijk om niet alleen te weten waar het op uitloopt, maar ook waar het begint. Waar beginnen we te rekenen?⟨/p> ⟨p>Er staat hier: 'vanaf de uitgang van het woord'. Dat wordt nader uitgelegd, maar eerst dit: deze uitdrukking komen we dus ook tegen in vers 23. Ik wees u er zojuist al op dat het identiek is. Daar werd tegen Daniël gezegd door Gabriël: 'Bij het begin van uw smeekbeden is er een woord uitgegaan. En ik ben gekomen om het jou mee te delen, want je bent zeer bemind. Let dus op het woord en sla acht op het gezicht.' Waarvan was dat woord uitgegaan? Het punt was dat de termijn van zeventig jaar van verwoesting van Jeruzalem was verstreken. Dat was de aanleiding voor Daniëls gebed, dat erin uitmondde dat hij uiteindelijk tegen God zegt: 'O Heer, toef niet lang.' Dat wil zeggen: laat niet af, de termijn is verstreken. 'Toef niet om Uws zelfs wil.' God had gesproken en Hij houdt altijd woord, en nu pleit Daniël als het ware op Gods belofte. Er staat geschreven dat Jeremia, een profeet van God, had gezegd: zeventig jaren. En nu was het zeventigste jaar aangebroken. Dan zegt hij: 'Toef niet.' Dat is zijn bede, en hij gaat daarbij diep door het stof.⟨/p> ⟨p>En wat is nu zo geweldig? Vanaf het begin van zijn smeekbeden is het woord uitgegaan en Gabriël komt het hem gewoon vertellen. De mededeling van Gabriël is in feite: 'Daniël, het woord is uitgegaan. Jouw gebed was: Heer, toef niet, en inmiddels kan ik je vertellen dat het woord al is uitgegaan, namelijk om Jeruzalem te doen herbouwen.' Dat is de aanleiding. Dus als hier staat: 'Weet dan en versta: vanaf de uitgang van het woord', dan weet je eigenlijk al meteen waar het over gaat, namelijk over het woord dat zojuist is uitgegaan. Daniël heeft het bij wijze van spreken net een minuut geleden gehoord: het woord is uitgegaan waar jij om gebeden hebt, namelijk dat Jeruzalem herbouwd zal worden. Dat moest toch gebeuren in dit jaar? Gabriël zei: 'Alsjeblieft, het is gebeurd, het woord is uitgegaan.'⟨/p> ⟨p>Dat was dus het einde van de zeventig jaren die door Jeremia waren voorzegd, en tevens is het het begin van een hele nieuwe periode van opnieuw zeventig jaarweken. Zeventig weken van jaren wordt afgescheiden voor jouw volk en de heilige stad. Waar het op uitloopt is een prachtig onderwerp, maar daar hebben we het nu niet over. De vraag is: vanaf wanneer moeten we rekenen? Dat staat hier: 'vanaf de uitgang van het woord'. En er staat nog bij, mocht het je ontgaan zijn: 'om Jeruzalem te doen wederkeren en te bouwen'. Vanaf dat moment. En wie deed dat? Dat was namelijk vervat in het woord dat zojuist was uitgegaan. En als u nog niet tevreden bent, dan heb ik er hier nog een. Wat had God ooit door Jesaja gezegd? En wat was Kores onder ogen gekomen? Dat was dit woord. De vorige keer heb ik de context van dat gedeelte wat uitgebreider laten zien, maar nu wijs ik u alleen even op het 28ste vers van Jesaja 44, dat is in dit verband meer dan genoeg. Daar staat dat God tot Kores zegt: 'Mijn herder, hij — Kores — zal al mijn welbehagen volvoeren.' Hoe dan? 'Door tot Jeruzalem te zeggen: het worde herbouwd, en bovendien: de tempel worde gegrondvest.'⟨/p> ⟨p>Dat was erg actueel, want beide lagen al zeventig jaar compleet in puin. Dat was het einde van de termijn. Daniël kreeg te horen: het woord is uitgegaan, de stad wordt herbouwd — door Kores. Ik leg grote nadruk op deze dingen. Ik kan me voorstellen dat u denkt: 'Ja André, dat begrijp ik nu wel.' Maar ik zal u vertellen: sla maar eens een boek open over deze materie. Het wordt bijna nooit zo gezien. Men zegt meestal dat dit pas veel later is gebeurd, in de dagen van Nehemia. Nogmaals, ik zeg dat helemaal niet kleinerend. Ik zou mezelf daarmee kleineren, waar trouwens niets mis mee is, maar ik meen het in alle ernst en oprechtheid. Het is dus helemaal geen waardeoordeel als je niet beter weet. Maar dit moet ik er ook even bij zeggen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2957" title="Speel af vanaf 49:17">▶ 49:17⟨/button> ⟨span>Het Probleem van Gangbare Seculiere Chronologie⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Dat is het laatste wat ik nog even wil zeggen voordat we gaan pauzeren. Het is zo belangrijk – het kwam zojuist al even ter sprake – om je uitsluitend op de Schrift te baseren. Voor mij is dit onderwerp pas echt gaan leven toen ik me inderdaad uitsluitend tot de Schrift wendde. In het verleden heb ik me vaker met chronologie beziggehouden, en altijd zocht je dan steunpunten in de gangbare chronologie.