⟨h3 id="hoofdstuk-1" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="0" title="Speel af vanaf 00:00">▶ 00:00⟨/button> ⟨span>Terugblik op Paulus' Komst in Athene⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Deze twintigste avond in de serie neem ik u weer mee naar Handelingen 17. De vorige keer hebben we al een kort stukje gelezen van die beroemde toespraak, het beroemde optreden van de apostel Paulus daar op de Areopagus in Athene. Het lijkt mij een nuttige zaak om even terug te blikken, zoals we dat gebruikelijk zijn te doen.⟨/p> ⟨p>We lazen in het begin van hoofdstuk 17, vers 1 tot en met 14, over hoe Paulus in Thessalonika komt en daar drie sabbatten achtereen de Schriften opent. Vanuit de Schriften toont hij aan dat Jezus de beloofde Christus is, de beloofde Messias. Vervolgens ontstaat daar een enorm tumult, waardoor hij genoodzaakt was om met zijn medewerkers Silas en Timotheüs naar Berea te gaan. Daar wordt hij heel anders ontvangen, althans aanvankelijk. Daar waren de spreekwoordelijke Bereeërs: mensen die dagelijks de Schriften nagingen of deze dingen die hij naar voren bracht inderdaad zo waren. Maar dat duurde niet zo lang, want ook daar kwam er van Joodse zijde vanuit Thessalonika enorm veel verzet. Dus ook daar moest Paulus weer maken dat hij wegkwam.⟨/p> ⟨p>Onder begeleiding lees je dan dat hij gevoerd wordt naar Athene. Dat is nog een heel eind zuidelijker. Als hij in Athene is, wordt Paulus’ geest – laten we het nog even voor de precisie nalopen wat we tot dusver hebben gezien – getriggerd door de enorme afgoderij. Zijn geest wordt geprikkeld omdat de stad vergeven was van afgoden. Wij zouden zeggen: het was vol van religiositeit, vol van godsdienstigheid, vol van idolen. Ons woord idool komt uit het Grieks en dat betekent afgod. De stad was vol van religiositeit, maar met al die goden bewees men feitelijk dat men dé God niet kende.⟨/p> ⟨p>Je leest ook dat daar een synagoge is. In de synagoge hield Paulus samensprekingen met de Joden, dat staat in vers 17, en ook met de godvereerders die altijd in de Handelingen een grote rol spelen. Maar ook op de markt is hij dagelijks te vinden en spreekt hij met degenen die hij daar aantreft. Dan lezen we dat er een paar filosofische scholen genoemd worden: vertegenwoordigers van de Stoïcijnen en van de Epicureërs. Als we in Athene zijn, bevinden we ons echt in het hart van de Griekse wereld en tot op de dag van vandaag staat Athene eigenlijk symbool voor filosofie. Zelfs de hele westerse wijsbegeerte vindt haar oorsprong in dat wat in Athene ooit, al ver voor onze jaartelling en dus voor de dagen van Paulus, is gedebiteerd en naar voren gebracht. Er zijn natuurlijk grote namen, waarvan we er vanavond nog een paar zullen noemen als we eraan toekomen. Hier worden dus de Stoïcijnen genoemd, de Epicureërs en hun navolgelingen die er dergelijke filosofieën op nahielden.⟨/p> ⟨p>Zij zijn benieuwd naar het nieuwe dat Paulus te melden heeft. We lezen tussen de bedrijven door in die verzen dat de Atheners daar heel erg tuk op waren; ze deden niet liever dan nieuwe dingen horen. Dat Paulus inderdaad iets nieuws te melden heeft, was hen wel duidelijk. Ze hoorden hem namelijk over een Jezus en over Anastasis spreken. Anastasis is het Griekse woord voor opstanding. Maar zij dachten, terwijl ze hem hoorden over Anastasis en over Jezus, dat dit de namen waren van goden die zij nog niet kenden: nieuwe goden. Er staat letterlijk het woordje demonen, maar dat is een neutraal begrip. Ik heb dat de vorige keer ook benadrukt: het woord demon is in wezen een neutraal begrip, het was helemaal geen aanval. Bij ons is een demon min of meer gelijk aan een boze geest, maar dat is niet de Bijbelse gedachte. Natuurlijk zijn er boze geesten, daar niet van, maar je kunt geen isgelijkteken zetten tussen een boze geest en een demon. Een demon is gewoon een god van de volkeren. Demonen zijn de goden der volken. Ik heb daar de vorige keer de bewijzen bij gelegd, dus dat doe ik nu verder niet, maar in ieder geval hoorden zij Paulus spreken en namen noemen waarvan zij dachten dat het godennamen waren. Dat klopte slechts voor de helft, wat betreft Jezus en Anastasis. Dat was nieuw voor hen, want die goden kenden zij nog niet; die demonen waren hen onbekend.⟨/p> ⟨p>Nieuwsgierig vragen zij wat hij daarover zou willen vertellen. Ze nemen hem dan mee, zo lezen we in vers 19, naar de Areopagus. Areopagus betekent letterlijk de heuvel van Ares, en Ares is de naam waar ons woord Mars weer van afgeleid is, de god van de oorlog. Dat was een beroemde plaats in Athene, de Areopagus, want daar zetelde namelijk het gerechtshof. Ze nemen hem naar die plaats mee. Dat zal geen officiële zitting geweest zijn, maar ze nemen hem wel mee naar het centrum van de stad en naar dat tribunaal. Ze willen van hem vernemen wat die nieuwe leer van hem behelst en wat dat inhoudt. Daar zijn we nu ongeveer aangekomen. Behalve dan nog dit.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-2" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="429" title="Speel af vanaf 07:09">▶ 07:09⟨/button> ⟨span>Aanknopingspunt: het Voetstuk voor de Onbekende God⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Paulus begint zijn toespraak met een waarneming. Dat is zijn binnenkomer en die is werkelijk onovertroffen. Het is geweldig zoals hij daar zijn publiek meteen weet te triggeren. Nu gebruik ik die term eens een keer in verband met Paulus zelf. Dat wil zeggen: hij werd getriggerd, maar wat hij vervolgens deed, was zijn publiek triggeren, prikkelen. En wel doordat hij hen erop wijst – en dat was hen allemaal bekend – hij zegt: "Ik was in jullie stad en ik zag een altaar gewijd aan de onbekende God."⟨/p> ⟨p>Maar dat is niet een altaar, dat is letterlijk een voetstuk. Gewoon een sokkel. Ze zagen een sokkel met een inscriptie waarop geschreven stond: "Aan een onbekende God". Dus met al die goden die ze hadden, realiseerden ze zich wel dat het natuurlijk niet compleet was. Als er zoveel zijn, dan weet je nooit of het er genoeg zijn. Die was gewijd aan een onbekende God. Ik blijf het altijd erg mooi vinden dat daar inderdaad 'voetstuk' staat, een sokkel. Want dat maakt het vanzelfsprekender.⟨/p> ⟨p>In alle vertalingen staat voor zo’n woord het woordje 'altaar', en dat is in ieder geval een fout woord. Want het woordje 'altaar' komt weliswaar vaak voor in het Nieuwe Testament, maar dat is gewoon een heel ander woord. Hier staat een woord dat afgeleid is van 'voet'. En het laat zich ook heel gemakkelijk begrijpen: een voetstuk met daarop niets. Want het was gewijd aan de God die ze niet kenden. Al die andere goden konden ze afbeelden; die hadden een bepaald uiterlijk. Maar een onbekende God kun je niet uitbeelden. Dan kun je alleen maar een sokkel met een inscriptie maken; aan Hem was die gewijd. Die God kon je niet zien.⟨/p> ⟨p>Eigenlijk is dat om die reden alleen al zo'n prachtig aanknopingspunt van de apostel Paulus. Door te zeggen: "Nou, die God..." Laten we meteen maar beginnen in vers 23, want daar zijn we de vorige keer bij gebleven. Als hij opgemerkt heeft dat hij dat in hun stad had aangetroffen – en waarschijnlijk doelde hij op iets wat zijn publiek ook gewoon allemaal nog kende; zij kenden dat voetstuk, die sokkel met die inscriptie – dan zegt hij: "Wat jullie dan eerbiedig bejegenen, dat kondig ik jullie aan." Dat wil zeggen: jullie bejegenen het eerbiedig, maar zonder het te kennen.⟨/p> ⟨p>Ja, dat was gewijd aan the onbekende God. Het kan zijn dat ik er de vorige keer ook al even op gewezen heb, maar hier staat een woord waarvan ons woordje 'agnost' afgeleid is: onbekend. Een agnost is eigenlijk ook bij ons een filosofische richting. Je hebt atheïsten... Kijk, in vroeger tijden waren de mensen in Athene polytheïsten. Ze kenden vele goden. Of er toen al zoiets bestond als atheïsme, dat vraag ik me af. Ik lees daarover niet in de Bijbel. En het loutere feit dat men het toen nog niet kende, pleit niet voor evolutie. Ik bedoel in die zin dat het feit dat we het nu wel kennen, geen ontwikkeling ten goede is.