⟨/p> ⟨p>Let maar eens op, ik daag u uit: kijk eens een keertje naar boeken over Bijbelse chronologie. Dat gaat allemaal nog wel goed, totdat het over de zeventig jaarweken gaat. Want geheid dat ze altijd beginnen met het jaar van Artaxerxes Longimanus I; dat het in het jaar 445 voor Christus geweest moet zijn, of zoals sommigen zeggen: 458 voor Christus. Maar in ieder geval, dat zijn buitenbijbelse bronnen.⟨/p> ⟨p>Waarom zegt men dat? Men is niet door Bijbelstudie tot die conclusie gekomen, maar men doet het om de eigen tijdlijn in overeenstemming te brengen met de gangbare chronologie. Dat probleem heb ik dus niet, want ik denk: dat zal mijn zorg zijn. De Schrift is belangrijk. Als je alleen af zou gaan op de Schrift wat betreft het moment waarop deze zeventig jaarweken beginnen te lopen, dan is het – als u het mij vraagt, en u mag er uiteraard anders over oordelen, maar ik kan me nauwelijks anders voorstellen als je er onbevooroordeeld tegenaan kijkt – onmiskenbaar dat dit gaat over het woord dat Kores uitsprak, namelijk dat Jeruzalem herbouwd zal worden. Dáárover gaat het. Dáár beginnen die zeventig jaarweken te tellen. En waar je dan precies uitkomt, daar gaan we straks over leren.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3074" title="Speel af vanaf 51:14">▶ 51:14⟨/button> ⟨span>Messias de Vorst als Einddoel van de Negenenzestig Weken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Het laatste wat we zojuist voor de pauze hebben gezien, is dat die zeventig weken beginnen op het moment dat het woord uitging om Jeruzalem te bouwen. Dat kan niet missen, om meerdere redenen die ik zojuist al heb genoemd. Het staat vast dat dit slaat op het moment dat Kores het bevel gaf of het woord deed uitgaan om Jeruzalem, en meer specifiek de tempel, te herbouwen. Zowel Daniël 9 als Jesaja wijzen daarop.⟨/p> ⟨p>Dit betekent ook dat de zeventig jaren van Jeruzalems puinhopen, die nu achter de rug waren, direct aansluiten op de periode van vijfhonderd jaar of de zeventig jaarweken die nu zouden gaan komen. Als schakels van een ketting sluiten deze perioden op elkaar aan. Het was nog toekomstig en God spreekt daarover via de boodschapper Gabriël met grote nauwkeurigheid, alsof het al was gebeurd.⟨/p> ⟨p>Waar deze weken op uitlopen, is niet zo moeilijk: dat is op Messias de Vorst, of de bewindvoerder, zoals hij hier in de interlineair staat. Het verschil tussen die twee benamingen laat ik nu even voor wat het is. Messias de Vorst; hier staat gewoon het Hebreeuwse woord Mashiach, ons woord Messias. Dit vind ik werkelijk zo geweldig. Hier wordt tegen Daniël vijfhonderd jaar van tevoren gezegd wanneer de Messias zou komen. Kijk, we hebben profetieën waarin staat wie de Messias zou zijn, uit welke afkomst Hij zou komen, wat Hij zou doen, of Hij ontvangen zou worden of juist niet, dat Hij zou sterven en ten derde dage zou opstaan, enzovoort. Maar dit is zo uniek, want hier wordt met precisie aangegeven waar die weken op uitlopen.⟨/p> ⟨p>Ik zeg het eigenlijk niet helemaal goed: het is waar de negenenzestig weken op uitlopen. Die zeventigste week laten we even voor de volgende keer. Maar lees wat er staat. Er wordt gezegd dat het beginpunt vaststaat: de zeventig weken beginnen te lopen vanaf het moment dat het woord uitging om Jeruzalem te herbouwen. Dat verzin ik niet, dat staat er gewoon. En er staat bij: tot aan Mashiach, de Messias, Vorst. Waarom Hij zo genoemd wordt, bewindvoerder, daar gaan we het de volgende keer uitgebreider over hebben, want het volgende vers gaat daar namelijk dieper op in. Hier wordt alleen vastgesteld dat de periode tot op Mashiach de Vorst zeven weken en twee en zestig weken is.⟨/p> ⟨p>Het is eigenaardig dat het zo geformuleerd wordt en dat er niet simpelweg staat: negenenzestig weken. De NBG-vertaling is hier trouwens erg misleidend, met name in de weergave van dit zinnetje. De Statenvertaling is hier echter gewoon correct: tot op Mashiach de Vorst zijn zeven weken en twee en zestig weken. Er wordt hier dus een verdeling gemaakt in de termijn. Hoewel de zeventig weken worden voorgesteld als één geheel, worden hier zeven weken en twee en zestig weken onderscheiden. Dan resteert er natuurlijk nog één week, dat begrijpt u.⟨/p> ⟨p>Kijk, dan krijg je dus dit. U ziet op de dia tien cycli van jubeljaren: vijftig jaar, vijftig jaar, en dat tien keer. Dan kom je uit op in totaal zeventig jaarweken. Hier beginnen de zeventig weken te tellen, bij het woord dat uitgaat om Jeruzalem te herbouwen. En waar die zeven en twee en zestig weken — oftewel bijna de hele termijn van negenenzestig weken — eindigen, dat is op Mashiach de Vorst, of Mashiach de bewindvoerder. Daar eindigen ze. Tot op Mashiach de Vorst is zeven en twee en zestig weken.⟨/p> ⟨p>Die eerste zeven weken worden onderscheiden omdat het daarin gaat over de herbouw van de stad. De rest van de termijn eindigt hier. Je krijgt dus zeven weken en dan vervolgens nog eens twee en zestig weken. Zeven weken betekent zeven jaarweken, oftewel negenenveertig of, zo u wilt, vijftig jaren. Dat is een sabbatsjarencyclus. Na zeven jaarweken krijg je een jubeljaar. Maar laten we eerst nog even verder gaan.⟨/p> ⟨p>We zijn in ieder geval wijzer geworden. Tegen Daniël wordt gezegd: "Weet dan, versta en begrijp waar het begint en ook waar die negenenzestig weken, oftewel de zeven en twee en zestig weken, eindigen." Namelijk bij Messias de Vorst. Wat daarna gaat gebeuren, is nu niet het onderwerp. Het is genoeg om nu te weten dat het eindigt bij Messias de Vorst: zeven en twee en zestig weken. En er staat nog iets bij.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3491" title="Speel af vanaf 58:11">▶ 58:11⟨/button> ⟨span>De Herbouw van het Tempelplein en de Stadsgracht⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En hier is de Statenvertaling wat minder gelukkig. Daar staat 'de straten', maar letterlijk staat er gewoon in het enkelvoud: 'plein'. U ziet dat hier ook in de interlineair. ⟨em>Rechof⟨/em>, dat is eigenlijk iets breeds: een plein. Ik heb er 'tempelplein' met een vraagteken bij gezet. Over welk plein zouden we het anders hebben? Welk plein springt er nu echt uit? Hetzelfde heb je trouwens ook in Openbaring 11. In de pauze hadden we het er in een groepje nog even over; over die twee getuigen die dan op de straat liggen, of de 'brede straat', maar er staat eigenlijk gewoon 'het plein van de stad'. Ook daar gaat het over Jeruzalem. Welk plein bedoel je dan? Als er één plein uitspringt, dan is het uiteraard het tempelplein. Dat kom ik nog wel vaker tegen. Als je het in Den Haag over 'het Plein' hebt, dan weet je ook waar het over gaat. Het heet zelfs zo: Het Plein.⟨/p> ⟨p>Daar gaat het dus over: het plein en de grachten. Maar ook hierin is het eigenlijk enkelvoud. Er staat een woord dat 'een uitspringende hoek' betekent. Ik moet een beetje lachen om die vertaling 'grachten', want dan denk je niet direct aan Jeruzalem. Dan denk je meer aan Amsterdam of Leiden ofzo. Amsterdam wordt ook wel het 'Jeruzalem van het Westen' genoemd, maar dat zijn verkeerde associaties, dat begrijpt u. Het woord dat hier staat betekent dus een uitspringende hoek, en dan denk je aan een vestingwerk. Een hoek die uitspringt ter verdediging. Maar in ieder geval: er wordt iets herbouwd. Plein en uitspringende hoek, of gracht. Laat ik het zo zeggen: 'uitspringende hoek' klinkt een beetje vreemd als ik het zo weergeef, maar u weet nu wat er eigenlijk achter steekt. Plein en gracht zullen wederom gebouwd worden.⟨/p> ⟨p>Nu begrijp je eigenlijk ook meteen waarom hier gesproken wordt over zeven weken en tweeënzestig weken. Er wordt iets onderscheiden. Hoezo? Het enige wat ik kan vinden in de tekst, is dat het hier moet gaan over de herbouw van de stad. Ik zou geen andere suggestie weten. Waar die zeven en tweeënzestig weken op uitlopen, dat is op Messias de Vorst. Maar waarom dan die onderscheiding? Dat kan alleen maar hierin gelegen zijn: namelijk in die wederopbouw van de stad. Het staat er trouwens letterlijk; dat plein en die gracht keren terug. In de Statenvertaling wordt dat weergegeven met 'wederom gebouwd worden'. Ze worden gebouwd.