⟨/p> ⟨p>Maar in ieder geval: atheïsme. Er zijn vandaag de dag ook vele mensen die zich afficheren als je aan hen vraagt: "Wat ben je?" Dan zeggen ze: "Ja, ik geloof wel dat er iets is." Dat noemen ze ook wel wat gemakkelijker het 'ietsisme'. Ietsisme. Er moet iets zijn, wat natuurlijk erg vaag is. En iemand die een agnost is, die zegt: "Ik weet het niet." Die doet daar dus helemaal geen uitspraak over. Dat is het woord dat hier dus gebruikt wordt.⟨/p> ⟨p>Nou: "Wat jullie dan zonder te kennen vereren, eerbiedig bejegenen... dat kondig ik jullie aan. Jullie geven hiermee aan: er is een God die wij niet kennen, die we ook niet kunnen afbeelden. Wel, die God, die predik ik jullie." En dat is niet zomaar een god uit het grote, enorm veelomvattende Pantheon. Pantheon betekent... 'pan' betekent 'alles' of 'alle', en 'theon' betekent 'goden'. Dus de hele verzameling van goden. Nee, dit is er een van de totaal andere woorden.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-3" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="747" title="Speel af vanaf 12:27">▶ 12:27⟨/button> ⟨span>De Basis van de Toespraak: de Ene God⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En dan begint hij zijn eigenlijke toespraak. Alles tot dusver, tot en met vers 23, is alleen maar inleiding; dat wat hij had waargenomen. En nu zegt hij: "Dat wat jullie niet kennen, maar wel vereren, dat kondig ik jullie aan." De God — kijk, hier staat het weer. Dat wil zeggen: de ene God. Ik heb u er al heel dikwijls op gewezen en ik blijf dit doen. Waarom? Omdat de tekst in het Nieuwe Testament zo vaak spreekt over "de God". Ik weet dat het ook een algemeen Grieks fenomeen is dat er heel vaak een bepaald lidwoord staat voor een zelfstandig naamwoord, maar dit is zoveelzeggend. Er staat niet zomaar "God", nee, er staat "dé God". Dat wil zeggen: de ene God.⟨/p> ⟨p>Daar begint Paulus’ eigenlijke toespraak mee: de ene God. En dat is de basis van alles. Begrijp me goed: Paulus werd uitgenodigd omdat de mensen op de markt namen hadden vernomen als Jezus en Anastasis. Je zou dus kunnen denken dat als Paulus uitgenodigd wordt om daarover te spreken, hij meteen van wal zou steken over Jezus. Maar dat doet hij niet. Het is eigenlijk nog sterker: de naam van Jezus wordt in deze toespraak helemaal niet genoemd. Daar is hij ook niet aan toegekomen, want op een gegeven moment wordt hij gewoon afgebroken. Je kunt het Paulus dus ook niet kwalijk nemen, want halverwege zijn toespraak werd hij al afgekapt toen hij over dat on-Griekse fenomeen ging spreken; die on-Griekse waarheid van de opstanding, de Anastasis dus.⟨/p> ⟨p>Maar goed, Paulus begint dus niet over Jezus, maar hij begint over de ene God. Ik kom straks trouwens nog even terug op een vergelijkbare tekst in Handelingen 13. Ik wijs daarop omdat we al eerder hebben gezien hoe Paulus een toespraak hield voor een volstrekt heidens publiek. Dat wil zeggen: niet in de synagoge, maar daarbuiten, waar men er allerlei filosofieën op nahield en vele goden kende. Dat was in Lystra het geval — we hebben het daar in een grijs verleden natuurlijk al eens over gehad. Ook daar spreekt Paulus in eerste instantie niet over Jezus. Niet omdat dat niet belangrijk is, maar omdat mensen eerst moeten weten dat er één God is.⟨/p> ⟨p>In de synagoge was het verhaal heel anders; daar kent men één God. De belangrijkste waarheid in de synagoge, in het jodendom, is de waarheid van de ene God. Ik kom daar straks nog even op terug. In de synagoge hoeft hij dat dus helemaal niet te vertellen, want dat is het uitgangspunt van het hele jodendom; dat weet men. Maar in de heidense wereld is dat anders. Vandaar dat Paulus eerst vertelt dat er één God is. Als je dat niet weet, dan kun je domweg het vervolg ook niet begrijpen. Dat is namelijk de basis, de grond waarop alles is gebouwd. Dat wil ik bij dezen toch nog even onderstrepen, zonder er nu heel uitgebreid op in te gaan. Het loutere feit dat Paulus zijn toespraak begint met "De God" — dat wil zeggen: die ene God — is de basis van alles.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-4" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="976" title="Speel af vanaf 16:16">▶ 16:16⟨/button> ⟨span>Het Fundamentele Gebod in het Jodendom: de Heere Is Één⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>In Marcus 12 lezen we iets heel frappants. Een van de schriftgeleerden vroeg Jezus: "Welk gebod is het eerste van allen?" Dat is een duidelijke vraag, echt een intern Joods gesprek. Men kende de geboden, maar er wordt aan Jezus gevraagd wat daarin primair is en wat boven alles de prioriteit verdient, het eerste van allen. Jezus geeft antwoord: "Het eerste is: hoor Israël, de Heere onze God, de Heere is één. En gij zult de Heere uw God liefhebben."⟨/p> ⟨p>Dit staat trouwens direct in het vervolg in Deuteronomium 6. Dit is het beroemde Shema, het ⟨em>Shema Yisrael⟨/em>. Elke Jood zegt dit dagelijks; als belijdenis neemt hij dat op de lippen. Dat is het eerste wat een Joods jongetje of kind op school leert: het Shema. Dat is namelijk het allereerste, en Jezus onderstreept dat ook. Die schriftgeleerde wist dat, maar Jezus bevestigt het: dit is het allereerste, de basis van alles. Hij begint dus niet met: "Gij zult de Heere uw God liefhebben." Nee, Hij begint met: "Het eerste is: hoor Israël, de Heere onze God, de Heere is één."⟨/p> ⟨p>Er is er maar één; Hij is één. Dat wil zeggen in de zin van 'uit één stuk'. Hij is niet, om het even oneerbiedig te zeggen, schizofreen ofzo, dat Hij dit zegt en dat doet. Dan ben je verdeeld. Hij is één, Hij is met recht — dat is een ander deftig woord — integer. Ondeelbaar. Hij is echt uit één stuk. Wat Hij zegt, dat doet Hij; wat Hij belooft, dat vervult Hij. Maar het betekent ook: er is er maar één. Dat is de eerste belijdenis. Als je dat gaat begrijpen, dan zul je ook — niet in de zin van 'moeten', maar als gevolg: gij zult, of jullie zullen eigenlijk, het is meervoud — de Heere uw God lief gaan hebben.⟨/p> ⟨p>Daarom zie je ook dat dit niet slechts een kwantitatieve kwestie is van hoeveel goden er zijn. De één heeft er zes, de ander vijfentachtig en wij toevallig één. Dan zou het slechts een getalsmatig verschil zijn. Nee, het is een kwaliteitsverschil. Slechts één God kan werkelijk God zijn. Op het moment dat er meer zijn, heb je geen God meer. Eigenlijk komt het erop neer: je hebt of één God, of geen God. Want op het moment dat er twee, drie of vier zijn — het maakt niet uit hoeveel — dan zijn die goden per definitie geen God. Ze moeten hun macht, hun gezag en hun soevereiniteit immers delen. Ze gaan niet meer over alles. De belijdenis van de ene God is kwalitatief: Hij is werkelijk God.⟨/p> ⟨p>Het is niet zo dat wat de ene God doet... want dat is het probleem van het polytheïsme. Op het moment dat er zelfs maar twee zijn, moeten ze hun macht delen. Wat de één doet of zich voorneemt, kan de ander weer dwarsbomen. De Perzen bijvoorbeeld hadden twee goden: de god van het goede en de god van het kwade. Dat is een drama, want wie wint er dan? Dat is een eeuwige strijd. Een Jood die Gods wegen kent uit de openbaring, weet: er is er één. Dat geeft op zich al vrede. En als je dat gaat begrijpen, dan zul je de Heere God ook werkelijk gaan beminnen met heel je hart, met heel je ziel en met al je verstand. Het is ook logisch, daarom ook 'met al je verstand'. Pas als je God als God gaat vereren — want dat is exact hetzelfde — dan ga je Hem liefhebben. Dan ga je je verstand ook zinvol en efficiënt gebruiken; daarop is het gemaakt. Je verstand is gemaakt om aansluiting te vinden bij God en Hem te erkennen.