⟨/p> ⟨p>Het is boeiend, want dit is namelijk de tijd die we kennen uit Ezra en Nehemia. Die boeken gaan daarover, over die herbouw van de stad. Als ik het daarover heb, dan gaat er altijd een liedje door mijn gedachten. Ja precies, een liedje van Elly & Rikkert: "Al ligt de hele stad in stukken, met zware stenen sjouwen wij. De God des hemels zal doen lukken, en daarom bouwen wij." Dat staat trouwens echt zo letterlijk in het boek Nehemia. De God des hemels zal het doen lukken en daarom bouwen wij. Dat waren mannen hoor, die gewoon in geloof leefden. Die tijd van Ezra en Nehemia, daar gaat het over. Ik wil u graag even meenemen naar die periode, want het is een zeer slecht begrepen tijd.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3744" title="Speel af vanaf 01:02:24">▶ 01:02:24⟨/button> ⟨span>De Chronologie van Ezra en Nehemia in Bijbels Perspectief⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Kijk, ik zei al: er is sprake van zeven weken, zeven jaarweken. Oftewel van negenenveertig jaren plus dat ene jubeljaar, een cyclus dus van een jubeljaar. En als je dan de boeken Ezra en Nehemia ernaast legt, dan kun je dat ook zo invullen. In die eerste vijftig jaar, in die eerste zeven jaarweken, is de stad herbouwd. En je leest in... Ik heb expres de bonnetjes er ook bij gelegd. Ik ga ze nu niet allemaal als schriftplaatsen projecteren, want dat zou echt te ver voeren. Ik wil even kortweg aanduiden waar het in die zeven weken over gaat en wat er gebeurd is.⟨/p> ⟨p>Je leest dat wanneer Kores dat woord doet uitgaan om Jeruzalem te herbouwen, er 42.000 mensen uit Babel naar Jeruzalem gaan. Daar wordt de fundering van de tempel gelegd en dat is allemaal onder leiding van Zerubbabel en de hogepriester Jozua (of Jeshua; de vertalingen geven hem verschillend weer). Maar dit tweetal komt iedere keer weer terug. In het tweede jaar van de terugkeer wordt er met de herbouw begonnen. Het fundament wordt gelegd. Trouwens, het eerste wat ze doen voordat de tempel herbouwd wordt, is het altaar herstellen. Er hoeven dus helemaal geen bouwwerkzaamheden voor verricht te worden; alleen het altaar wordt hersteld zodat de altaardienst meteen kon beginnen.⟨/p> ⟨p>In het tweede jaar — ik zei al, hier staat een tekst bij waar u dat terugvindt — beginnen ze de herbouw van de stad. Het fundament wordt gelegd en dat geeft veel voeten in de aarde. Heel veel tegenwerking. Eigenlijk gaan de boeken Ezra en Nehemia met name ook over al die strubbelingen van binnen en van buiten. Zowel in het binnenland als in het buitenland geeft het veel tegenwerking. In elk geval wordt voor vele jaren de herbouw zelfs gestaakt, dat lees je in Ezra 4. Als ik me niet vergis, vindt er een jaar of achttien, negentien niets plaats en kunnen ze niet verder.⟨/p> ⟨p>Dan wordt de herbouw weer hervat onder leiding van datzelfde tweetal, Zerubbabel en Jozua. Dat is dan in het tweede jaar van Darius, die ook de titel Artachastsa had. Dat is geen naam trouwens. Over wat ik nu vertel, is een heleboel gedoe. Tik het maar eens in op internet: 'chronologie van Ezra en Nehemia'. Je krijgt ontzettend veel artikelen; er is een heleboel gedoe over. Maar ik zei al: we houden ons gewoon puur aan de Bijbelse gegevens. Wij hebben dus niet het probleem om het te matchen met de gangbare chronologie. Dat probleem heb ik gewoon niet met dit uitgangspunt. En als u zegt: "Ja, maar dat probleem heb ik wel," dan zeg ik: nou, gefeliciteerd, zoek het maar uit. Ik weet één ding: de Schrift klopt, en de rest is heel veel nattevingerwerk. Als het gaat over deze periode, echt waar, er is zoveel nattevingerwerk bij. Men weet het niet zeker; het is allemaal gissen. Daarom ben ik zo blij met dit solide fundament.⟨/p> ⟨p>In ieder geval, in het tweede jaar van Darius — die later Artachastsa genoemd werd, wat eigenlijk een titel is die 'grote koning' betekent — wordt de herbouw van de tempel weer hervat. Dat is ook de tijd van de profeten Hagaï en Zacharia. Als je Hagaï en Zacharia leest, dan staat dat er ook bij, en ook in Ezra wordt dat gezegd. Het vond plaats onder de support van beide profeten. Zo'n tijdframe is buitengewoon handig, kan ik u vertellen. Het is goed en belangrijk om het verhaal te begrijpen, want anders weet je niet hoe je die dingen moet plaatsen. Dat is altijd een probleem.⟨/p> ⟨p>In het tweede jaar beginnen ze en in het zesde jaar van koning Darius is het werk gereed. Ze hebben er sinds de hervatting dus in totaal vier jaar over gedaan. U ziet, dit is iedere keer niet op schaal, maar ongeveer iedere keer is dit een jaarweek: zeven jaar, zeven jaar, zeven jaar. Als het in het zesde jaar gereed is, dan pas arriveert Ezra, de priester en schriftgeleerde uit Babel. Dat is in het zevende jaar van Darius Artachastsa. Ook hier heb ik de bonnetjes er weer bij gedaan: dat is dus daarna. Ezra was er niet meteen bij betrokken, pas later.⟨/p> ⟨p>En nog weer een tijd later, namelijk in het twintigste jaar van Darius Artachastsa, arriveert Nehemia, de landvoogd. Hij gaat dan ook daadwerkelijk beginnen met de herbouw van de muren en van de stad in zijn geheel. Je leest van Nehemia dat op een gegeven ogenblik zijn gezicht zo bedrukt staat — dat lees je in Nehemia 2. De Perzische koning vraagt: "Wat is er aan de hand?" Nehemia zegt dan: "Het gaat helemaal niet goed met de herbouw van de stad en van de muren. Die zijn weer kapotgemaakt." Er waren zoveel strubbelingen. Nehemia, die een hoge positie had, krijgt dan toestemming om naar Jeruzalem te gaan om de klus te klaren. In tweeënvijftig dagen klaart hij de klus van de muren die opnieuw verwoest waren. Dat bedoel ik nou met strubbelingen. In tweeënvijftig dagen heeft hij de muren hersteld, en in totaal doet hij er nog twaalf jaar over voordat hij al die hervormingen heeft doorgevoerd en de stad in haar totaliteit is herbouwd. Dat is dan het tweeëndertigste jaar van deze Darius.⟨/p> ⟨p>Waarom zeg ik dit nou? Om inzicht te geven in die zeven weken die in Daniël 9 zo genoemd worden. Daniël 9 geeft inderdaad de hint dat het gaat over de herbouw van de stad. Welnu, die herbouw van de stad en de tempel heeft in totaal één cyclus van sabbatsjaren, of een jubeljaarcyclus, in beslag genomen: zeven weken, zeven jaarweken. Dat is deze periode, de periode van Ezra en Nehemia.⟨/p> ⟨p>En dan breekt zogenaamd de intertestamentaire periode aan. Heeft u daar wel eens van gehoord? Met die intertestamentaire periode bedoelt men de tijd tussen de beide testamenten. Het Oude Testament sluit af met deze tijd, de herbouw van de stad. Aan het eind heb je dan nog Maleachi, maar dat is even een verhaal apart. In ieder geval is er dan een paar honderd jaar 'leeg'; dat wil zeggen dat het in de Bijbel niet beschreven wordt. Nou ja, Daniël spreekt daarover: dat zijn die tweeënzestig weken. Dat is voor het grootste gedeelte dus de tijd tussen het Oude Testament en het Nieuwe Testament. Je hebt dan na de Perzische koningen... dit was allemaal nog in het Perzische Rijk. Trouwens, die periode is veel korter geweest dan in de gangbare chronologie. Daar ga ik u verder niet mee vermoeien.⟨/p> ⟨p>Dat plaatje wilde ik nog even laten zien. Ik ben er in de pauze nog mee geconfronteerd, want soms kan iets... Is dit beschamend? Nee, zo bedoel ik het niet. Kijk, ik waarschuw u even: als u deze dingen die ik vanavond vertel na gaat kijken en u gaat zien hoe dat elders beweerd wordt, dan krijgt u zo'n schema. Dan zeggen ze: "In het jaar 536 voor Christus had je Kores, en dan pas in het jaar 457 voor Christus — dat is dus een gigantisch lange tijd — krijg je Ezra, en dan nog weer een aantal jaren later komt Nehemia." Die periode is volgens hen dus pakweg 75 jaar langer dan wat ik u nu verteld heb vanuit Ezra en Nehemia. Waarom zegt men dat? Dat zegt men...