⟨/p> ⟨p>Nu wil ik het niet altijd even uitgebreid maken, want ik heb het natuurlijk over Handelingen 17, maar nog even dit. Een van die schriftgeleerden vroeg welk gebod het eerste van allen was, en Jezus' antwoord was: "Het eerste is: hoor Israël, de Heere onze God, de Heere is één. Gij zult de Heere uw God liefhebben." Overigens wordt deze tekst niet alleen dagelijks op de lippen genomen; het is waar een Jood mee opstaat en waar hij mee naar bed gaat. Letterlijk. Dat Shema. En als hij de deur of de poort binnenkomt, dan heeft hij een kokertje — dat stond ook al in Deuteronomium 6 — waarin deze rol zit waar onder andere deze tekst op staat geschreven. Dan kust hij dat woord. Je zult erover spreken bij het zitten, bij het opstaan, bij het neerliggen, bij het ingaan en bij het uitgaan. Altijd. Dat is waar alles om gaat: die ene God.⟨/p> ⟨p>Het zou ook een teken zijn op het voorhoofd en op de rechterhand, met de gebedsriemen die de Joden kennen. Als u wel eens bij de Klaagmuur bent geweest of in de synagoge, dan ziet u dat. Ik wil maar zeggen: voor een Jood is dat niet zomaar een belijdenis, het is het hart. Daar draait alles om, daar begint ook alles mee. Het is het eerste van allen. Als Jezus dan dit antwoord gegeven heeft, zegt de schriftgeleerde tot Hem: "Inderdaad, Meester, naar waarheid hebt Gij gezegd dat Hij, die ene God, één is en dat er geen ander is dan Hij." Zie je? Dat is één God. Hij is één, wat betekent wat ik zojuist al zei: Hij is uit één stuk en Hij is ondeelbaar, maar het betekent ook dat er geen ander is dan Hij. Let er trouwens ook op dat de schriftgeleerde tot Hem spreekt en zegt: "Meester, naar waarheid hebt Gij gezegd dat Hij één is." Met andere woorden: die Meester die hij aansprak, is niet die ene God. Begrijpt u? Als je gewoon leest wat er staat. Ik weet dat dit in conflict komt met een hele theologie.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-5" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="1446" title="Speel af vanaf 24:06">▶ 24:06⟨/button> ⟨span>De Verwarring Rondom de Leer van de Drie-eenheid⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Want je kunt je wel voorstellen dat, toen het evangelie eenmaal voet aan de grond kreeg, de diabolos ook niet heeft stilgezeten. Die belijdenis van de ene God is in het hart geraakt en die is verdraaid in het christendom. Dat is al in een heel vroeg stadium gebeurd met de leer van de triniteit, van de drie-eenheid, waarbij God niet meer één is. Nee, God is drie geworden — een woord en een begrip dat de Bijbel absoluut niet kent. Men heeft het eruit geredeneerd, maar het staat niet in de Schrift. Het gaat ook tegen alles in: één God.⟨/p> ⟨p>Je begrijpt wel dat als die leer van de drie-eenheid waar zou zijn, je dus niet meer één God hebt. Er zijn drie personen, zo zegt men het ook; drie personen die alle drie kunnen zeggen: "Ik ben God." Je hebt God de Vader, je hebt God de Zoon en je hebt God de Heilige Geest. Dat zijn drie personen. Ze vormen dan wel een eenheid in de zin van een familie, maar het is niet meer wat er hier staat, waar tegen Jezus gezegd wordt dat er geen ander is dan Hij alleen. Hij is die ene God. Daar moet je niet aan gaan zitten. Op het moment dat je daaraan gaat sleutelen, dan — als ik het even heel oneerbiedig mag zeggen — dondert het allemaal in elkaar. Dit is de basis, de rots.⟨/p> ⟨p>Dit is ook wat de Heer Jezus zei in zijn beroemde hogepriesterlijk gebed. Hij zei: "Dit nu is het eeuwige leven" — dat leven van de toekomende eeuw. Waar zal die toekomende eeuw door gekenmerkt worden? Door deze belijdenis: "dat zij U kennen" — zo zegt Jezus tegen zijn Vader — "de enige waarachtige God, en Jezus Christus die Gij gezonden hebt." Zo duidelijk! Ik kan hier heel lang doorgaan.⟨/p> ⟨p>Als Paulus in 1 Korinthe 8 zegt: "Voor ons nochtans is er één God, de Vader, uit wie alle dingen zijn", zeg dat dan niet tegen de nominale christen. Want die zegt dan: "Nee, niet één God, de Vader." "Eén God," zeggen ze, "dat klopt wel, maar dat is de Vader en de Zoon en de Heilige Geest." Nee, zegt Paulus: "één God, de Vader." Er is één God en ook één middelaar tussen God en mensen (1 Timotheüs 2): de mens Christus Jezus. In 1 Timotheüs 1 staat: "De Koning van de aeonen, de onvergankelijke, de onzienlijke, de enige God, zij eer en heerlijkheid tot in de aeonen der aeonen." Ziet u? En ik vind dit zo mooi omdat hier staat "de enige God". In het Grieks staat daar ⟨em>monō theō⟨/em>. Wat hoort u daarin? Monotheïsme. Paulus was een monotheïst, zoals de hele Schrift monotheïstisch is. Eén God, de enige God, dat is de gedachte.⟨/p> ⟨p>Als je spreekt met een moslim, weet u wat die dan zegt over het christendom? "Jullie bedriegen de boel." Het is het grootste bezwaar van een moslim tegen het christendom. Ze zeggen: "Jullie beweren monotheïsten te zijn, maar jullie zijn het niet. Jullie hebben drie goden." Tja, dan moet je van goeden huize komen om dat te weerspreken. Als dat waar zou zijn, dan kan die Bijbel niet waar zijn. Je ziet dus hoe enorm belangrijk de zaak is die hier wordt aangesneden. Dit is zo essentieel. Met die waarheid van de ene God valt niet te marchanderen; daar is geen koehandel mee te drijven. Dit is een essentiële waarheid, centraal en primair. Als zij die kritiek geven, dan zouden we dat ter harte moeten nemen. Want dit is de belijdenis waar je, zoals een Jood, mee opstond en mee naar bed ging. Dat is een waarheid die hier hoort; daar kun je niet zomaar iets van afdoen. Integendeel, het is een geweldige zaak en een geweldige belijdenis.⟨/p> ⟨p>Joden hebben natuurlijk net zo goed de grootste moeite met de leer van de drie-eenheid. Die leer is voor hen een monster van een idee, omdat het verwarring zaait over een concept dat in de Bijbel juist zo simpel is. Simpel in de zin van eenvoudig. Ik weet dat de gemiddelde christen de drie-eenheid ook niet begrijpt. Op het moment dat je erover spreekt met een christen, al is het een theoloog, dan zal hij altijd zeggen: "Ja, dit zijn dingen die ons begrip te boven gaan." Ze kunnen het niet verdedigen en ze kunnen het niet uitleggen. Het is zo verwarrend, terwijl de Bijbel juist zo simpel is: "Eén God, er is geen ander dan Hij alleen." Hoezo noemt men dat complex? Nee, die waarheid is simpel. Natuurlijk overtreft God ons begrip en ons denken, maar de waarheid dat Hij één is, die is juist zo uniek én simpel.⟨/p> ⟨p>Dat was even wat betreft de eerste woorden die Paulus uitspreekt in zijn eigenlijke toespraak. Hij begint te spreken over "DE God". Het is opmerkelijk, want Paulus brengt hier op de Areopagus geweldige Bijbelse waarheden naar voren, maar hij beroept zich niet één keer op de Bijbel. Niet één keer verwijst hij naar de Schriften. Kijk, elke zin is door en door Bijbels. Je kunt ontzettend veel dwarsverbindingen leggen met passages uit de Tenach, dat is geen enkel probleem. Het is door en door Bijbels, maar hij beroept zich nooit op de Bijbel. Dat is een groot verschil met wanneer hij bijvoorbeeld in Thessalonica is en drie sabbatten achtereen de Schriften behandelt; dan gaat de Bijbel open. Hier op de Areopagus bevindt hij zich onder een heidens publiek en beroept hij zich niet op de Schriften. Voor zover hij zich beroept op geschriften, dan zijn dat hun eigen geschriften. Dan zegt hij: "Zoals ook sommigen van uw eigen dichters hebben gezegd." Ziet u? Hij zoekt aansluiting bij zijn publiek, daar refereert hij aan. Het zou in dit gezelschap helemaal geen indruk maken om zich op de Bijbel te beroepen, want de Tenach kenden ze helemaal niet. Hij brengt dus Bijbelse waarheid zonder zich te beroepen op de Bijbel.⟨/p> ⟨p>Wat dat betreft is de toespraak die Paulus hier hield ook voor ons buitengewoon leerzaam. Hoe vertel je het evangelie? Wat meld je? In dat opzicht kun je echt in de leer gaan bij deze leermeester. Dit is onderwijs. "De God". Alleen dat al; de toon is daarmee gezet. Het zijn de eerste woorden en daarmee zijn we meteen op de hoogte gesteld: De God.