⟨/p> ⟨p>Men probeert de Bijbelse chronologie te matchen met de gangbare chronologie en dan gaat men ermee – sorry dat ik het zeg – klooien. Want dat is wat er gebeurt. Het is niet op grond van de Bijbelse gegevens. Men gaat dan te werk alsof het een puzzel is: je hebt niet het goede stukje, maar je vindt dat het hem tóch moet wezen. Je bent het zoeken zat en dus ga je forceren. Het klopt niet, nee, het klopt niet. Maar goed, je moet toch wat. In die sfeer ligt het.⟨/p> ⟨p>Ik zal u vertellen – en dat zeg ik zonder enig dédain – dit is een plaatje van mijn eigen website. Toen ik in 2005, dat is dus tien jaar geleden, hier een Bijbelstudiedag in Rijnsburg over gaf, heb ik dit ook zo laten zien over Kores, Ezra en Nehemia. Dat was geheel te goeder trouw, maar ik moet u zeggen, lieve mensen, dat ik er nu anders tegenaan kijk. Het hele verhaal dat die zeventig weken pas bij Nehemia zouden beginnen en niet bij Kores, is leuk gevonden, maar het heeft slechts één motief: aansluiting vinden bij de gangbare chronologie. Het is niet op grond van de Schrift. Lievere koekjes worden er niet gebakken, zei mijn grootmoeder altijd, en zo is het. Als je dat probleem niet hebt en de gangbare chronologie laat voor wat die is, maar je baseert je puur op de Bijbel, dan weet je: hier moet je beginnen te rekenen. Dat is het verhaal.⟨/p> ⟨p>Die gangbare chronologie klopt van geen meter. Ook die hele Perzische koningslijsten – misschien dat ik het daar bij een andere gelegenheid nog eens even over moet hebben – zijn veel te lang. Het is hetzelfde als met die Egyptische koningslijsten. De gangbare chronologie is vooral gebaseerd op wat Egyptologen enzovoort beweren over die farao-periodes, maar er worden dingen dubbel geteld of men ziet een titel aan voor een persoonsnaam, bijvoorbeeld Artachsasta. Dan krijg je een heel gedoe. Nee, deze getallen kun je gewoon vergeten.⟨/p> ⟨p>Als we nu gewoon vanaf het begin beginnen en de chronologie opbouwen vanaf Adam – we hebben het gezien: 2000 jaar, 500 jaar, 500 jaar, 500 jaar, 500 jaar – dan is dit gewoon 3500 jaar sinds Adam. Hoeveel dat voor Christus was, daar gaan we het inderdaad de volgende keer over hebben. Hoewel, ik wil nog even dit zeggen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4515" title="Speel af vanaf 01:15:15">▶ 01:15:15⟨/button> ⟨span>De Tweeënzestig Weken in de Benauwdheid Der Tijden⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Dit zal zijn in benauwdheid der tijden. Deze hele periode waar Daniël hierover geïnformeerd wordt, zal een tijd zijn van grote druk. Beklemming, ziet u? Beklemming van tijden. Kijk het maar na in Ezra en Nehemia. Israël had feitelijk geen zelfstandig volksbestaan; men was altijd onder de voet. Men had in feite ook geen koningschap meer; er regeerde geen Davidische koning. De troon van David, die bij de verwoesting van Jeruzalem in de dagen van Nebukadnezar leeg kwam te staan, is sindsdien nooit meer hersteld. Die troon is vacant, hij staat gewoon leeg. De Bijbel zegt echter dat die troon weer hersteld gaat worden. Dat is precies wat elke Jood weet. Waarom? Omdat de Schrift het zegt: de Zoon van David komt. En Hij is er; wij weten wie Hij is. Hij heeft Zich vandaag de dag teruggetrokken, maar Hij is er. Die Zoon van David zal straks acte de présence geven en Hij zal dan in Jeruzalem heersen.⟨/p> ⟨p>Maar sinds Jeruzalem weer herbouwd werd onder Kores, is de troon van David nooit hersteld. Er heeft geen koning uit het huis van David meer geregeerd en er was sprake van een enorme druk. We leven nu in december en wij hebben Sinterklaas en de kersttijd, maar de Joden hebben ook hun eigen gedenkdagen. Momenteel is het, als ik me niet vergis – ik zeg het onder enig voorbehoud, maar ik meen dat het momenteel Chanoeka is. Chanoeka is een herdenking die herinnert aan deze periode, aan de benauwdheid der tijden onder de Makkabeeën. Het was een tijd waarin gruwels plaatsvonden onder Antiochus Epiphanes, die bijvoorbeeld varkens ging offeren op het tempelplein, enkel om de Joden te treiteren en te vervolgen. Het zijn vreselijke tijden geweest. Soms waren er bevrijdingen, maar het was precies zoals Daniël het hier aangeeft en beschrijft: het was in benauwdheid van tijden.⟨/p> ⟨p>Die herbouw gedurende die zeven weken, maar ook de daaropvolgende tweeënzestig weken, daar is de hele historie gewoon duidelijk over. De Bijbel zegt daar verder niets over; het is de tijd waarin geen Bijbelboeken meer gevormd zijn. Ezra heeft daar de laatste hand aan gelegd. We hebben de tijden van de Perzische koning gehad, daarna kreeg je het Griekse rijk van Alexander de Grote, dat ook weer uit elkaar viel, en vervolgens de tijd van de Romeinen.⟨/p> ⟨p>Om het eventjes op een rijtje te zetten: in het jaar 3500 AH ging het woord uit om Jeruzalem te herbouwen. Dan krijg je de eerste zeven weken, de zeven jaarweken waarin de stad herbouwd wordt – een periode van 49 of 50 jaar. Die zeven weken en de daaropvolgende tweeënzestig weken voeren ons naar Messias, de Vorst en Bevelhebber. Dit zou een periode zijn van in totaal – dat wil zeggen, als je die zeventigste week er ook nog even bij rekent – in totaal 500 jaar, oftewel zeventig jaarweken. En ja, nu wilt u natuurlijk weten hoe dat precies zit.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4755" title="Speel af vanaf 01:19:15">▶ 01:19:15⟨/button> ⟨span>Cliffhanger: de Uitroeiing van de Messias Na de Tweeënzestig Weken⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Hoe gaat dit nu verder? Nou, ik zal u dit vertellen. Daar gaan vers 26 en het navolgende vers over. Ik ga het nu nog niet helemaal uitleggen, maar over een cliffhanger gesproken: dat is wel het mooie van zo'n studie over chronologie, je hebt altijd weer een cliffhanger. Iedere keer heb ik weer een nieuwe periode en in dit geval is dat ook zo. De grote climax van die zeventig weken moeten we namelijk nog krijgen.⟨/p> ⟨p>Het begint bij het einde van die negenenzestig weken, aan het einde van die zeven en tweeënzestig weken. Wat zal er dan gebeuren na die tweeënzestig weken? Dan zal Mashiach, de Gezalfde, de Christus, worden uitgeroeid. Maar het zal niet voor Hemzelf zijn; eigenlijk zal Hij niets hebben. Enzovoort, enzovoort. Dat is wat er zal gaan plaatsvinden na die zeven en die tweeënzestig weken.⟨/p> ⟨p>Nu heb ik u vanavond alleen maar willen vertellen wat er gebeurde in die negenenzestig weken. Ik hoop dat dat inmiddels wel helder is geworden. En ik hoop vooral ook dat het duidelijk is over wat voor periode we praten: we hebben het over jaarweken, de cycli van sabbatsjaren. Het is ook helder, lijkt mij, waar die jaarweken beginnen, namelijk vanaf het moment dat het woord uitging om Jeruzalem te herstellen. Daar begint het. Er vangen zeven jaarweken aan van de herbouw en vervolgens volgt er nog een hele lange periode van tweeënzestig jaarweken, die uitmonden bij Mashiach, Die daarna, na die tweeënzestig weken, uitgeroeid of afgesneden zou worden.⟨/p> ⟨p>Ja, en daar gaan we het dus inderdaad de volgende keer over hebben. Ik weet niet precies welke datum dat is, maar dat is volgend jaar, op 9 januari. Hoop ik? Nou ja, in ieder geval, dat maakt niet uit, we zoeken dat uit. Oudejaarsavond... dat wordt vuurwerk! Berg u maar, want er moeten wel wat varkentjes gewassen worden. Dat heb je met onreine dieren, die moeten dan gewassen worden. Ach u, dat valt me reuze mee zeg, dat had ik nooit gedacht.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4947" title="Speel af vanaf 01:22:27">▶ 01:22:27⟨/button> ⟨span>Vragenronde en Afsluitend Dankgebed⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Heeft u misschien nog een dringende vraag of opmerking? Hans? Over de zalving... Nee, je bedoelt die negenenzestigste week? Ja, die zeventig jaarweken zijn inderdaad vijfhonderd jaar. Ja, ik bedoel het zo op dit moment. Dat is 90, 150... Maar ook daar gaan we het de volgende keer over hebben. Het is echter heel belangrijk: op de een of andere manier is het einde van deze periode van 7 en 62 weken tevens de introductie van de Masjiach. In het Hebreeuws zeg je dus 'gezalfde'. Vindt daar dan een zalving plaats? En hoe dan? Welke zalving?