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-6" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2033" title="Speel af vanaf 33:53">▶ 33:53⟨/button> ⟨span>God de Schepper van Hemel en Aarde Door Zijn Woord⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>De God die de wereld gemaakt heeft, zo vervolgt Paulus zijn toespraak. In de grondtekst staat dit in de aorist, de onbepaalde tijd. Het feit wordt hier eenvoudigweg gesteld; het idee is niet zozeer dat Hij dit in een grijs verleden heeft gedaan en dat het nu een afgesloten zaak is. Het is geen voltooide vorm, maar het feit wordt gesteld: Hij maakt de wereld. Hij is de Schepper van de wereld, ongeacht wanneer. Het is de God die de wereld maakt. Wie is de Schepper? De God van de kosmos. Als er één God is, dan moet Hij wel de Schepper zijn van alles. Kijk, als er twee goden zouden zijn, dan zou de ene god de schepper van dit zijn en de andere god de schepper van dat. Hoe meer goden je hebt, hoe meer ze hun terrein moeten verdelen. Maar waar heeft Paulus het over? Over de God. Er is er maar één en dus omvat Hij alles. Eén en alles. Dat universele ligt juist verankerd in die Ene.⟨/p> ⟨p>De God die de wereld maakt en alles wat daarin is. Zo wordt Hij in de Schrift gepresenteerd. Wie is de Schepper van de wereld? Dat is God. En hoe heeft Hij dat gedaan? Door Zijn Woord. Je leest in Psalm 33: "Door het Woord des HEREN zijn de hemelen gemaakt, door de adem van Zijn mond al hun heer." Alles wat Hij heeft voortgebracht. Adem is in de Bijbel ook een synoniem voor geest. Door de adem van Zijn mond, al hun heer, alles wat Hij voortbracht. Even later staat er: "Want Hij sprak en het was er, Hij gebood en het stond er." Zo lees je het telkens in Genesis 1. God spreekt Zijn Woord en er was licht. In Johannes 1 staat: "In het begin was het Woord." Dat is heel concreet. Alle dingen zijn door het Woord geworden. Wij weten dat het Woord later vlees geworden is en daarin kennen wij Hem als Jezus Christus. Maar door het Woord is alles tot stand gekomen. En er is er maar één. Het was niet de Here én het Woord, in de zin van twee personen. Nee, het was de Here alleen, die door Zijn Woord te spreken de dingen tot aanzijn riep.⟨/p> ⟨p>Job 9 zegt: "Hij spant GEHEEL ALLEEN de hemel uit en Hij schrijdt voort over de hoogten der zee." Ook hier weer: Hij, geen ander. Jesaja 44 zegt: "Zo zegt de HERE, uw Verlosser, en uw Formeerder van de moederschoot aan: Ik ben de HERE, die alles gemaakt heb; die de hemel heb uitgespannen, IK ALLEEN; die de aarde uitgebreid heb door eigen kracht." Ziet u, hier verdraagt zich geen ander naast Hem. Het is juist wat altijd benadrukt wordt: er is één Iemand die dat gedaan heeft, door Zijn Woord. Hij alleen. Niet zij, Hij alleen.⟨/p> ⟨p>We volgen Paulus hier echt op de voet, zinsdeel voor zinsdeel, want hij zegt zoveel. Hij spreekt over de God die de wereld maakt en alles wat daarin is, ongeacht wat, die een Heer is van hemel en aarde. Het één volgt uit het andere. Dat Hij Heer is, volgt uit het feit dat Hij Zelf de bron en de oorsprong van alles is. Wie anders dan Hij zou daarover Heer zijn? In de zin van degene die alles beheerst en die ook alles beheert. In beide woorden zit dat 'Heer-zijn'. Hij beheerst het en het is Hem goed toevertrouwd. Hij is de Heer van hemel en aarde.⟨/p> ⟨p>Paulus vraagt in 1 Korinthe 10 naar de consequenties daarvan. Stel je de situatie in Korinthe voor: een van de ongelovigen nodigt je uit en je wenst te gaan. Iemand zegt dan dat het vlees aan de afgoden gewijd is. De vraag was: zou je dat dan eten of niet? Paulus zegt dan dat je geen navraag hoeft te doen uit gewetensbezwaar, want: "De aarde is des Heren en haar volheid." Dat wil zeggen: alles wat erin is. Van wie is dat? Als daar een stukje vlees ligt, zouden wij daar dan moeite mee moeten hebben? Nee, want het is toch van Hem? Wij erkennen helemaal geen afgoden; wij zeggen dat er maar één is. Alles op de aarde is van Hem, dus dank Hem daarvoor. Dat zijn de marges waarin wij ons bewegen. Dat is de ruimte: alles is van Hem. Hij is een Heer, Hij beheerst alles, hemel en aarde.⟨/p> ⟨p>Daar verblijden wij ons toch ook in? "Verblijdt u in de Heer te allen tijde." Waarom? Omdat er Eén is van wie ik ben, die mij beheerst en die mij beheert, en die geeft wat ik nodig heb. Hij is mijn Heer en ik ben van Hem. Dus Hij zorgt ook voor mij, zoals Hij zorgt voor hemel en aarde. Een gelovige is iemand die dat herkent. Hij is Heer van hemel en aarde. Van Jezus Christus lezen we ook dat Hij gemaakt is tot Heer en Christus van allen. Omdat die God de Schepper van dat alles is, is Hij ook Heer van hemel en aarde, zo zegt Paulus erbij.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-7" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2506" title="Speel af vanaf 41:46">▶ 41:46⟨/button> ⟨span>God Woont Niet in Tempels en Behoeft Geen Behandeling⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Hij woont niet in tempels met handen gemaakt. Nou, dat moet je net daar in Athene zeggen, want daar wemelt het niet alleen van afgoden, maar ook van tempels. Het waren allemaal plaatsen en huizen die gewijd waren aan talloze goden. Er zijn er natuurlijk heel wat bekend, vaak onder hun Latijnse namen. Jupiter is de Latijnse naam, maar in het Grieks heet hij Zeus. Het zijn echter dezelfde; Zeus en Jupiter zijn dezelfde. En zo heb je dat met al die goden: die hebben een Latijnse naam en een Griekse naam. Maar hoe dan ook, daar waren zoveel goden en zoveel huizen.⟨/p> ⟨p>Maar let op wat Paulus dan zegt: "Wel, die God... deze God... van hemel en aarde." Kijk, zo'n God kenden zij niet. Zij hadden goden, maar omdat zij goden hadden, kenden zij God niet. Want God is dé God die alles beheerst. Zo'n God kenden zij niet. Elke god had zijn eigen domein. Ze hadden een god van de oorlog, en daar stonden ze notabene op: de Areopagus, de heuvel van Mars. Die heuvel was dan weer van hem. Je hebt de god van de liefde, Venus, u kent haar wel. Allemaal goden. Maar Paulus zegt: deze God woont niet in tempels.⟨/p> ⟨p>Let daar trouwens op: hij zegt "die woont". Dat staat hier in de onvoltooid tegenwoordige tijd. Dat is bijzonder, want het is waar — uiteraard is wat Paulus zegt waar — maar het is ook logisch. In de tijd dat Paulus dit opmerkte, was het inderdaad waar: God woonde op dat moment al niet meer in de tempel van Jeruzalem. Nee. Je leest in de Bijbel dat God in de tabernakel zijn woning had en later ook in de tempel van Salomo. De heerlijkheid van de Heer nam bezit van de tempel, ook bij de inwijding. Ik weet niet of u die geschiedenis kent, maar Salomo zegt dan weliswaar bij de inwijding van de tempel: "Zelfs de hemel der hemelen kan U niet bevatten." Nee, maar God woonde daar wel; Hij zou zijn naam daar doen wonen, in Jeruzalem.⟨/p> ⟨p>Maar ik zal je dit vertellen: in die dagen heeft God nooit meer op die wijze zijn woning gemaakt. De Shechina was daar niet. Dat wisten de Joden ook hoor; de heerlijkheid van God heeft nooit bezit genomen van die tweede tempel. Dus als hij zegt dat Hij niet woont in tempels met handen gemaakt, dan klopt dat ook. Op dat moment, in de tegenwoordige tijd die Paulus opmerkte, woonde God niet in de tempel, ook niet in die van Jeruzalem. En daar komt trouwens nog iets bij: God woont niet in "tempels", dat wil zeggen in meervoud. Voor zover Hij in een tempel woonde, was er maar één woonplaats op aarde, namelijk daar in Jeruzalem. In de toekomst zal het ook weer zo zijn dat de Heer zijn naam daar zal doen wonen.⟨/p> ⟨p>Wij leven trouwens nu in een andere tijd. Vorige week was ik in Bodegraven en toen had ik het over Johannes 4, over het gesprek dat Jezus voert met de Samaritaanse vrouw. Je leest dat zij dat dan ter sprake brengt: "Wij aanbidden op deze berg, de Gerizim, en jullie Joden zeggen Jeruzalem." Ze begint daar een gesprek over en dan zegt de Heer Jezus tegen haar: "Vrouw, Ik zeg u dit: de ure komt, en die is nu, dat ware aanbidders God zullen aanbidden noch hier, noch daar, maar in geest en in waarheid." Ik wil maar zeggen: het is helemaal niet meer afhankelijk van een locatie of van een gebouw; het staat er volstrekt los van. Het gaat over het uur waar we ons nu in bevinden.⟨/p> ⟨p>Goed, Hij woont niet in tempels met handen gemaakt. Nee. Trouwens, zegt Paulus erbij, Hij laat Zich ook niet door mensenhanden dienen. Het staat hier nog veel fraaier. Weet u welk Grieks woord hier gebruikt wordt? Dat is therapeuo. Je herkent dat direct, want daar zit ons woordje "therapie" in. Dat heeft met warmte te maken, thermo, maar in ieder geval heeft het de betekenis van "behandelen". Wel, God heeft geen behandeling nodig! Hij laat Zich niet door mensenhanden dienen.⟨/p> ⟨p>U moet zich even voorstellen: Paulus was daar in Athene, tussen al die huizen en al die tempels die daar stonden. Al die afgodsbeelden waar de stad vol van was, die moesten voortdurend gerepareerd, bijgehouden en schoongemaakt worden. Zo gaat dat. De profeten in de Bijbel, Jesaja en Jeremia, spreken daar vaak de draak mee: met zulke goden die geholpen moeten worden. Die hebben allemaal behandeling nodig. Dit is heel grappig.⟨/p> ⟨p>Dan zie je trouwens ook hoe essentieel en verhelderend het is om concordant te vertalen. Dat wil zeggen: eensluidend. Dit Griekse woord therapeuo komt 43 keer voor in het Nieuwe Testament. In de NBG-vertaling — of het in de Statenvertaling ook zo is weet ik niet — wordt het altijd, behalve deze ene keer, vertaald met "genezen". In de evangeliën komt het woord heel vaak voor als Jezus mensen geneest; dan wordt dit woord gebruikt. Alleen hier wordt het vertaald met "dienen". Dat is jammer, want daardoor ontgaat ons heel veel.⟨/p> ⟨p>Hij laat Zich niet door mensenhanden... hoe zeg je dat? Hoe maak ik het woordje therapie tot een werkwoord? Therapeutiseren, of zo? Behandelen, ja. God heeft geen behandeling nodig. Hij hoeft niet bijgehouden te worden. Alleen het idee al! Hij laat Zich niet door mensenhanden behandelen, alsof Hij nog iets nodig had. Letterlijk staat er: "alsof Hij iets behoevende was." Let even op de tegenstelling en kijk nog even naar dit.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-8" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="2998" title="Speel af vanaf 49:58">▶ 49:58⟨/button> ⟨span>Niet Behoevend, maar de Gever van Leven, Adem en Alles⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Er staat: "alsof Hij nog iets nodig had." Dat betekent dat Hij behoeftig zou zijn, alsof Hij iets nodig had. En dat betekent dat God niet afhankelijk is; Hij heeft ook niets nodig, geen hulp nodig. Kijk, als je één God hebt, dan is dit zo logisch. Natuurlijk hoeft Hij niet behandeld te worden. Hij is ook niet afhankelijk van de mens. God kan ook niet gedwarsboomd worden door een mens. Je kunt Hem ongehoorzaam zijn, maar je kunt nooit verder gaan dan Hij bepaalt en beschikt. Je bent immers een creatie van Hem.⟨/p> ⟨p>Daar staat nog iets bij: "daar Hij zelf aan allen geeft." Zo staat het er letterlijk: zelfgevende aan allen. De tegenstelling is dus: was Hij soms iets behoevende? Nee, Hij is niet iets behoevende, Hij is juist gevende aan allen. Het is dus precies omgekeerd. Hij heeft niet iets nodig; Hij geeft daarentegen. Hij is degene die aan — let op — aan allen geeft. Er is er maar één, maar Hij gaat over allen en Hij geeft ook aan allen.⟨/p> ⟨p>God heeft dus niet iets nodig. Ik heb ooit... ik heb het nooit in bezit gehad en daar heb ik nooit spijt van gehad trouwens, of liever gezegd: daar heb ik nooit spijt van gehad omdat ik het boek ook niet gekocht heb. Maar ik weet dat er destijds een bekend boekje was van een Duitse theologe, zij heette Dorothee Sölle — zegt die naam u wat? Nou, in ieder geval, Dorothee Sölle had een boekje geschreven dat is vertaald, en de titel daarvan was: "God heeft mensen nodig." Zo was het; dat was de titel van het boekje. Dan weet je eigenlijk meteen al: nou, dat boekje moet ik niet hebben. Want wat heb ik nodig? Kijk, God wil gebruikmaken van mensen, dat is wat anders. Maar God heeft niet mij of u, of welk mens of welk schepsel dan ook nodig, alsof Hij behoeftig is. Hij geeft zelf alles.⟨/p> ⟨p>Nou, en wat geeft Hij dan allemaal? Laten we dat even parkeren voor na de pauze, want dat is ook nogal veel — te veel om dat nu eventjes in twee minuten te vertellen. We waren gebleven in vers 25 van Handelingen 17.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-9" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3167" title="Speel af vanaf 52:47">▶ 52:47⟨/button> ⟨span>Vragen uit de Pauze: Jezus Christus, Allah en Verkapt Polytheïsme⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En zojuist in de pauze kwamen er vragen over die ene God waar ik het zojuist over had. Want wie is dan Jezus Christus ten opzichte van Hem? Een paar dingen zijn er natuurlijk al wel genoemd, maar u begrijpt hopelijk dat dat natuurlijk een beetje buiten het bestek van deze bespreking valt, want we volgen Handelingen 17 op de voet. We hebben het bij andere gelegenheden daar wel eens veel uitgebreider over gehad. Ik herinner me dat we een jaar of twee terug, toen we in Zuid-Amerika een studiedag hadden over de ene God en Zijn Zoon, het beeld van de onzienlijke God bespraken. En het is geweldig; het is zo'n enorm rijke studie om je daarmee bezig te houden. De ene God, maar ook wie de Zoon is ten opzichte van Hem en als de uitbeelding van God. Want God is de onzienlijke, maar Hij maakt Zich zichtbaar door Hem, de mens Christus Jezus. Hij heeft een unieke plaats. Zo uniek als God is, zo uniek is ook de middelaar van God en mensen, één middelaar van God en mensen. Dat is een geweldig onderwerp, ook als we het hebben over Zijn voorbestaan als Woord. Want Hij was voor alle dingen, maar hoe dan wel? Wel als Woord, als de Logos van God. Hij is het Woord dat vlees werd. Geweldige onderwerpen, maar daar gaan we ons nu niet aan wijden.⟨/p> ⟨p>Dan kwam even de vraag aan de orde of Allah dezelfde is als God. En dat is altijd een wat verwarrende vraag, want het eerste antwoord dat je moet geven, is een antwoord dat de eerlijkheid gebiedt. Het woord Allah is gewoon het Arabische woord voor God. Als ik hier Arabisch had gesproken en u ook, dan had ik vanavond voortdurend het over Allah gehad, want het is gewoon het Arabische woord voor God. Maar wat er achter die vraag steekt, is wel duidelijk: is de God zoals de moslims Hem kennen identiek aan de God van de Bijbel? En dan zeg ik: nee, zeker niet. Er is maar één God, dat is waar, en ik heb er helemaal geen moeite mee om Hem Allah te noemen. Allah is geen naam, Allah is gewoon een titel, de Arabische titel voor wat wij God noemen. De Grieken spreken over Theos en de Joden hebben het over Elohim, en in het Arabisch heeft men het over Allah. Maar zoals de Koran Hem voorstelt... een van de basisleugens van de islam is dat God geen zoon heeft. Dat is ook de inscriptie op het heiligdom op het tempelplein. Op die gouden koepel staat in het Arabisch: "God heeft geen zoon." De Bijbelse waarheid is juist: God heeft een zoon, de eniggeboren Zoon van God. Letterlijk, door God verwekt. Dat wordt zo glashard ontkend in de islam.⟨/p> ⟨p>Maar daar staat tegenover dat men dan vraagt of Allah dezelfde is als de God van de Bijbel, terwijl je die vraag eerlijkheidshalve ook zou moeten stellen over het christendom: is de God van het christendom dezelfde als de God van de Bijbel? Ja, dan komt het ineens veel heftiger binnen. Dat is eigenlijk waar we het over hebben, want er is maar één God. Dus als een moslim tegen mij of tegen u zegt dat het om de één God Allah gaat, dan zeg ik: amen, natuurlijk. Het is de één God, de Schepper van hemel en aarde. Dat is wat een moslim gelooft. Eigenlijk is dit veel moeilijker communiceren dan met een christen. Dat vindt u misschien vreemd dat ik dat zo zeg, maar een christen heeft een heel merkwaardig, complex beeld. Die gelooft eigenlijk niet in één God. Althans, zo zullen ze het niet zeggen, maar daar komt het wel op neer: er zijn drie Goden. Wat ik eigenlijk wil zeggen, is dat de waarheid van de ene God de basis is. Verkwansel dat niet; doe dat niet af als iets bijkomstig. Daar begint alles mee. De hele Bijbel is er vol van en daar eindigt het ook mee. Want alles is uit die God, dus daar begint het, en alles is ook weer tot die ene God.