⟨/p> ⟨p>Ja precies, dat is het punt. Want na die 7 en 62 weken zal de Masjiach worden uitgeroepen. Dat zal erna zijn. Maar tot op dit moment zal de Masjiach zich aandienen: de Masjiach, de Gezalfde. Ik hoop dat dat inmiddels duidelijk is geworden. Het kan u na deze serie bijna niet meer ontgaan zijn. We zijn nu aan het einde van de vijfde avond, en het is zo geweldig hoe God alles plaatst in de tijd. Als er iets is waar ik enorm door onder de indruk ben geraakt, dan is het wel dat God alles perfect plaatst en timet. Hij doet dat niet zomaar, maar met uiterste precisie. Met dezelfde precisie waarmee Hij spreekt over het verleden, doet Hij dat ook over de toekomst.⟨/p> ⟨p>Dit is in wezen van dezelfde orde als wat God ooit tegen Abraham had gezegd over die vierhonderd jaren die zouden eindigen bij de exodus uit Egypte. Dat was inderdaad tot op het jaar en zelfs de dag nauwkeurig. Hier hebben we weer zo'n periode, een periode van zeventig jaarweken, oftewel vijfhonderd jaar. Weer vijfhonderd jaar. Dat kan toch allemaal geen toeval zijn? Iedere keer stuit je daar weer op. Eerst die periode van tweeduizend jaar, en dan vier keer vijfhonderd jaar, wat ook weer tweeduizend jaar is. En daarna krijgen we trouwens nog een keer tweeduizend jaar, maar daar zitten we nu middenin. Dat is voor de volgende keer. Het wordt steeds boeiender.⟨/p> ⟨p>Als je het over de Masjiach hebt, is de eerste vraag: waar gaat dit over? Gaat het over Zijn geboorte? Gaat het over het moment dat Hij Zijn openbare optreden begint en gezalfd wordt? En met welk jaar van onze jaartelling valt dat dan samen? Eén ding is duidelijk: bij die Masjiach zijn we nog maar zeven of acht jaar verwijderd van het jaar 4000 AH. Daarom wordt de vraag straks zo boeiend in welk jaar we nu eigenlijk zitten. Dat is een vraag die echt leeft. Hoeveel jaar zitten we nog van het jaar 6000 af?⟨/p> ⟨p>Ik wil de dingen hier rustig opbouwen, blok voor blok. Bij alles wat ik zeg, wil ik de 'bonnetjes' erbij leveren. Tot dusver heb ik dat naar mijn beste vermogen gedaan, zodat u weet: oké, zo staat het er. Ik overweeg de schriftplaatsen waarop het gebaseerd is en het is aan u om dat te checken. Aan spectaculaire dingen en voorspellingen doen we niet. God voorzegt, God voorspelt niet. Ik wil niet voor de fanfare uitlopen. Maar het komt wel ter sprake, want we gaan het hebben over deze Masjiach en wanneer Hij is uitgeroepen, over die zeventigste week en over de tijd die dan nog rest. Want dan krijg je weer een periode van tweeduizend jaar.⟨/p> ⟨p>Ik stel voor dat we het hierbij laten voor vanavond. Wat is het mooi om in een donkere wereld — en dat zeg ik niet alleen omdat het nu december is — ons te laten voorlichten door het Woord. Door God die zegt: "Zo zal het gaan." Daar kun je blind op varen. Dat vind ik het mooiste wat er is en dat wens ik iedereen toe. Laten we afsluiten met dankgebed.⟨/p> ⟨p>Trouwe God en Vader, wij danken U dat U die grote God bent die alles plaatst en alles perfect in handen heeft. U timet en doet alles zoals U dat hebt gepland, en U wijkt daar nooit een millimeter vanaf. U toeft niet, maar U doet precies wat U hebt aangekondigd. Wat is het geweldig om op zo'n belofte te mogen bouwen, op een Woord dat zwart-op-wit staat geschreven. Wat een geweldig uitzicht mogen we hebben bij een God die Zijn beloften met betrekking tot ons, met betrekking tot Israël en de heilige stad, met betrekking tot de natiën en de hele schepping gaat vervullen op een onovertroffen wijze. Ook al gaat het door diepe wegen, door oordelen en gerichten heen, U gaat alles op Zijn plek zetten — op Uw plek, de plaats die U daarvoor hebt bestemd.⟨/p> ⟨p>Dat mogen we allemaal aan U overlaten. Heer, we danken U dat we daarom mensen mogen zijn met rust in het hart, die in vrede alles mogen overgeven aan de God die geen fouten maakt. Daardoor hebben we niet alleen vrede, maar ook vreugde en een hoopvol perspectief. We danken U dat U ons zo nauwkeurig op de hoogte stelt, zodat we dit uitzicht mogen hebben. Verlicht onze ogen, zodat we werkelijk mogen stralen en in een donkere wereld Uw licht mogen verspreiden. Wij danken U in de naam van Hem, de Masjiach, die gekomen is, gestorven is, maar — wat nog veel meer is — is opgestaan. Hij is de Zoon van David die te zijner tijd ook Zijn plaats zal innemen. Heer, wat een verwachting en wat een tijd gaan we nog beleven. We danken U voor alles wat U ons geeft. Amen.⟨/p>