⟨/p> ⟨p>Alleen in het polytheïsme, ook het polytheïsme van het christendom, is het zo dat men met de mond belijdt dat er één God is, maar het is witgepleisterd. Dat wil zeggen dat het eigenlijk verkapt polytheïsme is. Met de mond belijdt men één God, maar in de praktijk kent men drie Goden. Juist precies zoals Paulus dat ook doet: "Voor ons nochtans is er maar één God, de Vader." Wie? Wel, de Vader van onze Heer Jezus Christus. Die God, dat is de ene God. Kijk het maar eens na in uw Bijbel, in de brieven. Hoe is de aanhef? Eentje staat mij heel erg voor de geest, want ik had hem vanmiddag nog onder ogen: zoals Paulus begint in de Galatenbrief. "Paulus, apostel, niet vanwege mensen, noch door een mens, maar door Jezus Christus en God de Vader die Hem opgewekt heeft uit de doden." Zo begint deze brief. Maar ga ook verder naar Efeze 1 of Filippenzen; al die brieven beginnen zo: God de Vader en Zijn Zoon Jezus Christus die Hij, God, uit de doden heeft opgewekt.⟨/p> ⟨p>In het christendom kent men dat ook al niet meer. Sorry dat ik dat misschien zo antithetisch neerzet, maar zo is het. In het christendom zingt men over Jezus Christus: "Hij verrees uit het graf door eigen kracht." Nee, de Bijbel zegt: God de Vader heeft Hem opgewekt uit de doden. Kijk, als Hij God is — want zo zegt men het ook: "Hij rees uit het graf door eigen kracht, want Hij is God bekleed met macht" — feitelijk kun je dan niet eens geloven dat God Hem uit de doden heeft opgewekt. Want hoezo, was Hij dood dan? Hij was toch God? Kan God sterven? Je komt tot ideeën, concepten en complete verwarring waar geen mens of theoloog je antwoord op kan geven. Dat kan gebeuren in de huiskamer, maar ja, dat is wat ze zeggen: "Want Hij is God bekleed met macht."⟨/p> ⟨p>Wat de Bijbel zegt, is dit: als God Hem niet uit de doden had opgewekt, was Hij nog dood geweest. Dat is wat de Bijbel zegt. Nee, zegt het christendom, want Hij is gewoon God en dus kon Hij eigenlijk niet sterven. Maar als Hij niet echt gestorven is, dan hoefde Hij ook niet opgewekt te worden. Dus eigenlijk wordt alles wat het hart van de boodschap is, feitelijk ontkend met die leer van het polytheïsme. Dat is dan ook weer wat men in het algemeen doet: men ontkent de dood. Men zegt dat een mens niet echt doodgaat, maar dat je alleen op een andere manier voortleeft. En als dat zo is, dan is Jezus Christus dus ook al niet echt gestorven. Maar als Hij niet echt gestorven is, dan is Hij ook niet echt uit de doden opgewekt. Trouwens, Hij is ook niet uit de doden opgewekt, zegt men, want Hij stond zelf op. Hij werd niet opgewekt, Hij stond zelf op. Ja, als u zegt dat u dit verwarrend vindt, dan zeg ik: nou, dat is precies wat het is. Simpele Bijbelse waarheden worden gewoon op de helling gezet en er wordt een complete verwarring gecreëerd waardoor het niet meer duidelijk, simpel en concreet is. Het is onlogisch. En hoe komt het? Omdat men dé God feitelijk niet kent. Ik geef toe dat wat ik zeg scherp is, maar ik kan niet anders vertellen. Maar goed, dat was nog eventjes aanhakend op wat ik voor de pauze opmerkte en waar we het in de pauze ook nog even over hadden. Dat zijn van die gedachten die daar natuurlijk in meekomen.⟨/p> ⟨p>Wat Paulus natuurlijk laat zien daar op de Areopagus, is dat God geen behandeling nodig heeft. Hij is niet behoevend. Waarom niet? Want Hij geeft Zelf aan allen alles.⟨/p> ⟨p>Ja, want leven en adem... feitelijk zijn die begrippen synoniem. Dat wat leeft, dat heeft adem. Leven is namelijk geest. Als je de geest krijgt, krijg je leven. Vandaar ook de geest des levens.⟨/p> ⟨p>Maar geest is ook adem. In het Nederlands komt het niet echt uit de verf, maar zowel in het Hebreeuwse woord ⟨em>ruach⟨/em> als in het Griekse woord ⟨em>pneuma⟨/em> betekent het 'adem'. Adem, geest. Als ik spreek, dan komt daar een woord, maar het is ook adem. Het woord komt met de adem mee.⟨/p> ⟨p>Leven, dat is geest. Alles wat adem heeft, love de Here. En wat is dat, wat adem heeft? Nou, dat is al wat leeft. Eigenlijk leef je op het moment dat je gaat ademen. Dan begint ook je leeftijd. Toch? Je wordt geboren, dan ga je ademen en dan begint je leeftijd. Goed, daar Hij Zelf aan allen leven, adem en alles geeft.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-10" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="3900" title="Speel af vanaf 01:05:00">▶ 01:05:00⟨/button> ⟨span>De Oorsprong van Leven Versus de Illusie van Spontaan Ontstaan⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Ja, waar komt dat vandaan? Toevallig las ik deze week een artikel van een redacteur van het Nederlands Dagblad, René Franse. Hij verwees naar wat Groningse wetenschappers zouden hebben ontdekt over hoe het leven mogelijk spontaan kan ontstaan. Het ging erom dat levenloze moleculen zichzelf zouden organiseren en ook zichzelf kunnen kopiëren. Men zei: nou, zo zou misschien het leven ontstaan kunnen zijn. Ik heb daar ook nog op gereageerd, want dat is werkelijk dwaas.⟨/p> ⟨p>Het is net zoiets als wanneer u in de natuur een steen vindt die toevallig een beetje op een baksteen lijkt, en u dan zegt: "Kijk, nu weten we hoe een kathedraal spontaan kan ontstaan." Je hebt een baksteen en je denkt dat als er één baksteen is, je ook een heleboel bakstenen kunt krijgen die zich toevallig op een bepaalde manier verzamelen of verzameld worden tot een gebouw. Ieder begrijpt dat dit niet klopt. De waarheid is dat leven van Hem komt; dat is de Bijbelse waarheid. Hij geeft aan allen leven en adem.⟨/p> ⟨p>God is de oorsprong en wetenschappers kunnen daar niet onderuit. Leven ontstaat niet spontaan. Men noemt het wetenschap als men dat beweert, maar leven kan niet spontaan ontstaan; het komt van Hem. Er staat dat Hijzelf aan allen leven en adem en alles geeft. Wat geeft God aan allen? Alles. We zongen dat vroeger in een lied: "Alles wat ik heb, dat heb ik van mijn Vader, en alles wat ik ben, dat ben ik door mijn Heer." Noem eens iets op wat je niet van Hem hebt? Je bent in alles een creatie van Hem; er is niets van u of mij dat niet van Hem is. Hij geeft dat allemaal.⟨/p> ⟨p>En dat geldt niet alleen voor de gelovigen. Paulus zegt dit tegen de mensen daar op de Areopagus in Athene. Hij zegt dat Hijzelf aan allen — jullie allemaal, wie dan ook — leven en adem geeft. Iedereen die leeft en ademt, doet dat doordat Hij dat geeft. Als jij iets hebt, ongeacht wat het is, want het gaat over alles, dan heb je dat van Hem. Alles wat we zijn of hebben, dat is een gift; we krijgen dat van Hem en er gaat niets buiten Hem om. Wij zijn gewoon klei in de hand van de Pottenbakker.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-11" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4132" title="Speel af vanaf 01:08:52">▶ 01:08:52⟨/button> ⟨span>Wij Zijn Klei in de Hand van de Absolute Beschikker⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>En alles wat ik ben, dat ben ik doordat Hij mijn Formeerder is. Hij heeft mij in de loop der tijd geformeerd en dat wat ik zeg en denk, hoe komt dat? Weet u wat men dan zegt? Dat is nog zo’n idee – een vreselijk idee is dat: de leer van de vrije wil. Weet u wat men bedoelt met de vrije wil? Daarmee bedoelt men niet dat wij iets vrijwillig kunnen doen; dat is logisch. Ik ga ervan uit dat u hier nu vrijwillig zit. Ja, jij moest natuurlijk van Corrie, dat begrijp ik! Maar kijk, de leer van de vrije wil betekent niet dat een mens iets vrijwillig kan doen, dus zonder dwang van buitenaf. Dat staat niet ter discussie. De leer van de vrije wil houdt iets anders in. De leer van de vrije wil houdt in dat God alles in de hand heeft, behalve de wil van een mens. Dat is de leer van de vrije wil. Dus: alles bestuurt God, maar de wil van de mens staat daar vrij van. Daar heeft Hij geen zeggenschap over.⟨/p> ⟨p>Dus als jij wilt... vandaar ook dat dit in het evangelische en in het christendom in het algemeen zo belangrijk is. Die leer van de vrije wil is heel belangrijk, want men zegt: eigenlijk is de hele redding afhankelijk van God, niets van onszelf – behalve dat jij in Hem gelooft, dat jij voor Hem kiest, dat jij Hem wilt aannemen. Dat is helemaal van jou. Dat is het punt. Dat betekent dus dat God de Beschikker is van alles, behalve de wil van de mens. Ja, daar gaan we het straks nog over hebben. In vers 28 gaat Paulus zeggen: "In Hem leven wij, bewegen wij ons". Nou, ziet u? Alles! Hij is de Beschikker en de Plaatser. Hij is God en dus plaatst Hij alles.⟨/p> ⟨p>Kijk, niemand heeft zichzelf gemaakt. Nee, niemand heeft zichzelf gemaakt. Ook die schepsels waar wij zo’n afgrijzen van hebben – en daar wil ik niets aan afdoen – die hebben zichzelf ook niet gemaakt. Geen mens heeft zichzelf gemaakt. Het feit dat ik Hem mag kennen, dat mijn ogen ervoor geopend zijn, hoe komt dat? Ja, eigenlijk zeg ik het al: mijn ogen zijn geopend. En als ik Hem niet zie, hoe komt dat? Omdat Hij jouw ogen nog niet heeft geopend. Dus Hij geeft alles. Hij is de Pottenbakker en Hij maakt ook vaten tot onere. Dat is ook zo, en de Bijbel zegt dat ook van de Farao.⟨/p> ⟨p>Ik weet wel dat je dan op een terrein komt waar je kritiek krijgt: "Ja, maar wat heeft Hij dan nog aan te merken? Want als Hij nou ook de Creator is van een Farao, of van een Nebukadnezar of van een Hitler, wat heeft Hij dan nog aan te merken?" En dan zegt Paulus: "Wie ben jij nou?" Je bent klei in de hand van de Pottenbakker en dat zijn die creaties ook. En God doet recht. Dat is wat Paulus straks ook gaat zeggen: God gaat alles rechtzetten en ook weer terechtbrengen. Het kan door diepe wegen gaan, maar Hij is de Beschikker en Degene die alles geeft.⟨/p> ⟨p>Ziet u ook dat wanneer je eenmaal dé God kent, je als creatie, als schepsel, als mens op je plaats gezet wordt? Dan realiseer je je wie je bent ten opzichte van Hem. En ook dat wat je mag zien en mag kennen, het is alles een genadegave van Hem. Hij geeft niet alleen maar dat mijn hartje klopt enzovoort; dat is een gave van Hem. Hij geeft leven en adem, maar alles wat ik heb – mijn geloof, mijn bezittingen, op welk niveau dan ook – dat wat ik ben en wat ik heb, dat is alles een gave van Hem. Het is zo logisch; geen mens kan hier een speld tussen krijgen. Dit is gewoon het ABC van de logica.⟨/p> ⟨p>Weet u wat de Bijbel ook zegt? Het is het begin van wijsheid. Als je dit niet kent, dan ken je de vreze des Heren niet. De vreze des Heren wil zeggen dat je ontzag hebt voor dé God en dat je jezelf dus daarmee ook ziet zoals Hij verstaan dient te worden: God als God de eer geven. Als je dat niet kent, dan mis je het uitgangspunt van wijsheid. Wijsheid begint bij die erkenning dat Hijzelf aan allen leven, adem en alles geeft. En dan kun je de vraag stellen: "Maar wat blijft er over om te roemen? Is er dan helemaal niets van mij bij?" Het antwoord is inderdaad: nee. Dan gaat er iets dagen als je dat zegt: er is niets van jezelf bij, want Hij geeft alles.⟨/p> ⟨p>Ziet u, en dit is niet een Bijbelstudie voor gevorderden. Nee, dit is het Evangelie waar Paulus mee begint. Hij heeft nog niet eens de naam van Jezus genoemd, maar dit moeten ze eerst weten. Ziet u hoe basaal dit is? Hij heeft over Golgotha nog niets gezegd, hij heeft over de weggewentelde steen nog niets gezegd. Eerst moet duidelijk zijn over wie we het hebben: over dé God die aan allen alles geeft. Als je dat niet begrijpt, dan kom je aan de rest überhaupt niet toe. Het is het ABC, dat is het beginsel, het eerste van alles. Ik weet niet hoe ik het nog meer moet benadrukken en onderstrepen. Ja, dat kan niet anders. Wie anders? Hij staat aan het begin. Hij is de Oorsprong, de Schepper, de Onderhouder door wie alles bestaat en ook de Behouder tot wie alles weer is. Uit wie, door wie, tot wie. Precies. En dan zegt Paulus verder... Hij geeft...⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-12" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4597" title="Speel af vanaf 01:16:37">▶ 01:16:37⟨/button> ⟨span>Uit Één Stamvader de Hele Mensheid Gemaakt⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Hij heeft uit één enkele het gehele menselijk geslacht gemaakt. Ook hier staat "gemaakt" weer in die beroemde aorist. Het feit wordt gesteld als een voldongen feit, in een onbepaalde tijd. Het gaat er niet om dat Hij het gehele menselijke geslacht al op een bepaald moment heeft gemaakt; nee, het feit wordt gesteld: Hij is de Maker. Hij maakt. Zo "snijden" we dat: Hij maakt.⟨/p> ⟨p>Bovendien gebeurt dit uit één enkele; vanuit één. Ik had de vraag kunnen stellen over wie hij het hier heeft, maar dat lijkt me niet zo moeilijk: dat is gewoon Adam. Daar komt alles uit voort; hij is de stamvader van allen. Dus die ene... Ik heb er nog aan gedacht of het eventueel ook Noach zou kunnen zijn, maar dat klopt niet. Want niet de hele mensheid komt voort uit... ja, je kunt zeggen dat Noach ons aller stamvader is, maar de vrouw van Noach kwam niet uit hem voort. Nee, die ene is Adam, want zelfs zijn vrouw, de Manninne, kwam uit Adam voort.⟨/p> ⟨p>Hij is de stamvader. "Uit één enkele," zegt Paulus. Hij noemt zijn naam niet, maar God maakt uit één enkele. Al die miljarden mensen kunnen allemaal genetisch teruggevoerd worden tot die ene stamvader. Uit één enkele heeft Hij het gehele menselijk geslacht gemaakt. Letterlijk staat er — u ziet het hier — "elke natie van mensen". Elke natie van mensen. Dus waar ze ook zijn, ze komen allemaal voort uit die ene, enkele mens. En Hij heeft elke natie van mensen gemaakt om op de ganse oppervlakte, op het ganse aangezicht van de aarde te wonen.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-13" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4744" title="Speel af vanaf 01:19:04">▶ 01:19:04⟨/button> ⟨span>Het Bijbelse Wereldbeeld: de Aarde als het Droge Land⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>De aarde. Ik zeg het er maar eens even bij, want de laatste tijd ben ik diverse keren geconfronteerd met vragen over het Bijbelse wereldbeeld. Daar is natuurlijk een heleboel over te zeggen, maar wees ook hierin nuchter: de aarde in de Bijbel is gewoon het droge, oftewel het land.⟨/p> ⟨p>Ik heb een verwijzing naar Genesis 1 vers 10 gemaakt. Daar lees je de definitie van God Zelf: God noemde het droge 'aarde'. Met andere woorden: wat is de aarde? Dat is het land waarop we lopen. Als u op zee bent, bent u dus eigenlijk niet meer op aarde. Nee, God noemde het droge 'aarde' en de wateren 'zeeën'. Zo staat het er; dat is dus van elkaar onderscheiden. De Bijbel kent dus niet wat onze tijd wel kent: de planeet die 'Aarde' heet. Nee, de aarde is in de Bijbel geen planeet; de aarde is gewoon het land waarop de mens loopt.⟨/p> ⟨p>Deze definitie is heel belangrijk, ook als je het hebt over het wereldbeeld. Juist van de week kwam dit weer ter sprake en ik zou haast in de verleiding komen om daar dieper op in te gaan. Het ging over de vraag of de Bijbel een platte aarde leert. Dat is trouwens een heel interessante kwestie en ik hoop daar nog wel eens op terug te komen. Maar in ieder geval moet dit duidelijk zijn: de aarde is in de Bijbel het land. Dat is één ding dat zeker is. En in dit geval is dat ook heel duidelijk, want waar woont elke natie van mensen? Wel, op de ganse oppervlakte van het droge; ja, van het land.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-14" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="4869" title="Speel af vanaf 01:21:09">▶ 01:21:09⟨/button> ⟨span>God Bepaalt de Toegemeten Tijden en Grenzen Der Volkeren⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>"En Hij heeft de hun toegemeten tijden en de grenzen van hun woonplaatsen bepaald." Eigenlijk moet je iedere keer de nadruk leggen op "Hij". Het idee is: Hij heeft uit één elke natie van mensen gemaakt om op de ganse oppervlakte van de aarde te wonen, en Hij heeft de hun toegemeten tijden bepaald. Iedere keer weer: wie is die Hij? Dat is dé God.⟨/p> ⟨p>Interessant is dat het woordje voor 'tijden' hier niet het gewone woord voor tijd is, niet ⟨em>chronos⟨/em>, maar ⟨em>kairos⟨/em>. Dat zijn periodes, specifieke tijdmomenten en ook gelegenheden. Ik verwees al even eerder naar Paulus in Lystra. Daar lees je dat Paulus tegen dat heidense gezelschap zegt: "Toch heeft Hij, de ene God, Zich niet onbetuigd gelaten door wel te doen door u van de hemel regen en vruchtbare tijden te geven." Hier gebruikt hij weer dat woordje ⟨em>kairos⟨/em>. Vruchtbare tijden te geven en aan uw harten overvloed van spijs en vrolijkheid te schenken. Paulus spreekt hier tegen mensen die God niet kenden en niet vereerden, en hij maakt Hem aan hen bekend. Hij zegt: die God is het die alles zo geeft en bepaalt. Trouwens, in alle opzichten is dat zo. God is de God van de ruimte, maar ook van de tijden. En Hij meet de dingen, de perioden, toe. Ook in de zin van seizoenen. Hij geeft ze seizoenen, vruchtbare tijden, maar ook — ik ben de laatste tijd nogal vaak bezig met het boek Daniël — de tijden die God beschikt over de mensheid. Dat is allemaal bepaald, gedefinieerd en toegemeten. Die tijd krijgen ze, met een begin en met een einde. Kijk, de God van de tijden: Hij heeft hun toegemeten perioden of gelegenheden bepaald. Ziet u? Het feit wordt gesteld.⟨/p> ⟨p>En er staat bij: "en de grenzen van hun woonplaatsen bepaald." Want Hij bepaalt hun toegemeten tijden én de grenzen van hun woonplaatsen. Het gaat hier trouwens niet over de grenzen die mensen hebben gemaakt; het gaat hier niet over politieke grenzen. Het zijn de grenzen die God Zelf heeft gegeven. Ik wil straks nog een andere tekst in dit verband noemen, maar de normale grens is bijvoorbeeld een zee, een bergrug of een rivier; dat zijn natuurlijke grenzen. Hier gaat Paulus er verder niet op in hoe het precies zit met die grenzen, maar ik moet erbij zeggen dat hij hier de taal spreekt van een woord dat we in Deuteronomium 32 tegenkomen. Daar lees je dit: "Toen de Allerhoogste — de Ene dus — aan de volkeren hun erfenis toedeelde, toen Hij de mensenkinderen van elkaar scheidde..." Waarover hebben we het dan? Dan gaan we helemaal terug naar de tijden na Noach, naar Babel. In die tijd lees je in Genesis 10 over de stamvaders van de mensheid, de zonen van Noach, hun kinderen en kleinkinderen. Ze worden allemaal genoemd: zeventig namen. Zeventig stamvaders van de natiën, van elke natie van mensen.⟨/p> ⟨p>U weet, ze wilden samenklonteren en zich een naam maken, maar God heeft hun spraak verward zodat ze wel uit elkaar móésten gaan om op de ganse oppervlakte van de aarde te gaan wonen en zich te verspreiden. Niet om zich een naam te maken, maar om zich te verspreiden. "Toen de Allerhoogste aan de volkeren hun erfenis — hun lotsdeel — toedeelde, toen Hij de mensenkinderen van elkaar scheidde, heeft Hij de grenzen van de volkeren vastgesteld." En hoe deed Hij dat? "Naar het aantal van de zonen van Israël." Hier is nogal wat om te doen, maar de eerste gedachte ligt voor het oprapen: dat betekent dat de volkerenwereld gegroepeerd is rondom Israël. Israël is daarbij de norm. De volkeren zijn eromheen gegroepeerd naar het aantal van de zonen van Israël. Hoeveel zonen had Israël? Twaalf. En hoeveel volkeren zijn er volgens de Bijbel? Er zijn zeventig stamvaders, tel ze maar na in Genesis 10. Die zeventig volkeren heeft Hij een plek gegeven en ze zijn, naar het aantal van de zonen van Israël, gegroepeerd rondom Israël.⟨/p> ⟨p>Dat is een heel mooi Bijbels beeld. Je vindt dat ook in Exodus 15. Ik had het daar vorige week in Bodegraaf ook al over toen het ging over de vrouw die aan de Jakobsbron zat. In Exodus 15 lees je dat wanneer Israël net uit Egypte is bevrijd, ze op een gegeven ogenblik aankomen bij een oase die Elim heet. Er staat: daar waren twaalf waterbronnen en zeventig palmbomen. En ze legerden zich daar aan het water. Mooi hè? Er waren twaalf waterbronnen — waar denk je bij het getal twaalf aan? Aan de zonen van Israël. En wat denk je bij zeventig? Aan de natiën. Dat is het getal van de natiën, de zeventig volkeren. En die zeventig palmbomen bestaan bij de gratie van het feit dat ze gegroepeerd zijn rondom die waterbronnen natuurlijk.⟨/p> ⟨h3 id="hoofdstuk-15" class="gb-ch-heading">⟨button type="button" class="gb-ts-play" data-seconds="5321" title="Speel af vanaf 01:28:41">▶ 01:28:41⟨/button> ⟨span>De Zeventig Natiën Gegroepeerd Rondom de Twaalf Bronnen van Israël⟨/span> ⟨a href="#gb-hoofdstukken" class="gb-back-to-ch" title="Terug naar inhoudsopgave">↑ hoofdstukken⟨/a>⟨/h3> ⟨p>Wie levert voedsel aan die palmbomen? Nou, dat zijn die twaalf waterbronnen. Want u weet: de woorden Gods zijn aan Israël toevertrouwd. Wat is het voorrecht van de Jood? In de eerste plaats dit, zegt Paulus: aan hen zijn de woorden Gods toevertrouwd. En via Israël komt het vervolgens in de Schriften tot de natiën. Tot de natiën.⟨/p> ⟨p>Trouwens, hoeveel boeken telt deze bibliotheek? Men zegt altijd 66. Maar dat is niet zo. Dat komt omdat men het boek Psalmen als één boek rekent, maar de Psalmen zijn vijf boeken. Dus er komen vier boeken bij. Men rekent één boek, maar het zijn er vijf. Dus dat zijn geen 66 boeken. U hoort het: als het 66 is, dan hoor je die 's', dat sissen van die slang. Dat is 66. Maar het is niet 66, het is 70. Trouwens, zeven is ook nog eens het getal van de compleetheid, van de volheid. U ziet, de gedachten en de associaties stapelen zich op. 70 is het getal van de Schriften. Als God Zijn woord geeft aan de volkerenwereld, dan zijn dat 70 boeken; het vormt een eenheid. En die 70 volkeren worden gevoed vanuit Israël.⟨/p> ⟨p>Kortom, al die natiën zijn helemaal afhankelijk van, maar ook gegroepeerd rondom de zonen van Israël. Hoe het met die grenzen zit? Nou, één ding weet ik wel: het geeft altijd grote problemen als die grenzen niet in acht genomen worden en als je die volken bij elkaar probeert te mixen. Dat lukt ook niet. Als mensen de natiën gewoon door elkaar gaan gooien, levert dat altijd grote problemen op. Nou ja, daar hoef ik verder geen woorden aan vuil te maken, want we worden dagelijks getrakteerd op de problematiek die dat allemaal oplevert. Dat komt allemaal omdat die natiën door elkaar gaan leven en wandelen. Elk volk heeft in feite zijn huis, zijn thuis; de grond waar ze horen. En op het moment dat ze dat terrein moeten verlaten, dan zijn ze met recht onthuist: vluchtelingen.⟨/p> ⟨p>Toch was het de Europese Gemeenschap, die we gaan... ja, en vooral die totale partijen die in de wereld spreken. Die hebben het allemaal wel verkeerd gezien. Er zijn van die 'grootvrienden' die er een mooie bedoeling mee hadden, maar ja... dat is nog weer een ander probleem natuurlijk. Dat is nog weer een ander probleem, wat die volkeren dan weer met zich meebrengen. Maar het is waar: één ding is duidelijk. Volkeren ontheemden is een drama. Voor de volkeren in kwestie die ontheemd zijn, maar vervolgens ook voor de plaatsen waar ze terechtkomen; die zijn er ook niet altijd blij mee.⟨/p> ⟨p>Maar goed, daar zou ik meer over kunnen zeggen. Laat ik dit zeggen: het is geen politiek statement dat ik maak, het is gewoon een vaststelling. Wat ik eigenlijk nog wilde zeggen in verband met de volkerenwereld... maar daar moet ik het echt bij laten. Wat ik wilde zeggen over die volkerenwereld die gegroepeerd is rondom Israël: je ziet het ook gewoon op de wereldkaart. De werelddelen — of je nu Europa, Azië of Afrika hebt — waar vinden zij hun kruispunt? Eigenlijk in dat kleine landje dat de grote continenten verbindt. Als je zo’n plaatje ziet: wat is het centrum? Dat volk waar de zonen van Israël geplaatst zijn; dit is het centrum. Ik vind het zo mooi dat er in Jesaja staat dat straks, in de toekomende aion, het woord van de Heer — over de bronnen gesproken — vanuit Jeruzalem zal uitgaan. De Torah zal uitgaan vanuit Sion.⟨/p> ⟨p>Nou, dan gaat dat zo een vervulling krijgen. Dan krijgen de volkeren ook allemaal weer hun eigen stekje en plek onder de zon, zonder vluchtelingenproblematiek. Dus dan is dat probleem ook meteen weer opgelost. Ja, daar doen ze in de Verenigde Naties veel langer over. Ik stel voor dat we het hier voor vanavond bij laten, want ik zie dat het inmiddels tegen tien uur is. Zullen we afsluiten met dankgebed?⟨/p>